ଇଦଂ ହି ଵୃତ୍ତମୁଚିତଂ କୁଲସ୍ଯାସ୍ଯ ସନାତନମ୍। ଦାନଂ ଦୀକ୍ଷା ଚ ଯଜ୍ଞେଷୁ ତନୁତ୍ଯାଗୋ ମୃଧେଷୁ ହି
ଏହି ପରିବାରର ଏହି ଆଚରଣ ସଦା ପାଇଁ ଉଚିତ; ଦାନ, ଯଜ୍ଞରେ ଦୀକ୍ଷା ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୀବନ ଦେବା, ଏହି ଏଠାର ଚିରସ୍ଥାୟୀ ପରମ୍ପରା।
ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ତ୍ଵେଵମୁକ୍ତ୍ଵାସୌ ସଂସିଦ୍ଧଂ ପ୍ରିଯରାଘଵମ୍। ସୁମିତ୍ରା ଗଚ୍ଛ ଗଚ୍ଛେତି ପୁନଃ ପୁନରୁଵାଚ ତମ୍
ଏଭଳି କହି, ରାଘବଙ୍କୁ ଭଲପାଉଥିବା ସୁମିତ୍ରା, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର 'ଯାଅ, ଯାଅ' ବୋଲି କହିଲେ।
ରାମଂ ଦଶରଥଂ ଵିଦ୍ଧି ମାଂ ଵିଦ୍ଧି ଜନକାତ୍ମଜାମ୍। ଅଯୋଧ୍ଯାମଟଵୀଂ ଵିଦ୍ଧି ଗଚ୍ଛ ତାତ ଯଥାସୁଖମ୍
ରାମଙ୍କୁ ତୁମର ବାପା ଭାବ, ମୋତେ ମାଆ ଭାବ, ଜନକଙ୍କ ଝିଅକୁ ନିଜ ଝିଅ ଭାବ; ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଜଙ୍ଗଲ ଭାବି, ଯାଅ ପୁଅ, ଯେପରି ଇଚ୍ଛା।
ତତଃ ସୁମନ୍ତ୍ରଃ କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ଵିନୀତୋ ଵିନଯଜ୍ଞଶ୍ଚ ମାତଲିର୍ଵାସଵଂ ଯଥା
ତାପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର, ହାତ ଜୋଡି ନମ୍ର ଭାବରେ, କାକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ, ଯେପରି ମାତଳି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହେ।
ରଥମାରୋହ ଭଦ୍ରଂ ତେ ରାଜପୁତ୍ର ମହାଯଶଃ। କ୍ଷିପ୍ରଂ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରାପଯିଷ୍ଯାମି ଯତ୍ର ମାଂ ରାମ ଵକ୍ଷ୍ଯସେ
ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜପୁତ୍ର, ରଥରେ ଚଢ଼, ତୁମ ପାଇଁ ଭଲ ହେଉ। ରାମ ଯେଉଁଠି କହିବେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଠାକୁ ଦ୍ରୁତ ନେଇଯିବି।
ଚତୁର୍ଦଶ ହି ଵର୍ଷାଣି ଵସ୍ତଵ୍ଯାନି ଵନେ ତ୍ଵଯା। ତାନ୍ଯୁପକ୍ରମିତଵ୍ଯାନି ଯାନି ଦେଵ୍ଯା ପ୍ରଚୋଦିତଃ
ତୁମେ ଚୌଦ଼ ଡ଼ିଁ ବର୍ଷ ଜଙ୍ଗଲରେ ବାସ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ; ରାଣୀ ଯେପରି ଆଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେଠିଠାରୁ ଏହି ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକୁ ଆରମ୍ଭ କର।
ତଂ ରଥଂ ସୂର୍ଯସଂକାଶଂ ସୀତା ହୃଷ୍ଟେନ ଚେତସା। ଆରୁରୋହ ଵରାରୋହା କୃତ୍ଵାଲଂକାରମାତ୍ମନଃ
ସୀତା, ଅନନ୍ଦରେ ମନ ଭରି, ନିଜକୁ ଶୃଙ୍ଗାର କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟପରି ଚମକୁଥିବା ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ଵନଵାସଂ ହି ସଂଖ୍ଯାଯ ଵାସାଂସ୍ଯାଭରଣାନି ଚ। ଭର୍ତାରମନୁଗଚ୍ଛନ୍ତ୍ଯୈ ସୀତାଯୈ ଶ୍ଵଶୁରୋ ଦଦୌ
ବନବାସର ବର୍ଷ ଗଣି, ଏବଂ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ପାଇଁ, ସୀତାଙ୍କ ସ୍ୱଶୁର ତାଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଗହଣା ଦେଲେ।
ତଥୈଵାଯୁଧଜାତାନି ଭ୍ରାତୃଭ୍ଯାଂ କଵଚାନି ଚ। ରଥୋପସ୍ଥେ ପ୍ରଵିନ୍ଯସ୍ଯ ସଚର୍ମ କଠିନଂ ଚ ଯତ୍
ଏଭଳି, ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଏବଂ କବଚ ଦିଆଗଲା; ଏହି ସବୁ ଏକ ମଜବୁତ ଢାଳ ସହିତ ରଥରେ ରଖାଗଲା।
ଅଥୋ ଜ୍ଵଲନସଂକାଶଂ ଚାମୀକରଵିଭୂଷିତମ୍। ତମାରୁରୁହତୁସ୍ତୂର୍ଣଂ ଭ୍ରାତରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ
ତାପରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଅଗ୍ନିପରି ଚମକୁଥିବା ଓ ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ରଥରେ ତୁରନ୍ତ ଚଢ଼ିଲେ।
ସୀତାତୃତୀଯାନାରୂଢାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରଥମଚୋଦଯତ୍। ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ସମ୍ମତାନଶ୍ଵାନ୍ ଵାଯୁଵେଗସମାଞ୍ଜଵେ
ସୀତା ଓ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ରଥରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ହସ୍ତୀନ୍ଦ୍ର ପରି ବେଗବାନ୍ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଇ ରଥକୁ ଚଲାଇଲେ।
ପ୍ରଯାତେ ତୁ ମହାରଣ୍ଯଂ ଚିରରାତ୍ରାଯ ରାଘଵେ। ବଭୂଵ ନଗରେ ମୂର୍ଚ୍ଛା ବଲମୂର୍ଚ୍ଛା ଜନସ୍ଯ ଚ
ରାଘବ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଯିବା ସମୟରେ, ସହର ଓ ଲୋକମାନେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ।
ତତ୍ ସମାକୁଲସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତଂ ମତ୍ତସଂକୁପିତଦ୍ଵିପମ୍। ହଯସିଞ୍ଜିତନିର୍ଘୋଷଂ ପୁରମାସୀନ୍ମହାସ୍ଵନମ୍
ସେହି ସହର ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଭୟଭୀତ ହୋଇଗଲା, ଅପେସ୍ତ ହାତୀମାନେ ରାଗରେ ଗର୍ଜିଲେ, ଘୋଡାମାନଙ୍କର ହିନ୍ହିନାହାର ଶବ୍ଦରେ ସମସ୍ତ ସହର ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଲା।
ତତଃ ସବାଲଵୃଦ୍ଧା ସା ପୁରୀ ପରମପୀଡିତା। ରାମମେଵାଭିଦୁଦ୍ରାଵ ଘର୍ମାର୍ତଃ ସଲିଲଂ ଯଥା
ତାପରେ, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ସହିତ ସେହି ସହର ଅତି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପଡି, ଗରମରେ ପିଡିତ ଲୋକ ଯେମିତି ପାଣି ଖୋଜନ୍ତି, ସେମିତି ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଦୌଡିଗଲେ।
ପାର୍ଶ୍ଵତଃ ପୃଷ୍ଠତଶ୍ଚାପି ଲମ୍ବମାନାସ୍ତଦୁନ୍ମୁଖାଃ। ବାଷ୍ପପୂର୍ଣମୁଖାଃ ସର୍ଵେ ତମୂଚୁର୍ଭୃଶନିଃସ୍ଵନାଃ
ପାଖରୁ ଓ ପଛରୁ, ସମସ୍ତେ ଜଣେ ଜଣେ, ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁହଁ ନେଇ, ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିବା ସମୟରେ ଉଚ୍ଚ ଦୁଃଖର ଶବ୍ଦରେ ଡାକିଲେ।
ସଂଯଚ୍ଛ ଵାଜିନାଂ ରଶ୍ମୀନ୍ ସୂତ ଯାହି ଶନୈଃ ଶନୈଃ। ମୁଖଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମ ରାମସ୍ଯ ଦୁର୍ଦର୍ଶଂ ନୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଘୋଡାମାନଙ୍କର ରଶି ଅଟକାଇ ଦିଅ, ରଥଚାଳକ, ଦୀରେ ଦୀରେ ଚଳ; ଆମେ ରାମଙ୍କର ମୁହଁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଯାହା ଶୀଘ୍ର ଦେଖିବା ଆମ ପାଇଁ ଅସମ୍ଭବ ହେବ।
ଆଯସଂ ହୃଦଯଂ ନୂନଂ ରାମମାତୁରସଂଶଯମ୍। ଯଦ୍ ଦେଵଗର୍ଭପ୍ରତିମେ ଵନଂ ଯାତି ନ ଭିଦ୍ଯତେ
ନିଶ୍ଚୟ ରାମଙ୍କ ମାଆଙ୍କର ହୃଦୟ ଲୋହାରେ ତିଆରି, କାରଣ ଦେବତାପରି ଚମକୁଥିବା ପୁଅ ବନକୁ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗି ନାହିଁ।
କୃତକୃତ୍ଯା ହି ଵୈଦେହୀ ଛାଯେଵାନୁଗତା ପତିମ୍। ନ ଜହାତି ରତା ଧର୍ମେ ମେରୁମର୍କପ୍ରଭା ଯଥା
ବୈଦେହୀ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ଛାୟା ପରି ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି; ଧର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ, ସେ କେବେ ଛାଡି ନାହିଁ, ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ପରି।
ଅହୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସିଦ୍ଧାର୍ଥଃ ସତତଂ ପ୍ରିଯଵାଦିନମ୍। ଭ୍ରାତରଂ ଦେଵସଂକାଶଂ ଯସ୍ତ୍ଵଂ ପରିଚରିଷ୍ଯସି
ଅହୋ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ସତ୍ୟରେ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ତୁମେ ସଦା ମୃଦୁ ଭାଷା କରୁଥିବା, ଦେବତାପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭାଇଙ୍କୁ ସେବା କରିବାକୁ ପାରିବ।
ମହତ୍ଯେଷା ହି ତେ ବୁଦ୍ଧିରେଷ ଚାଭ୍ଯୁଦଯୋ ମହାନ୍। ଏଷ ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଯ ମାର୍ଗଶ୍ଚ ଯଦେନମନୁଗଚ୍ଛସି
ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ବଡ଼ ଏବଂ ଏହି ଉନ୍ନତି ମଧ୍ୟ ବଡ଼; ଏହି ହେଉଛି ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯିବା ପଥ, ଯେଉଁଥିରେ ତୁମେ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ।
ଏଵଂ ଵଦନ୍ତସ୍ତେ ସୋଢୁଂ ନ ଶେକୁର୍ବାଷ୍ପମାଗତମ୍। ନରାସ୍ତମନୁଗଚ୍ଛନ୍ତି ପ୍ରିଯମିକ୍ଷ୍ଵାକୁନନ୍ଦନମ୍
ଏଭଳି କଥା କହି, ସେମାନେ ଆସିଥିବା ଅଶ୍ରୁ ଅଟକାଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ଲୋକେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଆନନ୍ଦକୁ ଅନୁସରଣ କରିଲେ।
ଅଥ ରାଜା ଵୃତଃ ସ୍ତ୍ରୀଭିର୍ଦୀନାଭିର୍ଦୀନଚେତନଃ। ନିର୍ଜଗାମ ପ୍ରିଯଂ ପୁତ୍ରଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମୀତି ବ୍ରୁଵନ୍ ଗୃହାତ୍
ତାପରେ ରାଜା, ଦୁଃଖିତ ନାରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରି, ନିଜେ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଘରୁ ବାହାରିଲେ, 'ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଦେଖିବି' ବୋଲି କହି।
ଶୁଶ୍ରୁଵେ ଚାଗ୍ରତଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ରୁଦତୀନାଂ ମହାସ୍ଵନଃ। ଯଥା ନାଦଃ କରେଣୂନାଂ ବଦ୍ଧେ ମହତି କୁଞ୍ଜରେ
ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ନାରୀମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚ ରୋଦନ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଗଲା, ଯେପରି ମହା ହାତୀ ଆଟକି ରହିଲେ ମହିଳା ହାତୀମାନେ ରୋଦନ କରନ୍ତି।
ପିତା ହି ରାଜା କାକୁତ୍ସ୍ଥଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ସନ୍ନସ୍ତଦା ବଭୌ। ପରିପୂର୍ଣଃ ଶଶୀ କାଲେ ଗ୍ରହେଣୋପପ୍ଲୁତୋ ଯଥା
କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ପିତା, ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାଜା, ସେ ସମୟରେ ଏଭଳି ଦେଖାଗଲେ, ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହରେ ଆଛାଦିତ ହୋଇଥାଏ।
ସ ଚ ଶ୍ରୀମାନଚିନ୍ତ୍ଯାତ୍ମା ରାମୋ ଦଶରଥାତ୍ମଜଃ। ସୂତଂ ସଂଚୋଦଯାମାସ ତ୍ଵରିତଂ ଵାହ୍ଯତାମିତି
ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଏବଂ ଅଦ୍ଭୁତ ଆତ୍ମା ରାମ, ରଥଚାଳକଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଚଲିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ।
ରାମୋ ଯାହୀତି ତଂ ସୂତଂ ତିଷ୍ଠେତି ଚ ଜନସ୍ତଥା। ଉଭଯଂ ନାଶକତ୍ ସୂତଃ କର୍ତୁମଧ୍ଵନି ଚୋଦିତଃ
ରାମ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ 'ଯାଅ' କହିଲେ, ଲୋକେ 'ଥାଉ' ବୋଲି ଡାକିଲେ; ରଥଚାଳକ ରାସ୍ତାରେ ଚାପ ଦେଇ, କିଛି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ନିର୍ଗଚ୍ଛତି ମହାବାହୌ ରାମେ ପୌରଜନାଶ୍ରୁଭିଃ। ପତିତୈରଭ୍ଯଵହିତଂ ପ୍ରଣନାଶ ମହୀରଜଃ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ବାହାରିବା ସମୟରେ, ସହରବାସୀମାନଙ୍କର ପଡିଥିବା ଅଶ୍ରୁ ମାଟିର ଧୂଳିକୁ ଭିଜାଇ ଦେଲା।
ରୁଦିତାଶ୍ରୁପରିଦ୍ଯୂନଂ ହାହାକୃତମଚେତନମ୍। ପ୍ରଯାଣେ ରାଘଵସ୍ଯାସୀତ୍ ପୁରଂ ପରମପୀଡିତମ୍
ରାଘବଙ୍କ ବିଦାୟ ସମୟରେ, ସହର ରୋଦନ, ଅଶ୍ରୁ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ ଭରିଗଲା, 'ହାହା' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରି, ଅତି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପଡି ଅସ୍ତିର ହୋଇଗଲା।
ସୁସ୍ରାଵ ନଯନୈଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାମସ୍ରମାଯାସସମ୍ଭଵମ୍। ମୀନସଂକ୍ଷୋଭଚଲିତୈଃ ସଲିଲଂ ପଙ୍କଜୈରିଵ
ନାରୀମାନଙ୍କର ଚକ୍ଷୁରୁ ଦୁଃଖରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଅଶ୍ରୁ ଝରିଲା, ମାଛ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇଥିବା ପାଣିରେ ପଦ୍ମ ହଲେ ଯେପରି।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ନୃପତିଃ ଶ୍ରୀମାନେକଚିତ୍ତଗତଂ ପୁରମ୍। ନିପପାତୈଵ ଦୁଃଖେନ କୃତ୍ତମୂଲ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ
ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାଜା ଯେତେବେଳେ ସହରକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ମନରେ ଧରିଛନ୍ତି, ସେ ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ, ମୂଳ କଟା ଗଛ ପରି।