ପୁତ୍ରଶୋକଂ ଯଥା ନର୍ଚ୍ଛେତ୍ ତ୍ଵଯା ପୂଜ୍ଯେନ ପୂଜିତା। ମାଂ ହି ସଂଚିନ୍ତଯନ୍ତୀ ସା ତ୍ଵଯି ଜୀଵେତ୍ ତପସ୍ଵିନୀ
ଯେପରି ମାଆ ପୁଅର ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହେଇ ନ ମରନ୍ତି, ତାହା ପାଇଁ ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ଆଦର କରି ଦେଖାଶୁଣା କରନ୍ତୁ; କାରଣ, ସେ ମୋତେ ଭାବି ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖି ଜୀବନ୍ତ ରହିବେ।
ଇମାଂ ମହେନ୍ଦ୍ରୋପମ ଜାତଗର୍ଧିନୀଂ ତଥା ଵିଧାତୁଂ ଜନନୀଂ ମମାର୍ହସି। ଯଥା ଵନସ୍ଥେ ମଯି ଶୋକକର୍ଶିତା ନ ଜୀଵିତଂ ନ୍ଯସ୍ଯ ଯମକ୍ଷଯଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ମୋର ମାଆ, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀ ସମାନ ଏବଂ ବିପଦରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ, ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଭଳି ଦେଖାଶୁଣା କରନ୍ତୁ, ଯେପରି ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବା ସମୟରେ, ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ସେ ଜୀବନ ଛାଡ଼ି ଯମଲୋକକୁ ନ ଯାଆନ୍ତି।
thumb|ଏକୋନଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକୋନଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନତିରିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ରାମସ୍ଯ ତୁ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୁନିଵେଷଧରଂ ଚ ତମ୍। ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ସହ ଭାର୍ଯାଭୀ ରାଜା ଵିଗତଚେତନଃ
ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ବୀ ପୋଷାକରେ ଦେଖି, ରାଜା ତାଙ୍କର ରାଣୀ ସହିତ ଅଚେତନ ହେଇପଡ଼ିଲେ।
ନୈନଂ ଦୁଃଖେନ ସଂତପ୍ତଃ ପ୍ରତ୍ଯଵୈକ୍ଷତ ରାଘଵମ୍। ନ ଚୈନମଭିସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ ଦୁର୍ମନାଃ
ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ରାଜା ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନ ଭାରି ଦୁଃଖିତ ଥିବାରୁ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ସ ମୁହୂର୍ତମିଵାସଂଜ୍ଞୋ ଦୁଃଖିତଶ୍ଚ ମହୀପତିଃ। ଵିଲଲାପ ମହାବାହୂ ରାମମେଵାନୁଚିନ୍ତଯନ୍
ମହାବାହୁ ରାଜା କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଅଚେତନ ହେଇ ରହିଲେ, ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ମନେ ମନେ କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ଭାବି କ୍ରନ୍ଦନ କରିଲେ।
ମନ୍ଯେ ଖଲୁ ମଯା ପୂର୍ଵଂ ଵିଵତ୍ସା ବହଵଃ କୃତାଃ। ପ୍ରାଣିନୋ ହିଂସିତା ଵାପି ତନ୍ମାମିଦମୁପସ୍ଥିତମ୍
ନିଶ୍ଚୟ, ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଅନେକ ଦୁଧଖୁଆ ବଛାକୁ ମାଆଠାରୁ ଦୂର କରିଥିଲି, କିମ୍ବା ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କୁ ହାନି କରିଥିଲି; ସେଇପାଇଁ ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ଉପରେ ଆସିଛି।
ନ ତ୍ଵେଵାନାଗତେ କାଲେ ଦେହାଚ୍ଚ୍ଯଵତି ଜୀଵିତମ୍। କୈକେଯ୍ଯା କ୍ଲିଶ୍ଯମାନସ୍ଯ ମୃତ୍ଯୁର୍ମମ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ତଥାପି, ସମୟ ନ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋର ପ୍ରାଣ ଦେହ ଛାଡ଼ୁନାହିଁ; କୈକେୟୀ ମୋତେ ଯେତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ମୃତ୍ୟୁ ମୋ ପାଖକୁ ଆସୁନାହିଁ।
ଯୋଽହଂ ପାଵକସଂକାଶଂ ପଶ୍ଯାମି ପୁରତଃ ସ୍ଥିତମ୍। ଵିହାଯ ଵସନେ ସୂକ୍ଷ୍ମେ ତାପସାଚ୍ଛାଦମାତ୍ମଜମ୍
ମୁଁ ଯେଉଁଠି ଆଗରେ ମୋ ପୁଅକୁ ଅଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖୁଛି, ସେ ତାଙ୍କର ସୁକ୍ଷ୍ମ ବସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ତାପସ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି—
ଏକସ୍ଯାଃ ଖଲୁ କୈକେଯ୍ଯାଃ କୃତେଽଯଂ ଖିଦ୍ଯତେ ଜନଃ। ସ୍ଵାର୍ଥେ ପ୍ରଯତମାନାଯାଃ ସଂଶ୍ରିତ୍ଯ ନିକୃତିଂ ତ୍ଵିମାମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏକମାତ୍ର କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ, ସେ ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ ଏମିତି ଚତୁରତା ଦେଖାଇଛି।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ଵଚନଂ ବାଷ୍ପେଣ ଵିହତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। ରାମେତି ସକୃଦେଵୋକ୍ତ୍ଵା ଵ୍ଯାହର୍ତୁଂ ନ ଶଶାକ ସଃ
ଏଭଳି କହି, ଅଶ୍ରୁରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେ କେବଳ 'ରାମ' ବୋଲି ଏକଥର କହିପାରିଲେ, ତା'ପରେ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ସଂଜ୍ଞାଂ ତୁ ପ୍ରତିଲଭ୍ଯୈଵ ମୁହୂର୍ତାତ୍ ସ ମହୀପତିଃ। ନେତ୍ରାଭ୍ଯାମଶ୍ରୁପୂର୍ଣାଭ୍ଯାଂ ସୁମନ୍ତ୍ରମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
କିଛି ସମୟ ପରେ ସେ ରାଜା ହୁସ୍ତି ଫେରିଲେ, ତାଙ୍କ ଦୁଇ ଚକୁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଗଲା, ଏବଂ ସେ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ—
ଔପଵାହ୍ଯଂ ରଥଂ ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତ୍ଵମାଯାହି ହଯୋତ୍ତମୈଃ। ପ୍ରାପଯୈନଂ ମହାଭାଗମିତୋ ଜନପଦାତ୍ ପରମ୍
ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଇ ରଥକୁ ତୁରନ୍ତ ଆଣ, ଏହି ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଏଠାରୁ ଦୂରେ ଗ୍ରାମ ଅଞ୍ଚଳକୁ ନେଇଯା।
ଏଵଂ ମନ୍ଯେ ଗୁଣଵତାଂ ଗୁଣାନାଂ ଫଲମୁଚ୍ଯତେ। ପିତ୍ରା ମାତ୍ରା ଚ ଯତ୍ସାଧୁର୍ଵୀରୋ ନିର୍ଵାସ୍ଯତେ ଵନମ୍
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଗୁଣବାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ହେଉଛି ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଫଳ—ପିତା ଓ ମାତା ଦ୍ୱାରା ଏକ ସାଧୁ ବୀରକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଯାଏ।
ରାଜ୍ଞୋ ଵଚନମାଜ୍ଞାଯ ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ଶୀଘ୍ରଵିକ୍ରମଃ। ଯୋଜଯିତ୍ଵା ଯଯୌ ତତ୍ର ରଥମଶ୍ଵୈରଲଂକୃତମ୍
ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ଦ୍ରୁତ ଚଳନଶୀଳ ସୁମନ୍ତ୍ର ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଇ ସଜାଯାଇଥିବା ରଥକୁ ନେଇ ତାଁଠାରେ ଗଲେ।
ତଂ ରଥଂ ରାଜପୁତ୍ରାଯ ସୂତଃ କନକଭୂଷିତମ୍। ଆଚଚକ୍ଷେଽଞ୍ଜଲିଂ କୃତ୍ଵା ଯୁକ୍ତଂ ପରମଵାଜିଭିଃ
ସୁତା ଏହି ସୁନାର ଅଳଙ୍କାର ଲଗାଇଥିବା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଇଥିବା ରଥକୁ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ, ହାତ ଯୋଡି ଶିର ନମାଇ।
ରାଜା ସତ୍ଵରମାହୂଯ ଵ୍ଯାପୃତଂ ଵିତ୍ତସଂଚଯେ। ଉଵାଚ ଦେଶକାଲଜ୍ଞୋ ନିଶ୍ଚିତଂ ସର୍ଵତଃ ଶୁଚିଃ
ରାଜା ତୁରନ୍ତ ଧନ ଦେଖାଶୁଣା କରୁଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଡାକିଲେ, ଦେଶକାଳ ଜଣା ଏବଂ ସଦା ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ଥିବା ସେ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ କହିଲେ—
ଵାସାଂସି ଚ ଵରାର୍ହାଣି ଭୂଷଣାନି ମହାନ୍ତି ଚ। ଵର୍ଷାଣ୍ଯେତାନି ସଂଖ୍ଯାଯ ଵୈଦେହ୍ଯାଃ କ୍ଷିପ୍ରମାନଯ
ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ ଗଣି, ବୈଦେହୀ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ଓ ବଡ଼ ଅଳଙ୍କାର ତୁରନ୍ତ ଆଣ।
ନରେନ୍ଦ୍ରେଣୈଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଗତ୍ଵା କୋଶଗୃହଂ ତତଃ। ପ୍ରାଯଚ୍ଛତ୍ ସର୍ଵମାହୃତ୍ଯ ସୀତାଯୈ କ୍ଷିପ୍ରମେଵ ତତ୍
ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ଧନାଗାରକୁ ଯାଇ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଏକଠା କରି ତୁରନ୍ତ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଲେ।
ସା ସୁଜାତା ସୁଜାତାନି ଵୈଦେହୀ ପ୍ରସ୍ଥିତା ଵନମ୍। ଭୂଷଯାମାସ ଗାତ୍ରାଣି ତୈର୍ଵିଚିତ୍ରୈର୍ଵିଭୂଷଣୈଃ
ସେ ସୁଜାତା ବୈଦେହୀ, ସେଇ ଅନେକ ଚମତ୍କାର ଅଳଙ୍କାର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗକୁ ଶୋଭାଇ, ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
ଵ୍ଯରାଜଯତ ଵୈଦେହୀ ଵେଶ୍ମ ତତ୍ ସୁଵିଭୂଷିତା। ଉଦ୍ଯତୋଂଽଶୁମତଃ କାଲେ ଖଂ ପ୍ରଭେଵ ଵିଵସ୍ଵତଃ
ସେ ବୈଦେହୀ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇ, ସେଇ ଘରକୁ ଏମିତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିଦେଲେ, ଯେପରି ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକରେ ଆକାଶ ଚମକେ।
ତାଂ ଭୁଜାଭ୍ଯାଂ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଶ୍ଵଶ୍ରୂର୍ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍। ଅନାଚରନ୍ତୀଂ କୃପଣଂ ମୂର୍ଧ୍ନ୍ଯୁପାଘ୍ରାଯ ମୈଥିଲୀମ୍
ତାଙ୍କୁ ଦୁଇହାତରେ ଆଲିଂଗନ କରି, ଶ୍ୱଶ୍ରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇ, ମୈଥିଳୀଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ଘ୍ରାଣ କରି, ଏହି କଥା କହିଲେ—
ଅସତ୍ଯଃ ସର୍ଵଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ ସତତଂ ସତ୍କୃତାଃ ପ୍ରିଯୈଃ। ଭର୍ତାରଂ ନାନୁମନ୍ଯନ୍ତେ ଵିନିପାତଗତଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ
ଏହି ସଂସାରରେ ନାରୀମାନେ ସଦା ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ପତି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ ସେମାନେ ସହଯୋଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ଅନିଷ୍ଠାବାନ୍।
ଏଷ ସ୍ଵଭାଵୋ ନାରୀଣାମନୁଭୂଯ ପୁରା ସୁଖମ୍। ଅଲ୍ପାମପ୍ଯାପଦଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଦୁଷ୍ଯନ୍ତି ପ୍ରଜହତ୍ଯପି
ନାରୀମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଏମିତି—ଏକଥର ସୁଖ ଭୋଗିଲେ, ଅଳ୍ପ ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଦୂରେଇଯାନ୍ତି ଓ ନିଜ ଲୋକକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି।
ଅସତ୍ଯଶୀଲା ଵିକୃତା ଦୁର୍ଗା ଅହୃଦଯାଃ ସଦା। ଅସତ୍ଯଃ ପାପସଂକଲ୍ପାଃ କ୍ଷଣମାତ୍ରଵିରାଗିଣଃ
ନାରୀମାନେ ସଦା ଅସତ୍ୟବାଦୀ, ଚଞ୍ଚଳ, କଠୋର ଓ ନିଷ୍ଠୁର; ସେମାନଙ୍କ ମନ ଖରାପ କାମରେ ଲାଗିଥାଏ, ସେମାନଙ୍କର ସ୍ନେହ କେବଳ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ରହିଥାଏ।
ନ କୁଲଂ ନ କୃତଂ ଵିଦ୍ଯା ନ ଦତ୍ତଂ ନାପି ସଂଗ୍ରହଃ। ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଗୃହ୍ଣାତି ହୃଦଯମନିତ୍ଯହୃଦଯା ହି ତାଃ
ନାରୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟ କେବେ କୁଳ, କର୍ମ, ଶିକ୍ଷା, ଦାନ କିମ୍ବା ସ୍ନେହ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧି ରହେ ନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ସଦା ଅସ୍ଥିର।
ସାଧ୍ଵୀନାଂ ତୁ ସ୍ଥିତାନାଂ ତୁ ଶୀଲେ ସତ୍ଯେ ଶ୍ରୁତେ ସ୍ଥିତେ। ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ପଵିତ୍ରଂ ପରମଂ ପତିରେକୋ ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଜନନୀମାନେ ନୀତି, ସତ୍ୟ ଓ ଶିକ୍ଷାରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀ ଏକା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପବିତ୍ରତା।
ସ ତ୍ଵଯା ନାଵମନ୍ତଵ୍ଯଃ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଵ୍ରାଜିତୋ ଵନମ୍। ତଵ ଦେଵସମସ୍ତ୍ଵେଷ ନିର୍ଧନଃ ସଧନୋଽପି ଵା
ତୁମର ପୁଅ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ ବି, ସେ ଧନୀ ହେଉ କି ଦରିଦ୍ର, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ତୁମର ଦେବତା; ତାଙ୍କୁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଵିଜ୍ଞାଯ ଵଚନଂ ସୀତା ତସ୍ଯା ଧର୍ମାର୍ଥସଂହିତମ୍। କୃତ୍ଵାଞ୍ଜଲିମୁଵାଚେଦଂ ଶ୍ଵଶ୍ରୂମଭିମୁଖେ ସ୍ଥିତା
ସୀତା ତାଙ୍କର ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଭରିତ ଉପଦେଶକୁ ବୁଝି, ଶ୍ୱଶ୍ରୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ହାତ ଜୋଡି ଏଭଳି କହିଲେ।
କରିଷ୍ଯେ ସର୍ଵମେଵାହମାର୍ଯା ଯଦନୁଶାସ୍ତି ମାମ୍। ଅଭିଜ୍ଞାସ୍ମି ଯଥା ଭର୍ତୁର୍ଵର୍ତିତଵ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତଂ ଚ ମେ
ଆପଣ ଯେଉଁ ନିର୍ଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ସେସବୁ କାମ କରିବି। ମୁଁ ଜାଣିଛି ଏବଂ ଶୁଣିଛି, ଜଣେ ଜୀବନସାଥୀ କିପରି ନିଜ ପତିଙ୍କ ସହିତ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।