ସୀତାତୃତୀଯାନାରୂଢାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରଥମଚୋଦଯତ୍। ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ସମ୍ମତାନଶ୍ଵାନ୍ ଵାଯୁଵେଗସମାଞ୍ଜଵେ
ସୀତା ଓ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ରଥରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ହସ୍ତୀନ୍ଦ୍ର ପରି ବେଗବାନ୍ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଇ ରଥକୁ ଚଲାଇଲେ।
ପ୍ରଯାତେ ତୁ ମହାରଣ୍ଯଂ ଚିରରାତ୍ରାଯ ରାଘଵେ। ବଭୂଵ ନଗରେ ମୂର୍ଚ୍ଛା ବଲମୂର୍ଚ୍ଛା ଜନସ୍ଯ ଚ
ରାଘବ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଯିବା ସମୟରେ, ସହର ଓ ଲୋକମାନେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ।
ତତ୍ ସମାକୁଲସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତଂ ମତ୍ତସଂକୁପିତଦ୍ଵିପମ୍। ହଯସିଞ୍ଜିତନିର୍ଘୋଷଂ ପୁରମାସୀନ୍ମହାସ୍ଵନମ୍
ସେହି ସହର ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଭୟଭୀତ ହୋଇଗଲା, ଅପେସ୍ତ ହାତୀମାନେ ରାଗରେ ଗର୍ଜିଲେ, ଘୋଡାମାନଙ୍କର ହିନ୍ହିନାହାର ଶବ୍ଦରେ ସମସ୍ତ ସହର ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଲା।
ତତଃ ସବାଲଵୃଦ୍ଧା ସା ପୁରୀ ପରମପୀଡିତା। ରାମମେଵାଭିଦୁଦ୍ରାଵ ଘର୍ମାର୍ତଃ ସଲିଲଂ ଯଥା
ତାପରେ, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ସହିତ ସେହି ସହର ଅତି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପଡି, ଗରମରେ ପିଡିତ ଲୋକ ଯେମିତି ପାଣି ଖୋଜନ୍ତି, ସେମିତି ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଦୌଡିଗଲେ।
ପାର୍ଶ୍ଵତଃ ପୃଷ୍ଠତଶ୍ଚାପି ଲମ୍ବମାନାସ୍ତଦୁନ୍ମୁଖାଃ। ବାଷ୍ପପୂର୍ଣମୁଖାଃ ସର୍ଵେ ତମୂଚୁର୍ଭୃଶନିଃସ୍ଵନାଃ
ପାଖରୁ ଓ ପଛରୁ, ସମସ୍ତେ ଜଣେ ଜଣେ, ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁହଁ ନେଇ, ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିବା ସମୟରେ ଉଚ୍ଚ ଦୁଃଖର ଶବ୍ଦରେ ଡାକିଲେ।
ସଂଯଚ୍ଛ ଵାଜିନାଂ ରଶ୍ମୀନ୍ ସୂତ ଯାହି ଶନୈଃ ଶନୈଃ। ମୁଖଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମ ରାମସ୍ଯ ଦୁର୍ଦର୍ଶଂ ନୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଘୋଡାମାନଙ୍କର ରଶି ଅଟକାଇ ଦିଅ, ରଥଚାଳକ, ଦୀରେ ଦୀରେ ଚଳ; ଆମେ ରାମଙ୍କର ମୁହଁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଯାହା ଶୀଘ୍ର ଦେଖିବା ଆମ ପାଇଁ ଅସମ୍ଭବ ହେବ।
ଆଯସଂ ହୃଦଯଂ ନୂନଂ ରାମମାତୁରସଂଶଯମ୍। ଯଦ୍ ଦେଵଗର୍ଭପ୍ରତିମେ ଵନଂ ଯାତି ନ ଭିଦ୍ଯତେ
ନିଶ୍ଚୟ ରାମଙ୍କ ମାଆଙ୍କର ହୃଦୟ ଲୋହାରେ ତିଆରି, କାରଣ ଦେବତାପରି ଚମକୁଥିବା ପୁଅ ବନକୁ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗି ନାହିଁ।
କୃତକୃତ୍ଯା ହି ଵୈଦେହୀ ଛାଯେଵାନୁଗତା ପତିମ୍। ନ ଜହାତି ରତା ଧର୍ମେ ମେରୁମର୍କପ୍ରଭା ଯଥା
ବୈଦେହୀ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ଛାୟା ପରି ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି; ଧର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ, ସେ କେବେ ଛାଡି ନାହିଁ, ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ପରି।
ଅହୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସିଦ୍ଧାର୍ଥଃ ସତତଂ ପ୍ରିଯଵାଦିନମ୍। ଭ୍ରାତରଂ ଦେଵସଂକାଶଂ ଯସ୍ତ୍ଵଂ ପରିଚରିଷ୍ଯସି
ଅହୋ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ସତ୍ୟରେ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ତୁମେ ସଦା ମୃଦୁ ଭାଷା କରୁଥିବା, ଦେବତାପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭାଇଙ୍କୁ ସେବା କରିବାକୁ ପାରିବ।
ମହତ୍ଯେଷା ହି ତେ ବୁଦ୍ଧିରେଷ ଚାଭ୍ଯୁଦଯୋ ମହାନ୍। ଏଷ ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଯ ମାର୍ଗଶ୍ଚ ଯଦେନମନୁଗଚ୍ଛସି
ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ବଡ଼ ଏବଂ ଏହି ଉନ୍ନତି ମଧ୍ୟ ବଡ଼; ଏହି ହେଉଛି ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯିବା ପଥ, ଯେଉଁଥିରେ ତୁମେ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ।
ଏଵଂ ଵଦନ୍ତସ୍ତେ ସୋଢୁଂ ନ ଶେକୁର୍ବାଷ୍ପମାଗତମ୍। ନରାସ୍ତମନୁଗଚ୍ଛନ୍ତି ପ୍ରିଯମିକ୍ଷ୍ଵାକୁନନ୍ଦନମ୍
ଏଭଳି କଥା କହି, ସେମାନେ ଆସିଥିବା ଅଶ୍ରୁ ଅଟକାଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ଲୋକେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଆନନ୍ଦକୁ ଅନୁସରଣ କରିଲେ।
ଅଥ ରାଜା ଵୃତଃ ସ୍ତ୍ରୀଭିର୍ଦୀନାଭିର୍ଦୀନଚେତନଃ। ନିର୍ଜଗାମ ପ୍ରିଯଂ ପୁତ୍ରଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମୀତି ବ୍ରୁଵନ୍ ଗୃହାତ୍
ତାପରେ ରାଜା, ଦୁଃଖିତ ନାରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରି, ନିଜେ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଘରୁ ବାହାରିଲେ, 'ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଦେଖିବି' ବୋଲି କହି।
ଶୁଶ୍ରୁଵେ ଚାଗ୍ରତଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ରୁଦତୀନାଂ ମହାସ୍ଵନଃ। ଯଥା ନାଦଃ କରେଣୂନାଂ ବଦ୍ଧେ ମହତି କୁଞ୍ଜରେ
ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ନାରୀମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚ ରୋଦନ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଗଲା, ଯେପରି ମହା ହାତୀ ଆଟକି ରହିଲେ ମହିଳା ହାତୀମାନେ ରୋଦନ କରନ୍ତି।
ପିତା ହି ରାଜା କାକୁତ୍ସ୍ଥଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ସନ୍ନସ୍ତଦା ବଭୌ। ପରିପୂର୍ଣଃ ଶଶୀ କାଲେ ଗ୍ରହେଣୋପପ୍ଲୁତୋ ଯଥା
କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ପିତା, ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାଜା, ସେ ସମୟରେ ଏଭଳି ଦେଖାଗଲେ, ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହରେ ଆଛାଦିତ ହୋଇଥାଏ।
ସ ଚ ଶ୍ରୀମାନଚିନ୍ତ୍ଯାତ୍ମା ରାମୋ ଦଶରଥାତ୍ମଜଃ। ସୂତଂ ସଂଚୋଦଯାମାସ ତ୍ଵରିତଂ ଵାହ୍ଯତାମିତି
ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଏବଂ ଅଦ୍ଭୁତ ଆତ୍ମା ରାମ, ରଥଚାଳକଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଚଲିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ।
ରାମୋ ଯାହୀତି ତଂ ସୂତଂ ତିଷ୍ଠେତି ଚ ଜନସ୍ତଥା। ଉଭଯଂ ନାଶକତ୍ ସୂତଃ କର୍ତୁମଧ୍ଵନି ଚୋଦିତଃ
ରାମ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ 'ଯାଅ' କହିଲେ, ଲୋକେ 'ଥାଉ' ବୋଲି ଡାକିଲେ; ରଥଚାଳକ ରାସ୍ତାରେ ଚାପ ଦେଇ, କିଛି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ନିର୍ଗଚ୍ଛତି ମହାବାହୌ ରାମେ ପୌରଜନାଶ୍ରୁଭିଃ। ପତିତୈରଭ୍ଯଵହିତଂ ପ୍ରଣନାଶ ମହୀରଜଃ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ବାହାରିବା ସମୟରେ, ସହରବାସୀମାନଙ୍କର ପଡିଥିବା ଅଶ୍ରୁ ମାଟିର ଧୂଳିକୁ ଭିଜାଇ ଦେଲା।
ରୁଦିତାଶ୍ରୁପରିଦ୍ଯୂନଂ ହାହାକୃତମଚେତନମ୍। ପ୍ରଯାଣେ ରାଘଵସ୍ଯାସୀତ୍ ପୁରଂ ପରମପୀଡିତମ୍
ରାଘବଙ୍କ ବିଦାୟ ସମୟରେ, ସହର ରୋଦନ, ଅଶ୍ରୁ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ ଭରିଗଲା, 'ହାହା' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରି, ଅତି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପଡି ଅସ୍ତିର ହୋଇଗଲା।
ସୁସ୍ରାଵ ନଯନୈଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାମସ୍ରମାଯାସସମ୍ଭଵମ୍। ମୀନସଂକ୍ଷୋଭଚଲିତୈଃ ସଲିଲଂ ପଙ୍କଜୈରିଵ
ନାରୀମାନଙ୍କର ଚକ୍ଷୁରୁ ଦୁଃଖରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଅଶ୍ରୁ ଝରିଲା, ମାଛ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇଥିବା ପାଣିରେ ପଦ୍ମ ହଲେ ଯେପରି।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ନୃପତିଃ ଶ୍ରୀମାନେକଚିତ୍ତଗତଂ ପୁରମ୍। ନିପପାତୈଵ ଦୁଃଖେନ କୃତ୍ତମୂଲ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ
ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାଜା ଯେତେବେଳେ ସହରକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ମନରେ ଧରିଛନ୍ତି, ସେ ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ, ମୂଳ କଟା ଗଛ ପରି।
ତତୋ ହଲହଲାଶବ୍ଦୋ ଜଜ୍ଞେ ରାମସ୍ଯ ପୃଷ୍ଠତଃ। ନରାଣାଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ରାଜାନଂ ସୀଦନ୍ତଂ ଭୃଶଦୁଃଖିତମ୍
ତାପରେ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଏକ ଉତ୍ତେଜନା ରବ ଉଠିଲା, ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏକଠା ହେଲେ।
ହା ରାମେତି ଜନାଃ କେଚିଦ୍ ରାମମାତେତି ଚାପରେ। ଅନ୍ତଃପୁରସମୃଦ୍ଧଂ ଚ କ୍ରୋଶନ୍ତଂ ପର୍ଯଦେଵଯନ୍
କିଛି ଲୋକ 'ହା ରାମ!' ବୋଲି କାନ୍ଦିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ 'ରାମଙ୍କ ମାଆ!' ବୋଲି କାନ୍ଦିଲେ, ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଉଚ୍ଚରେ କାନ୍ଦିବା ଶବ୍ଦ କରି ଦୁଃଖ କରିଲେ।
ଅନ୍ଵୀକ୍ଷମାଣୋ ରାମସ୍ତୁ ଵିଷଣ୍ଣଂ ଭ୍ରାନ୍ତଚେତସମ୍। ରାଜାନଂ ମାତରଂ ଚୈଵ ଦଦର୍ଶାନୁଗତୌ ପଥି
ରାମ ଆଗକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପଛରେ ରାଜା ଓ ମାଆ, ଦୁଃଖରେ ଭାଗିଥିବା ମନେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ପଦାତିନୌ ଚ ଯାନାର୍ହାଵଦୁଃଖାର୍ହୌ ସୁଖୋଚିତୌ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଂଚୋଦଯାମାସ ଶୀଘ୍ରଂ ଯାହୀତି ସାରଥିମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ଜନକ ଓ ଜନନୀ, ଯେଉଁମାନେ ସଂସାରରେ ସୁଖରେ ଥିଲେ, ଏବେ ଦୁଃଖରେ ପଦଯାତ୍ରା କରୁଛନ୍ତି। ତେଣୁ ରାମ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁରନ୍ତ ଚାଲ!'
ନହି ତତ୍ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ଦୁଃଖଜଂ ଦର୍ଶନଂ ପିତୁଃ। ମାତୁଶ୍ଚ ସହିତୁଂ ଶକ୍ତସ୍ତୋତ୍ତ୍ରୈର୍ନୁନ୍ନ ଇଵ ଦ୍ଵିପଃ
ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତା ଓ ମାଆଙ୍କ ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ହାତୀ ଚାବୁକରେ ଆଘାତ ପାଇ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିପାରିନଥାଏ।
ପ୍ରତ୍ଯଗାରମିଵାଯାନ୍ତୀ ସଵତ୍ସା ଵତ୍ସକାରଣାତ୍। ବଦ୍ଧଵତ୍ସା ଯଥା ଧେନୂ ରାମମାତାଭ୍ଯଧାଵତ
ଯେପରି ଏକ ଗାଁଠି ତାଙ୍କ ଛେଉଁଠୁ ବାନ୍ଧି ଦିଆଯାଇଛି ଓ ଛେଉଁ ପାଇଁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ରାମଙ୍କ ମାଆ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ।
ତଥା ରୁଦନ୍ତୀଂ କୌସଲ୍ଯାଂ ରଥଂ ତମନୁଧାଵତୀମ୍। କ୍ରୋଶନ୍ତୀଂ ରାମ ରାମେତି ହା ସୀତେ ଲକ୍ଷ୍ମଣେତି ଚ
କୌଶଳ୍ୟା କାନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ରଥ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଯାଉଥିଲେ, 'ରାମ! ହା ସୀତା! ଲକ୍ଷ୍ମଣ!' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ।
ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣସୀତାର୍ଥଂ ସ୍ରଵନ୍ତୀଂ ଵାରି ନେତ୍ରଜମ୍। ଅସକୃତ୍ ପ୍ରୈକ୍ଷତ ସ ତାଂ ନୃତ୍ଯନ୍ତୀମିଵ ମାତରମ୍
ରାମ ତାଙ୍କ ମାଆକୁ ବାରମ୍ବାର ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଆଖିରୁ ଜଳ ବହୁଥିଲା, ଦୁଃଖରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ତିଷ୍ଠେତି ରାଜା ଚୁକ୍ରୋଶ ଯାହି ଯାହୀତି ରାଘଵଃ। ସୁମନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ବଭୂଵାତ୍ମା ଚକ୍ରଯୋରିଵ ଚାନ୍ତରା
ରାଜା 'ଥାଉ!' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ, ରାଘବ 'ଚାଲ, ଚାଲ!' ବୋଲି କହିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ମନ ଦୁଇ ଆଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ରରେ ଫସିଥିବା ପରି ଅଟକିଗଲା।
ନାଶ୍ରୌଷମିତି ରାଜାନମୁପାଲବ୍ଧୋଽପି ଵକ୍ଷ୍ଯସି। ଚିରଂ ଦୁଃଖସ୍ଯ ପାପିଷ୍ଠମିତି ରାମସ୍ତମବ୍ରଵୀତ୍
ରାମ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ରାଜା ଦୋଷ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, କହିବା ଦରକାର ତୁମେ ଶୁଣିନଥିଲା; ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ଅତି ଅପରାଧ।'