ସ ରାମସ୍ଯ ଵଚଃ କୁର୍ଵନ୍ନନୁଜ୍ଞାପ୍ଯ ଚ ତଂ ଜନମ୍। ଵ୍ରଜତୋଽପି ହଯାନ୍ ଶୀଘ୍ରଂ ଚୋଦଯାମାସ ସାରଥିଃ
ରଥଚାଳକ ରାମଙ୍କ କଥା ମାନି, ଲୋକମାନେ ପାଖରୁ ନିଜେ ଅନୁମତି ନେଇ, ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ତୁରନ୍ତ ଆଗକୁ ଚାଲିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ।
ନ୍ଯଵର୍ତତ ଜନୋ ରାଜ୍ଞୋ ରାମଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍। ମନସାପ୍ଯାଶୁଵେଗେନ ନ ନ୍ଯଵର୍ତତ ମାନୁଷମ୍
ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରିଗଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମନ ତୁରନ୍ତ ଭାବରେ ରାମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଯମିଚ୍ଛେତ୍ ପୁନରାଯାତଂ ନୈନଂ ଦୂରମନୁଵ୍ରଜେତ୍। ଇତ୍ଯମାତ୍ଯା ମହାରାଜମୂଚୁର୍ଦଶରଥଂ ଵଚଃ
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଯଦି ଆପଣ ଚାହାନ୍ତି ରାମ ପୁନି ଫେରିଆସୁ, ତେବେ କେହି ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଯିବେ ନାହିଁ।'
ତେଷାଂ ଵଚଃ ସର୍ଵଗୁଣୋପପନ୍ନଃ ପ୍ରସ୍ଵିନ୍ନଗାତ୍ରଃ ପ୍ରଵିଷଣ୍ଣରୂପଃ। ନିଶମ୍ଯ ରାଜା କୃପଣଃ ସଭାର୍ଯୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତସ୍ତଂ ସୁତମୀକ୍ଷମାଣଃ
ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଭରିଥିବା ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା, ଗାଁ ଘମେ ଭିଜିଥିବା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ଜନନୀ ସହିତ ଏକାଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହି, ପୁଅକୁ ଦେଖି ରହିଲେ।
thumb|ଏକଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଚତ୍ୱାରିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରେ ନିଷ୍କ୍ରାମତି କୃତାଞ୍ଜଲୌ। ଆର୍ତଶବ୍ଦୋ ହି ସଂଜଜ୍ଞେ ସ୍ତ୍ରୀଣାମନ୍ତଃପୁରେ ମହାନ୍
ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ହାତ ଯୋଡି ଚାଲିଯାଉଥିବା ବେଳେ, ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଥିବା ଜନନୀମାନେ ଭୟାନକ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରିଲେ।
ଅନାଥସ୍ଯ ଜନସ୍ଯାସ୍ଯ ଦୁର୍ବଲସ୍ଯ ତପସ୍ଵିନଃ। ଯୋ ଗତିଃ ଶରଣଂ ଚାସୀତ୍ ସ ନାଥଃ କ୍ଵ ନୁ ଗଚ୍ଛତି
ଏହି ଅନାଥ, ଦୁର୍ବଳ ଓ ତପସ୍ୱୀ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଯେଉଁଠି ଆଶ୍ରୟ ଓ ସହାୟ ଥିଲେ, ସେ ନାଥ କେଉଁଠି ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି?
ନ କ୍ରୁଧ୍ଯତ୍ଯଭିଶସ୍ତୋଽପି କ୍ରୋଧନୀଯାନି ଵର୍ଜଯନ୍। କ୍ରୁଦ୍ଧାନ୍ ପ୍ରସାଦଯନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ସମଦୁଃଖଃ କ୍ଵ ଗଚ୍ଛତି
ସେ ଅପମାନ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରୋଧ କରିନଥିଲେ, କ୍ରୋଧ ହେବା ଦାୟିତ୍ୱ ଦୂରେ ରଖିଥିଲେ, ଏବଂ କ୍ରୋଧିତ ଲୋକମାନେକୁ ଶାନ୍ତ କରିଥିଲେ—ଏପରି ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ସାମ୍ୟ ରଖିଥିବା ସେ ଏବେ କେଉଁଠି ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି?
କୌସଲ୍ଯାଯାଂ ମହାତେଜା ଯଥା ମାତରି ଵର୍ତତେ। ତଥା ଯୋ ଵର୍ତତେଽସ୍ମାସୁ ମହାତ୍ମା କ୍ଵ ନୁ ଗଚ୍ଛତି
ଯେପରି ରାମ ମା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ସମ୍ମାନ କରେ, ସେପରି ଆମେଁ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ସେ ମହାତ୍ମା ଏହିପରି ଆଚରଣ କରେ। ଏହି ମହାତ୍ମା କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି?
କୈକେଯ୍ଯା କ୍ଲିଶ୍ଯମାନେନ ରାଜ୍ଞା ସଂଚୋଦିତୋ ଵନମ୍। ପରିତ୍ରାତା ଜନସ୍ଯାସ୍ଯ ଜଗତଃ କ୍ଵ ନୁ ଗଚ୍ଛତି
କୈକେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ରାଜା ରାମଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଛନ୍ତି; ଏହି ଜନମାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ରକ୍ଷକ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି?
ଅହୋ ନିଶ୍ଚେତନୋ ରାଜା ଜୀଵଲୋକସ୍ଯ ସଂକ୍ଷଯମ୍। ଧର୍ମ୍ଯଂ ସତ୍ଯଵ୍ରତଂ ରାମଂ ଵନଵାସେ ପ୍ରଵତ୍ସ୍ଯତି
ହାୟ, ରାଜା ଅନ୍ଧା ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜୀବଜଗତର ନାଶ ଆଣୁଛନ୍ତି, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ସତ୍ୟବ୍ରତ ରାମଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବା ପାଇଁ ପଠାଇଦେଉଛନ୍ତି।
ଇତି ସର୍ଵା ମହିଷ୍ଯସ୍ତା ଵିଵତ୍ସା ଇଵ ଧେନଵଃ। ରୁରୁଦୁଶ୍ଚୈଵ ଦୁଃଖାର୍ତାଃ ସସ୍ଵରଂ ଚ ଵିଚୁକ୍ରୁଶୁଃ
ଏପରି ଦେଖି ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀମାନେ ଛୁଆଁ ହରାଇଥିବା ଗାଁ ଭଳି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ ଓ ଉଚ୍ଚ୍ ଶବ୍ଦରେ ବିଳାପ କରିଲେ।
ସ ତମନ୍ତଃପୁରେ ଘୋରମାର୍ତଶବ୍ଦଂ ମହୀପତିଃ। ପୁତ୍ରଶୋକାଭିସଂତପ୍ତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚାସୀତ୍ ସୁଦୁଃଖିତଃ
ପୁଅ ଶୋକରେ ତଳପଡ଼ିଥିବା ରାଜା ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଘୋର ଦୁଃଖର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ନାଗ୍ନିହୋତ୍ରାଣ୍ଯହୂଯନ୍ତ ନାପଚନ୍ ଗୃହମେଧିନଃ। ଅକୁର୍ଵନ୍ ନ ପ୍ରଜାଃ କାର୍ଯଂ ସୂର୍ଯଶ୍ଚାନ୍ତରଧୀଯତ
ଘରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ହେଲାନି, ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଖାଇବା ପକାଇଲେନି, ଲୋକେ ତାଙ୍କର କାମ କରିଲେନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଲୁଚିଗଲା।
ଵ୍ଯସୃଜନ୍ କଵଲାନ୍ ନାଗା ଗାଵୋ ଵତ୍ସାନ୍ ନ ପାଯଯନ୍। ପୁତ୍ରାଂ ପ୍ରଥମଜଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଜନନୀ ନାଭ୍ଯନନ୍ଦତ
ହାତୀମାନେ ଖାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଗାଁମାନେ ଛୁଆଁମାନେକୁ ଦୁଧ ଦେଲେନି, ମାମାନେ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହେଲେନି।
ତ୍ରିଶଙ୍କୁର୍ଲୋହିତାଙ୍ଗଶ୍ଚ ବୃହସ୍ପତିବୁଧାଵପି। ଦାରୁଣାଃ ସୋମମଭ୍ଯେତ୍ଯ ଗ୍ରହାଃ ସର୍ଵେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ଲୋହିତାଙ୍ଗ, ବୃହସ୍ପତି, ବୁଧ ଓ ସମସ୍ତ କଠିନ ଗ୍ରହମାନେ ସୋମଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଆସି ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନ ନେଲେ।
ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଗତାର୍ଚୀଂଷି ଗ୍ରହାଶ୍ଚ ଗତତେଜସଃ। ଵିଶାଖାଶ୍ଚ ସଧୂମାଶ୍ଚ ନଭସି ପ୍ରଚକାଶିରେ
ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ତାଙ୍କର ଆଲୋକ ହରାଇଦେଲେ, ଗ୍ରହମାନେ ତାଙ୍କର ତେଜ ହରାଇଦେଲେ, ବିଶାଖା ଧୂଆଁ ସହିତ ଆକାଶରେ ଦେଖାଗଲା।
କାଲିକାନିଲଵେଗେନ ମହୋଦଧିରିଵୋତ୍ଥିତଃ। ରାମେ ଵନଂ ପ୍ରଵ୍ରଜିତେ ନଗରଂ ପ୍ରଚଚାଲ ତତ୍
ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବାକୁ ନିସ୍କ୍ରମଣ କରିବା ସମୟରେ, ସହର ଏକ କଳି କାଳର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତଳ ମହାସାଗର ଭଳି କମ୍ପିଗଲା।
ଦିଶଃ ପର୍ଯାକୁଲାଃ ସର୍ଵାସ୍ତିମିରେଣେଵ ସଂଵୃତାଃ। ନ ଗ୍ରହୋ ନାପି ନକ୍ଷତ୍ରଂ ପ୍ରଚକାଶେ ନ କିଂଚନ
ସମସ୍ତ ଦିଶା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା, ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକିଗଲା; କୌଣସି ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖାଯିଲାନି।
ଅକସ୍ମାନ୍ନାଗରଃ ସର୍ଵୋ ଜନୋ ଦୈନ୍ଯମୁପାଗମତ୍। ଆହାରେ ଵା ଵିହାରେ ଵା ନ କଶ୍ଚିଦକରୋନ୍ମନଃ
ଅଚିତ୍ତା ଭାବରେ ସହରର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ; କୌଣସି ଜଣେ ଖାଇବା କିମ୍ବା ଖେଳାରେ ମନ ଲଗାଇଲେନି।
ଶୋକପର୍ଯାଯସଂତପ୍ତଃ ସତତଂ ଦୀର୍ଘମୁଚ୍ଛ୍ଵସନ୍। ଅଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ଜନଃ ସର୍ଵଶ୍ଚୁକ୍ରୋଶ ଜଗତୀପତିମ୍
ଦୁଃଖର ତରଙ୍ଗରେ ତଳପଡ଼ି, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ବାସ ଛାଡ଼ି, ଅୟୋଧ୍ୟାର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଭୂମିର ରାଜା ପାଇଁ ବିଳାପ କରିଲେ।
ବାଷ୍ପପର୍ଯାକୁଲମୁଖୋ ରାଜମାର୍ଗଗତୋ ଜନଃ। ନ ହୃଷ୍ଟୋ ଲଭ୍ଯତେ କଶ୍ଚିତ୍ ସର୍ଵଃ ଶୋକପରାଯଣଃ
ରାଜପଥରେ ଚାଲୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଥିବା ମୁହଁ ନେଇ, କୌଣସି ଜଣେ ଖୁସି ହେଉଥିବା ଦେଖାଯିଲେନି; ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ଲିନ ହୋଇଯିଲେ।
ନ ଵାତି ପଵନଃ ଶୀତୋ ନ ଶଶୀ ସୌମ୍ଯଦର୍ଶନଃ। ନ ସୂର୍ଯସ୍ତପତେ ଲୋକଂ ସର୍ଵଂ ପର୍ଯାକୁଲଂ ଜଗତ୍
ସିତଳ ପବନ ବହିଲାନି, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର ହେଲାନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ଦେଲାନି; ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା।
ଅନର୍ଥିନଃ ସୁତାଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଭର୍ତାରୋ ଭ୍ରାତରସ୍ତଥା। ସର୍ଵେ ସର୍ଵଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ରାମମେଵାନ୍ଵଚିନ୍ତଯନ୍
ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ପୁଅ, ସ୍ୱାମୀ ଓ ଭାଇମାନେ କିଛି ଚାହିଁନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ କିଛି ଛାଡ଼ି ରାମଙ୍କୁ ଭାବିଲେ।
ଯେ ତୁ ରାମସ୍ଯ ସୁହୃଦଃ ସର୍ଵେ ତେ ମୂଢଚେତସଃ। ଶୋକଭାରେଣ ଚାକ୍ରାନ୍ତାଃ ଶଯନଂ ନୈଵ ଭେଜିରେ
ଯେମାନେ ରାମଙ୍କ ସଂଗୀ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ମନ ଅନ୍ଧା ହୋଇଯିଲା, ଦୁଃଖର ଭାରରେ ତଳପଡ଼ି, ସେମାନେ ଶୋଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ଯାଇଲେନି।
ତତସ୍ତ୍ଵଯୋଧ୍ଯା ରହିତା ମହାତ୍ମନା ପୁରନ୍ଦରେଣେଵ ମହୀ ସପର୍ଵତା। ଚଚାଲ ଘୋରଂ ଭଯଶୋକଦୀପିତା ସନାଗଯୋଧାଶ୍ଵଗଣା ନନାଦ ଚ
ତାପରେ ମହାତ୍ମା ରାମ ବିନା ଅୟୋଧ୍ୟା, ଇନ୍ଦ୍ର ବିନା ପାହାଡ଼ ସହିତ ପୃଥିବୀ ଭଳି, ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଉଠି କମ୍ପିଗଲା; ହାତୀ, ଯୋଧା ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଉଚ୍ଚ୍ ଶବ୍ଦରେ ନାଦ କରିଲେ।
thumb|ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏହା ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବିଅଠିଆଁ ଅଧ୍ୟାୟ ।
ଯାଵତ୍ ତୁ ନିର୍ଯତସ୍ତସ୍ଯ ରଜୋରୂପମଦୃଶ୍ଯତ। ନୈଵେକ୍ଷ୍ଵାକୁଵରସ୍ତାଵତ୍ ସଂଜହାରାତ୍ମଚକ୍ଷୁଷୀ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାମଙ୍କ ବିଦାୟ ସମୟରେ ଉଠିଥିବା ଧୂଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜା ତାହାକୁ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ହଟାଇନଥିଲେ ।
ଯାଵଦ୍ ରାଜା ପ୍ରିଯଂ ପୁତ୍ରଂ ପଶ୍ଯତ୍ଯତ୍ଯନ୍ତଧାର୍ମିକମ୍। ତାଵଦ୍ ଵ୍ଯଵର୍ଧତେଵାସ୍ଯ ଧରଣ୍ଯାଂ ପୁତ୍ରଦର୍ଶନେ
ରାଜା ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅ, ଅତି ଧର୍ମିକ ରାମକୁ ଦେଖିପାରୁଥିଲେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ପୁଅକୁ ଦେଖିବା ଆଶା ଭୂମିରେ ବଢ଼ିଯାଉଥିଲା ।
ନ ପଶ୍ଯତି ରଜୋଽପ୍ଯସ୍ଯ ଯଦା ରାମସ୍ଯ ଭୂମିପଃ। ତଦାର୍ତଶ୍ଚ ନିଷଣ୍ଣଶ୍ଚ ପପାତ ଧରଣୀତଲେ
ଯେତେବେଳେ ରାଜା ରାମଙ୍କ ଧୂଳି ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରିଲେନି, ସେ ଦୁଃଖରେ ଭାଗି, ଭୂମିରେ ବସିଗଲେ ।