ତତୋ ହଲହଲାଶବ୍ଦୋ ଜଜ୍ଞେ ରାମସ୍ଯ ପୃଷ୍ଠତଃ। ନରାଣାଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ରାଜାନଂ ସୀଦନ୍ତଂ ଭୃଶଦୁଃଖିତମ୍
ତାପରେ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଏକ ଉତ୍ତେଜନା ରବ ଉଠିଲା, ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏକଠା ହେଲେ।
ହା ରାମେତି ଜନାଃ କେଚିଦ୍ ରାମମାତେତି ଚାପରେ। ଅନ୍ତଃପୁରସମୃଦ୍ଧଂ ଚ କ୍ରୋଶନ୍ତଂ ପର୍ଯଦେଵଯନ୍
କିଛି ଲୋକ 'ହା ରାମ!' ବୋଲି କାନ୍ଦିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ 'ରାମଙ୍କ ମାଆ!' ବୋଲି କାନ୍ଦିଲେ, ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଉଚ୍ଚରେ କାନ୍ଦିବା ଶବ୍ଦ କରି ଦୁଃଖ କରିଲେ।
ଅନ୍ଵୀକ୍ଷମାଣୋ ରାମସ୍ତୁ ଵିଷଣ୍ଣଂ ଭ୍ରାନ୍ତଚେତସମ୍। ରାଜାନଂ ମାତରଂ ଚୈଵ ଦଦର୍ଶାନୁଗତୌ ପଥି
ରାମ ଆଗକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପଛରେ ରାଜା ଓ ମାଆ, ଦୁଃଖରେ ଭାଗିଥିବା ମନେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ପଦାତିନୌ ଚ ଯାନାର୍ହାଵଦୁଃଖାର୍ହୌ ସୁଖୋଚିତୌ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଂଚୋଦଯାମାସ ଶୀଘ୍ରଂ ଯାହୀତି ସାରଥିମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ଜନକ ଓ ଜନନୀ, ଯେଉଁମାନେ ସଂସାରରେ ସୁଖରେ ଥିଲେ, ଏବେ ଦୁଃଖରେ ପଦଯାତ୍ରା କରୁଛନ୍ତି। ତେଣୁ ରାମ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁରନ୍ତ ଚାଲ!'
ନହି ତତ୍ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ଦୁଃଖଜଂ ଦର୍ଶନଂ ପିତୁଃ। ମାତୁଶ୍ଚ ସହିତୁଂ ଶକ୍ତସ୍ତୋତ୍ତ୍ରୈର୍ନୁନ୍ନ ଇଵ ଦ୍ଵିପଃ
ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତା ଓ ମାଆଙ୍କ ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ହାତୀ ଚାବୁକରେ ଆଘାତ ପାଇ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିପାରିନଥାଏ।
ପ୍ରତ୍ଯଗାରମିଵାଯାନ୍ତୀ ସଵତ୍ସା ଵତ୍ସକାରଣାତ୍। ବଦ୍ଧଵତ୍ସା ଯଥା ଧେନୂ ରାମମାତାଭ୍ଯଧାଵତ
ଯେପରି ଏକ ଗାଁଠି ତାଙ୍କ ଛେଉଁଠୁ ବାନ୍ଧି ଦିଆଯାଇଛି ଓ ଛେଉଁ ପାଇଁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ରାମଙ୍କ ମାଆ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ।
ତଥା ରୁଦନ୍ତୀଂ କୌସଲ୍ଯାଂ ରଥଂ ତମନୁଧାଵତୀମ୍। କ୍ରୋଶନ୍ତୀଂ ରାମ ରାମେତି ହା ସୀତେ ଲକ୍ଷ୍ମଣେତି ଚ
କୌଶଳ୍ୟା କାନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ରଥ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଯାଉଥିଲେ, 'ରାମ! ହା ସୀତା! ଲକ୍ଷ୍ମଣ!' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ।
ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣସୀତାର୍ଥଂ ସ୍ରଵନ୍ତୀଂ ଵାରି ନେତ୍ରଜମ୍। ଅସକୃତ୍ ପ୍ରୈକ୍ଷତ ସ ତାଂ ନୃତ୍ଯନ୍ତୀମିଵ ମାତରମ୍
ରାମ ତାଙ୍କ ମାଆକୁ ବାରମ୍ବାର ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଆଖିରୁ ଜଳ ବହୁଥିଲା, ଦୁଃଖରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ତିଷ୍ଠେତି ରାଜା ଚୁକ୍ରୋଶ ଯାହି ଯାହୀତି ରାଘଵଃ। ସୁମନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ବଭୂଵାତ୍ମା ଚକ୍ରଯୋରିଵ ଚାନ୍ତରା
ରାଜା 'ଥାଉ!' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ, ରାଘବ 'ଚାଲ, ଚାଲ!' ବୋଲି କହିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ମନ ଦୁଇ ଆଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ରରେ ଫସିଥିବା ପରି ଅଟକିଗଲା।
ନାଶ୍ରୌଷମିତି ରାଜାନମୁପାଲବ୍ଧୋଽପି ଵକ୍ଷ୍ଯସି। ଚିରଂ ଦୁଃଖସ୍ଯ ପାପିଷ୍ଠମିତି ରାମସ୍ତମବ୍ରଵୀତ୍
ରାମ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ରାଜା ଦୋଷ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, କହିବା ଦରକାର ତୁମେ ଶୁଣିନଥିଲା; ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ଅତି ଅପରାଧ।'
ସ ରାମସ୍ଯ ଵଚଃ କୁର୍ଵନ୍ନନୁଜ୍ଞାପ୍ଯ ଚ ତଂ ଜନମ୍। ଵ୍ରଜତୋଽପି ହଯାନ୍ ଶୀଘ୍ରଂ ଚୋଦଯାମାସ ସାରଥିଃ
ରଥଚାଳକ ରାମଙ୍କ କଥା ମାନି, ଲୋକମାନେ ପାଖରୁ ନିଜେ ଅନୁମତି ନେଇ, ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ତୁରନ୍ତ ଆଗକୁ ଚାଲିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ।
ନ୍ଯଵର୍ତତ ଜନୋ ରାଜ୍ଞୋ ରାମଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍। ମନସାପ୍ଯାଶୁଵେଗେନ ନ ନ୍ଯଵର୍ତତ ମାନୁଷମ୍
ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରିଗଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମନ ତୁରନ୍ତ ଭାବରେ ରାମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଯମିଚ୍ଛେତ୍ ପୁନରାଯାତଂ ନୈନଂ ଦୂରମନୁଵ୍ରଜେତ୍। ଇତ୍ଯମାତ୍ଯା ମହାରାଜମୂଚୁର୍ଦଶରଥଂ ଵଚଃ
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଯଦି ଆପଣ ଚାହାନ୍ତି ରାମ ପୁନି ଫେରିଆସୁ, ତେବେ କେହି ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଯିବେ ନାହିଁ।'
ତେଷାଂ ଵଚଃ ସର୍ଵଗୁଣୋପପନ୍ନଃ ପ୍ରସ୍ଵିନ୍ନଗାତ୍ରଃ ପ୍ରଵିଷଣ୍ଣରୂପଃ। ନିଶମ୍ଯ ରାଜା କୃପଣଃ ସଭାର୍ଯୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତସ୍ତଂ ସୁତମୀକ୍ଷମାଣଃ
ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଭରିଥିବା ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା, ଗାଁ ଘମେ ଭିଜିଥିବା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ଜନନୀ ସହିତ ଏକାଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହି, ପୁଅକୁ ଦେଖି ରହିଲେ।
thumb|ଏକଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଚତ୍ୱାରିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରେ ନିଷ୍କ୍ରାମତି କୃତାଞ୍ଜଲୌ। ଆର୍ତଶବ୍ଦୋ ହି ସଂଜଜ୍ଞେ ସ୍ତ୍ରୀଣାମନ୍ତଃପୁରେ ମହାନ୍
ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ହାତ ଯୋଡି ଚାଲିଯାଉଥିବା ବେଳେ, ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଥିବା ଜନନୀମାନେ ଭୟାନକ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରିଲେ।
ଅନାଥସ୍ଯ ଜନସ୍ଯାସ୍ଯ ଦୁର୍ବଲସ୍ଯ ତପସ୍ଵିନଃ। ଯୋ ଗତିଃ ଶରଣଂ ଚାସୀତ୍ ସ ନାଥଃ କ୍ଵ ନୁ ଗଚ୍ଛତି
ଏହି ଅନାଥ, ଦୁର୍ବଳ ଓ ତପସ୍ୱୀ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଯେଉଁଠି ଆଶ୍ରୟ ଓ ସହାୟ ଥିଲେ, ସେ ନାଥ କେଉଁଠି ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି?
ନ କ୍ରୁଧ୍ଯତ୍ଯଭିଶସ୍ତୋଽପି କ୍ରୋଧନୀଯାନି ଵର୍ଜଯନ୍। କ୍ରୁଦ୍ଧାନ୍ ପ୍ରସାଦଯନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ସମଦୁଃଖଃ କ୍ଵ ଗଚ୍ଛତି
ସେ ଅପମାନ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରୋଧ କରିନଥିଲେ, କ୍ରୋଧ ହେବା ଦାୟିତ୍ୱ ଦୂରେ ରଖିଥିଲେ, ଏବଂ କ୍ରୋଧିତ ଲୋକମାନେକୁ ଶାନ୍ତ କରିଥିଲେ—ଏପରି ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ସାମ୍ୟ ରଖିଥିବା ସେ ଏବେ କେଉଁଠି ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି?
କୌସଲ୍ଯାଯାଂ ମହାତେଜା ଯଥା ମାତରି ଵର୍ତତେ। ତଥା ଯୋ ଵର୍ତତେଽସ୍ମାସୁ ମହାତ୍ମା କ୍ଵ ନୁ ଗଚ୍ଛତି
ଯେପରି ରାମ ମା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ସମ୍ମାନ କରେ, ସେପରି ଆମେଁ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ସେ ମହାତ୍ମା ଏହିପରି ଆଚରଣ କରେ। ଏହି ମହାତ୍ମା କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି?
କୈକେଯ୍ଯା କ୍ଲିଶ୍ଯମାନେନ ରାଜ୍ଞା ସଂଚୋଦିତୋ ଵନମ୍। ପରିତ୍ରାତା ଜନସ୍ଯାସ୍ଯ ଜଗତଃ କ୍ଵ ନୁ ଗଚ୍ଛତି
କୈକେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ରାଜା ରାମଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଛନ୍ତି; ଏହି ଜନମାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ରକ୍ଷକ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି?
ଅହୋ ନିଶ୍ଚେତନୋ ରାଜା ଜୀଵଲୋକସ୍ଯ ସଂକ୍ଷଯମ୍। ଧର୍ମ୍ଯଂ ସତ୍ଯଵ୍ରତଂ ରାମଂ ଵନଵାସେ ପ୍ରଵତ୍ସ୍ଯତି
ହାୟ, ରାଜା ଅନ୍ଧା ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜୀବଜଗତର ନାଶ ଆଣୁଛନ୍ତି, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ସତ୍ୟବ୍ରତ ରାମଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବା ପାଇଁ ପଠାଇଦେଉଛନ୍ତି।
ଇତି ସର୍ଵା ମହିଷ୍ଯସ୍ତା ଵିଵତ୍ସା ଇଵ ଧେନଵଃ। ରୁରୁଦୁଶ୍ଚୈଵ ଦୁଃଖାର୍ତାଃ ସସ୍ଵରଂ ଚ ଵିଚୁକ୍ରୁଶୁଃ
ଏପରି ଦେଖି ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀମାନେ ଛୁଆଁ ହରାଇଥିବା ଗାଁ ଭଳି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ ଓ ଉଚ୍ଚ୍ ଶବ୍ଦରେ ବିଳାପ କରିଲେ।
ସ ତମନ୍ତଃପୁରେ ଘୋରମାର୍ତଶବ୍ଦଂ ମହୀପତିଃ। ପୁତ୍ରଶୋକାଭିସଂତପ୍ତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚାସୀତ୍ ସୁଦୁଃଖିତଃ
ପୁଅ ଶୋକରେ ତଳପଡ଼ିଥିବା ରାଜା ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଘୋର ଦୁଃଖର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ନାଗ୍ନିହୋତ୍ରାଣ୍ଯହୂଯନ୍ତ ନାପଚନ୍ ଗୃହମେଧିନଃ। ଅକୁର୍ଵନ୍ ନ ପ୍ରଜାଃ କାର୍ଯଂ ସୂର୍ଯଶ୍ଚାନ୍ତରଧୀଯତ
ଘରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ହେଲାନି, ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଖାଇବା ପକାଇଲେନି, ଲୋକେ ତାଙ୍କର କାମ କରିଲେନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଲୁଚିଗଲା।
ଵ୍ଯସୃଜନ୍ କଵଲାନ୍ ନାଗା ଗାଵୋ ଵତ୍ସାନ୍ ନ ପାଯଯନ୍। ପୁତ୍ରାଂ ପ୍ରଥମଜଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଜନନୀ ନାଭ୍ଯନନ୍ଦତ
ହାତୀମାନେ ଖାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଗାଁମାନେ ଛୁଆଁମାନେକୁ ଦୁଧ ଦେଲେନି, ମାମାନେ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହେଲେନି।
ତ୍ରିଶଙ୍କୁର୍ଲୋହିତାଙ୍ଗଶ୍ଚ ବୃହସ୍ପତିବୁଧାଵପି। ଦାରୁଣାଃ ସୋମମଭ୍ଯେତ୍ଯ ଗ୍ରହାଃ ସର୍ଵେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ଲୋହିତାଙ୍ଗ, ବୃହସ୍ପତି, ବୁଧ ଓ ସମସ୍ତ କଠିନ ଗ୍ରହମାନେ ସୋମଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଆସି ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନ ନେଲେ।
ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଗତାର୍ଚୀଂଷି ଗ୍ରହାଶ୍ଚ ଗତତେଜସଃ। ଵିଶାଖାଶ୍ଚ ସଧୂମାଶ୍ଚ ନଭସି ପ୍ରଚକାଶିରେ
ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ତାଙ୍କର ଆଲୋକ ହରାଇଦେଲେ, ଗ୍ରହମାନେ ତାଙ୍କର ତେଜ ହରାଇଦେଲେ, ବିଶାଖା ଧୂଆଁ ସହିତ ଆକାଶରେ ଦେଖାଗଲା।
କାଲିକାନିଲଵେଗେନ ମହୋଦଧିରିଵୋତ୍ଥିତଃ। ରାମେ ଵନଂ ପ୍ରଵ୍ରଜିତେ ନଗରଂ ପ୍ରଚଚାଲ ତତ୍
ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବାକୁ ନିସ୍କ୍ରମଣ କରିବା ସମୟରେ, ସହର ଏକ କଳି କାଳର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତଳ ମହାସାଗର ଭଳି କମ୍ପିଗଲା।
ଦିଶଃ ପର୍ଯାକୁଲାଃ ସର୍ଵାସ୍ତିମିରେଣେଵ ସଂଵୃତାଃ। ନ ଗ୍ରହୋ ନାପି ନକ୍ଷତ୍ରଂ ପ୍ରଚକାଶେ ନ କିଂଚନ
ସମସ୍ତ ଦିଶା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା, ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକିଗଲା; କୌଣସି ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖାଯିଲାନି।
ଅକସ୍ମାନ୍ନାଗରଃ ସର୍ଵୋ ଜନୋ ଦୈନ୍ଯମୁପାଗମତ୍। ଆହାରେ ଵା ଵିହାରେ ଵା ନ କଶ୍ଚିଦକରୋନ୍ମନଃ
ଅଚିତ୍ତା ଭାବରେ ସହରର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ; କୌଣସି ଜଣେ ଖାଇବା କିମ୍ବା ଖେଳାରେ ମନ ଲଗାଇଲେନି।