ଵ୍ଯରାଜଯତ ଵୈଦେହୀ ଵେଶ୍ମ ତତ୍ ସୁଵିଭୂଷିତା। ଉଦ୍ଯତୋଂଽଶୁମତଃ କାଲେ ଖଂ ପ୍ରଭେଵ ଵିଵସ୍ଵତଃ
ସେ ବୈଦେହୀ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇ, ସେଇ ଘରକୁ ଏମିତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିଦେଲେ, ଯେପରି ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକରେ ଆକାଶ ଚମକେ।
ତାଂ ଭୁଜାଭ୍ଯାଂ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଶ୍ଵଶ୍ରୂର୍ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍। ଅନାଚରନ୍ତୀଂ କୃପଣଂ ମୂର୍ଧ୍ନ୍ଯୁପାଘ୍ରାଯ ମୈଥିଲୀମ୍
ତାଙ୍କୁ ଦୁଇହାତରେ ଆଲିଂଗନ କରି, ଶ୍ୱଶ୍ରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇ, ମୈଥିଳୀଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ଘ୍ରାଣ କରି, ଏହି କଥା କହିଲେ—
ଅସତ୍ଯଃ ସର୍ଵଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ ସତତଂ ସତ୍କୃତାଃ ପ୍ରିଯୈଃ। ଭର୍ତାରଂ ନାନୁମନ୍ଯନ୍ତେ ଵିନିପାତଗତଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ
ଏହି ସଂସାରରେ ନାରୀମାନେ ସଦା ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ପତି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ ସେମାନେ ସହଯୋଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ଅନିଷ୍ଠାବାନ୍।
ଏଷ ସ୍ଵଭାଵୋ ନାରୀଣାମନୁଭୂଯ ପୁରା ସୁଖମ୍। ଅଲ୍ପାମପ୍ଯାପଦଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଦୁଷ୍ଯନ୍ତି ପ୍ରଜହତ୍ଯପି
ନାରୀମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଏମିତି—ଏକଥର ସୁଖ ଭୋଗିଲେ, ଅଳ୍ପ ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଦୂରେଇଯାନ୍ତି ଓ ନିଜ ଲୋକକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି।
ଅସତ୍ଯଶୀଲା ଵିକୃତା ଦୁର୍ଗା ଅହୃଦଯାଃ ସଦା। ଅସତ୍ଯଃ ପାପସଂକଲ୍ପାଃ କ୍ଷଣମାତ୍ରଵିରାଗିଣଃ
ନାରୀମାନେ ସଦା ଅସତ୍ୟବାଦୀ, ଚଞ୍ଚଳ, କଠୋର ଓ ନିଷ୍ଠୁର; ସେମାନଙ୍କ ମନ ଖରାପ କାମରେ ଲାଗିଥାଏ, ସେମାନଙ୍କର ସ୍ନେହ କେବଳ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ରହିଥାଏ।
ନ କୁଲଂ ନ କୃତଂ ଵିଦ୍ଯା ନ ଦତ୍ତଂ ନାପି ସଂଗ୍ରହଃ। ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଗୃହ୍ଣାତି ହୃଦଯମନିତ୍ଯହୃଦଯା ହି ତାଃ
ନାରୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟ କେବେ କୁଳ, କର୍ମ, ଶିକ୍ଷା, ଦାନ କିମ୍ବା ସ୍ନେହ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧି ରହେ ନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ସଦା ଅସ୍ଥିର।
ସାଧ୍ଵୀନାଂ ତୁ ସ୍ଥିତାନାଂ ତୁ ଶୀଲେ ସତ୍ଯେ ଶ୍ରୁତେ ସ୍ଥିତେ। ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ପଵିତ୍ରଂ ପରମଂ ପତିରେକୋ ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଜନନୀମାନେ ନୀତି, ସତ୍ୟ ଓ ଶିକ୍ଷାରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀ ଏକା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପବିତ୍ରତା।
ସ ତ୍ଵଯା ନାଵମନ୍ତଵ୍ଯଃ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଵ୍ରାଜିତୋ ଵନମ୍। ତଵ ଦେଵସମସ୍ତ୍ଵେଷ ନିର୍ଧନଃ ସଧନୋଽପି ଵା
ତୁମର ପୁଅ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ ବି, ସେ ଧନୀ ହେଉ କି ଦରିଦ୍ର, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ତୁମର ଦେବତା; ତାଙ୍କୁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଵିଜ୍ଞାଯ ଵଚନଂ ସୀତା ତସ୍ଯା ଧର୍ମାର୍ଥସଂହିତମ୍। କୃତ୍ଵାଞ୍ଜଲିମୁଵାଚେଦଂ ଶ୍ଵଶ୍ରୂମଭିମୁଖେ ସ୍ଥିତା
ସୀତା ତାଙ୍କର ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଭରିତ ଉପଦେଶକୁ ବୁଝି, ଶ୍ୱଶ୍ରୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ହାତ ଜୋଡି ଏଭଳି କହିଲେ।
କରିଷ୍ଯେ ସର୍ଵମେଵାହମାର୍ଯା ଯଦନୁଶାସ୍ତି ମାମ୍। ଅଭିଜ୍ଞାସ୍ମି ଯଥା ଭର୍ତୁର୍ଵର୍ତିତଵ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତଂ ଚ ମେ
ଆପଣ ଯେଉଁ ନିର୍ଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ସେସବୁ କାମ କରିବି। ମୁଁ ଜାଣିଛି ଏବଂ ଶୁଣିଛି, ଜଣେ ଜୀବନସାଥୀ କିପରି ନିଜ ପତିଙ୍କ ସହିତ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।
ନ ମାମସଜ୍ଜନେନାର୍ଯା ସମାନଯିତୁମର୍ହତି। ଧର୍ମାଦ୍ ଵିଚଲିତୁଂ ନାହମଲଂ ଚନ୍ଦ୍ରାଦିଵ ପ୍ରଭା
ଆପଣ ମୋତେ ଅନୁଚିତ ଉପାୟରେ ବୁଝାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ଧର୍ମରୁ ଅପସ୍ଥାନ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଆଲୋକ ଅଲଗା ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।
ନାତନ୍ତ୍ରୀ ଵାଦ୍ଯତେ ଵୀଣା ନାଚକ୍ରୋ ଵିଦ୍ଯତେ ରଥଃ। ନାପତିଃ ସୁଖମେଧେତ ଯା ସ୍ଯାଦପି ଶତାତ୍ମଜା
ତାନ୍ତ୍ରୀ ନଥିଲେ ବୀଣା ବାଜିପାରେ ନାହିଁ, ଚକ୍ର ନଥିଲେ ରଥ ଚାଲିପାରେ ନାହିଁ। ଏକ ଜଣେ ନାରୀ ଏକଶ ଜଣ ପୁଅ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପତି ନଥିଲେ ସେ ସୁଖ ପାଇପାରେ ନାହିଁ।
ମିତଂ ଦଦାତି ହି ପିତା ମିତଂ ଭ୍ରାତା ମିତଂ ସୁତଃ। ଅମିତସ୍ଯ ତୁ ଦାତାରଂ ଭର୍ତାରଂ କା ନ ପୂଜଯେତ୍
ପିତା ସୀମିତ ଭାବେ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଭାଇ ସୀମିତ ଭାବେ ଦେଇଥାନ୍ତି, ପୁଅ ସୀମିତ ଭାବେ ଦେଇଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଅପାର ଦାତା ପତିଙ୍କୁ କିଏ ସମ୍ମାନ କରିବେ ନାହିଁ?
ସାହମେଵଂଗତା ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଶ୍ରୁତଧର୍ମପରାଵରା। ଆର୍ଯେ କିମଵମନ୍ଯେଯଂ ସ୍ତ୍ରିଯା ଭର୍ତା ହି ଦୈଵତମ୍
ଏପରି ଉତ୍ତମ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ଧର୍ମ ଉପଦେଶରେ ନିବେଶିତ ହୋଇ, ମୁଁ କିପରି, ମହିଳାମଣି, ମୋର ପତିଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିପାରିବି? କାରଣ ଜଣେ ନାରୀ ପାଇଁ ପତି ଦେବତା ସମାନ।
ସୀତାଯା ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୌସଲ୍ଯା ହୃଦଯଙ୍ଗମମ୍। ଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵା ମୁମୋଚାଶ୍ରୁ ସହସା ଦୁଃଖହର୍ଷଜମ୍
ସୀତାଙ୍କର ହୃଦୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିବା ଏହି କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି, ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତ ଥିବା କୌଶଳ୍ୟା ହଠାତ୍ ଦୁଃଖ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦୁଇଁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଶ୍ରୁ ଢାଳିଲେ।
ତାଂ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିରଭିପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ମାତୃମଧ୍ଯେଽତିସତ୍କୃତାମ୍। ରାମଃ ପରମଧର୍ମାତ୍ମା ମାତରଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ତାଙ୍କୁ ଜୋଡିହାତରେ, ମାନ୍ୟତା ପ୍ରାପ୍ତ ମାନ୍ୟମାନ୍ୟ ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖି, ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ତାଙ୍କର ମାଆଁଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଅମ୍ବ ମା ଦୁଃଖିତା ଭୂତ୍ଵା ପଶ୍ଯେସ୍ତ୍ଵଂ ପିତରଂ ମମ। କ୍ଷଯୋଽପି ଵନଵାସସ୍ଯ କ୍ଷିପ୍ରମେଵ ଭଵିଷ୍ଯତି
ମା, ଦୟାକରି ଦୁଃଖିତ ହେବନି; ତୁମେ ମୋର ବାପାଙ୍କୁ ଦେଖ। ମୋର ଜଙ୍ଗଲ ରେ ରହିବା ସମୟ ଶୀଘ୍ର ଶେଷ ହେଇଯିବ।
ସୁପ୍ତାଯାସ୍ତେ ଗମିଷ୍ଯନ୍ତି ନଵ ଵର୍ଷାଣି ପଞ୍ଚ ଚ। ସମଗ୍ରମିହ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ମାଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି ସୁହୃଦ୍ଵୃତମ୍
ତୁମେ ଘୁମ ଭିତରେ ଯେପରି ଅନୁଭବ କରିବ, ଏହି ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ଚଳିଯିବ। ତୁମେ ମୁଁ ମୋ ସହଯୋଗୀମାନେ ସହିତ ଏଠାରେ ଫେରିଆସିବି, ଦେଖିପାରିବ।
ଏତାଵଦଭିନୀତାର୍ଥମୁକ୍ତ୍ଵା ସ ଜନନୀଂ ଵଚଃ। ତ୍ରଯଃ ଶତଶତାର୍ଧା ହି ଦଦର୍ଶାଵେକ୍ଷ୍ଯ ମାତରଃ
ଏପରି ମନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହି, ସେ ଜନନୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲା। ତାପରେ ସେ ଶତ-ଶତ ମାଆମାନେ ଯେଉଁଠି ଥିଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖିଲା।
ତାଶ୍ଚାପି ସ ତଥୈଵାର୍ତା ମାତୄର୍ଦଶରଥାତ୍ମଜଃ। ଧର୍ମଯୁକ୍ତମିଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ନିଜଗାଦ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ
ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ, ସେମାନେ ଯେପରି ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ହାତ ଜୋଡି ଧର୍ମ ଭିତିକି ମନର ଦୟା ଭରା କଥା କହିଲା।
ସଂଵାସାତ୍ ପରୁଷଂ କିଂଚିଦଜ୍ଞାନାଦପି ଯତ୍ କୃତମ୍। ତନ୍ମେ ସମୁପଜାନୀତ ସର୍ଵାଶ୍ଚାମନ୍ତ୍ରଯାମି ଵଃ
ଏଠାରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏକସାଥି ରହିବା ସମୟରେ, ଅଜାଣି ହେଉଥିବା କିଛି କଠିନ କଥା କିମ୍ବା ଅସୁବିଧା ହୋଇଥିଲେ, ମୁଁ ଆପଣମାନେ ମୋତେ ମାନ୍ୟ କରିବେ। ମୁଁ ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି।
ଜଜ୍ଞୋଽଥ ତାସାଂ ସଂନାଦଃ କ୍ରୌଞ୍ଚୀନାମିଵ ନିଃସ୍ଵନଃ। ମାନଵେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଭାର୍ଯାଣାମେଵଂ ଵଦତି ରାଘଵେ
ତାହା ପରେ ରାଘବ ରାଜାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଏପରି କଥା କହିବା ସମୟରେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଶବ୍ଦ ଉଠିଲା, ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ କଉଁ ଚିଁ ଚିଁ କରି ଚିତ୍କାର କରିଥିବା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଭଳି ଶୁଣାଗଲା।
ମୁରଜପଣଵମେଘଘୋଷଵଦ୍ ଦଶରଥଵେଶ୍ମ ବଭୂଵ ଯତ୍ ପୁରା। ଵିଲପିତପରିଦେଵନାକୁଲଂ ଵ୍ଯସନଗତଂ ତଦଭୂତ୍ ସୁଦୁଃଖିତମ୍
ଦଶରଥଙ୍କର ଘର ପୁନି ପୁରୁଣା ଦିନର ଭଳି ହେଇଗଲା, ଯେଉଁଠାରେ ମୃଦଙ୍ଗ, ଝାଞ୍ଜ, ବାଦ୍ୟ ଓ ମେଘର ଗୁଞ୍ଜନ ଭଳି ଶବ୍ଦ ହେଉଥିଲା; ଏଠାରେ ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦରେ ପଡି, ସମସ୍ତେ କାନ୍ଦିବା ଓ ବିଳାପ କରିବାରେ ଲଗିଥିଲେ, ଘରଟି ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଇଯାଇଥିଲା।
thumb|ଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଚାଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଅଥ ରାମଶ୍ଚ ସୀତା ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ। ଉପସଂଗୃହ୍ଯ ରାଜାନଂ ଚକ୍ରୁର୍ଦୀନାଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍
ତାପରେ ରାମ, ସୀତା ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ହାତ ଜୋଡି ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ରାଜାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ।
ତଂ ଚାପି ସମନୁଜ୍ଞାପ୍ଯ ଧର୍ମଜ୍ଞଃ ସହ ସୀତଯା। ରାଘଵଃ ଶୋକସମ୍ମୂଢୋ ଜନନୀମଭ୍ଯଵାଦଯତ୍
ତାଙ୍କୁ ରାଜାଙ୍କ ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ, ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଦୁଃଖରେ ଅବାକ ହୋଇ, ନିଜ ମାଆଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
ଅନ୍ଵକ୍ଷଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଭ୍ରାତୁଃ କୌସଲ୍ଯାମଭ୍ଯଵାଦଯତ୍। ଅପି ମାତୁଃ ସୁମିତ୍ରାଯା ଜଗ୍ରାହ ଚରଣୌ ପୁନଃ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭାଇଙ୍କ ପଛରେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ପୁଣି, ନିଜ ମାଆ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲେ।
ତଂ ଵନ୍ଦମାନଂ ରୁଦତୀ ମାତା ସୌମିତ୍ରିମବ୍ରଵୀତ୍। ହିତକାମା ମହାବାହୁଂ ମୂର୍ଧ୍ନ୍ଯୁପାଘ୍ରାଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍
ସେ ପ୍ରଣାମ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଲୁହା ଝରାଉଥିବା ମାଆ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଭଲ ଚାହିଁ କଥା କହିଲେ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଚୁମ୍ବନ କଲେ।
ସୃଷ୍ଟସ୍ତ୍ଵଂ ଵନଵାସାଯ ସ୍ଵନୁରକ୍ତଃ ସୁହୃଜ୍ଜନେ। ରାମେ ପ୍ରମାଦଂ ମା କାର୍ଷୀଃ ପୁତ୍ର ଭ୍ରାତରି ଗଚ୍ଛତି
ପୁଅ, ତୁମେ ଜଙ୍ଗଲରେ ବାସ କରିବାକୁ ପଠାଯାଇଛ; ନିଜ ଜଣେ ପ୍ରିୟ ଭାଇ ପଛରେ ଯାଉଛ; ରାମଙ୍କ ସହିତ ଯିବାବେଳେ କେବେ ଅସାବଧାନ ହେଉନି।
ଵ୍ଯସନୀ ଵା ସମୃଦ୍ଧୋ ଵା ଗତିରେଷ ତଵାନଘ। ଏଷ ଲୋକେ ସତାଂ ଧର୍ମୋ ଯଜ୍ଜ୍ଯେଷ୍ଠଵଶଗୋ ଭଵେତ୍
ପ୍ରିୟ ପୁଅ, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖ ଯେଉଁଠି ଥାଉ, ଏହି ହେଉଛି ତୁମର ଠିକ୍ ମାର୍ଗ; ବଡ଼ ଭାଇଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବା, ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ଧର୍ମ।