ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସ୍ଯଦ୍ଯୈଵ କୈକେଯି ପଶୁଵ୍ଯାଲମୃଗଦ୍ଵିଜାନ୍। ଗଚ୍ଛତଃ ସହ ରାମେଣ ପାଦପାଂଶ୍ଚ ତଦୁନ୍ମୁଖାନ୍
ଆଜି, କୈକେୟୀ, ତୁମେ ଦେଖିବା ଜନ୍ତୁ, ବନ୍ୟ ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଏବଂ ଗଛମାନେ ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ିବା।
ଅଥୋତ୍ତମାନ୍ଯାଭରଣାନି ଦେଵି ଦେହି ସ୍ନୁଷାଯୈ ଵ୍ଯପନୀଯ ଚୀରମ୍। ନ ଚୀରମସ୍ଯାଃ ପ୍ରଵିଧୀଯତେତି ନ୍ଯଵାରଯତ୍ ତଦ୍ ଵସନଂ ଵସିଷ୍ଠଃ
ତାପରେ, ରାଣୀ, ତୁମେ ତୁମ ଜାଇଁକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଗହଣା ଦିଅ, ଚିରବସ୍ତ୍ର ଖୋଲି ଦିଅ; କିନ୍ତୁ ବସିଷ୍ଠ ଏହି ବସ୍ତ୍ର ଦେବାକୁ ନିଷେଧ କଲେ।
ଏକସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ଵନେ ନିଵାସ- ସ୍ତ୍ଵଯା ଵୃତଃ କେକଯରାଜପୁତ୍ରି। ଵିଭୂଷିତେଯଂ ପ୍ରତିକର୍ମନିତ୍ଯା ଵସତ୍ଵରଣ୍ଯେ ସହ ରାଘଵେଣ
ରାମଙ୍କର ବନରେ ବାସ କରିବା ଏକା ତୁମେ, କେକୟ ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ, ଚୟନ କରିଛ; ତଥାପି ସେ ସାଧାରଣ ଭଳି ସଜିଧଜି ରାଘବଙ୍କ ସହ ବନରେ ରହିବେ।
ଯାନୈଶ୍ଚ ମୁଖ୍ଯୈଃ ପରିଚାରକୈଶ୍ଚ ସୁସଂଵୃତା ଗଚ୍ଛତୁ ରାଜପୁତ୍ରୀ। ଵସ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ସର୍ଵୈଃ ସହିତୈର୍ଵିଧାନୈ- ର୍ନେଯଂ ଵୃତା ତେ ଵରସମ୍ପ୍ରଦାନେ
ରାଜକୁମାରୀ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଯାନ ଏବଂ ସେବକମାନେ ସହ ଭଲଭଳି ଯାଉ; ସମସ୍ତ ପୋଷାକ ଏବଂ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହ ଯାଉ; ସେ ତୁମେ ଦିଆ ଵର ପ୍ରତିବନ୍ଧିତ ନୁହେଁ।
thumb|ଅଷ୍ଟାତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟାତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏହି ଅଟ୍ତିଶିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ।
ତସ୍ଯାଂ ଚୀରଂ ଵସାନାଯାଂ ନାଥଵତ୍ଯାମନାଥଵତ୍। ପ୍ରଚୁକ୍ରୋଶ ଜନଃ ସର୍ଵୋ ଧିକ୍ ତ୍ଵାଂ ଦଶରଥଂ ତ୍ଵିତି
ସେ, ରକ୍ଷିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅନାଥ ଭଳି ଚିରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଚିତ୍କାର କଲେ — 'ଦଶରଥ, ତୁମେ ଲଜ୍ଜା କର!'
ତେନ ତତ୍ର ପ୍ରଣାଦେନ ଦୁଃଖିତଃ ସ ମହୀପତିଃ। ଚିଚ୍ଛେଦ ଜୀଵିତେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଂ ଧର୍ମେ ଯଶସି ଚାତ୍ମନଃ
ସେଠିରେ ଏହି ଚିତ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ରାଜା ଜୀବନ, ଧର୍ମ ଏବଂ ନିଜ ମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ ଆସ୍ଥା ହରାଇଦେଲେ।
ସ ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯୋଷ୍ଣମୈକ୍ଷ୍ଵାକସ୍ତାଂ ଭାର୍ଯାମିଦମବ୍ରଵୀତ୍। କୈକେଯି କୁଶଚୀରେଣ ନ ସୀତା ଗନ୍ତୁମର୍ହତି
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜା ଗଭୀର ନିଶ୍ଵାସ ଫେଲି, ତାଙ୍କ ଜାଇଁକୁ କହିଲେ — 'କୈକେୟୀ, ସୀତା କୁଶ ଚିର ପିନ୍ଧି ବନକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ସୁକୁମାରୀ ଚ ବାଲା ଚ ସତତଂ ଚ ସୁଖୋଚିତା। ନେଯଂ ଵନସ୍ଯ ଯୋଗ୍ଯେତି ସତ୍ଯମାହ ଗୁରୁର୍ମମ
ସେ ଅତି ସୁକୁମାର, ଅପରିପକ୍ୱ ଏବଂ ସବୁବେଳେ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ; ମୋ ଗୁରୁ ଠିକ୍ କହିଛନ୍ତି, ସେ ବନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଇଯଂ ହି କସ୍ଯାପି କରୋତି କିଂଚିତ୍ ତପସ୍ଵିନୀ ରାଜଵରସ୍ଯ ପୁତ୍ରୀ। ଯା ଚୀରମାସାଦ୍ଯ ଜନସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତା ଵିସଂଜ୍ଞା ଶ୍ରମଣୀଵ କାଚିତ୍
ସେ କାହା ପାଇଁ କିଛି କରିନାହିଁ, ଏହି ତପସ୍ବିନୀ ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ; ଚିରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ି, ସେ ଅସ୍ଥିର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି, ଯେପରି କିଛି ତପସ୍ବିନୀ।
ଚୀରାଣ୍ଯପାସ୍ଯାଜ୍ଜନକସ୍ଯ କନ୍ଯା ନେଯଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମମ ଦତ୍ତପୂର୍ଵା। ଯଥାସୁଖଂ ଗଚ୍ଛତୁ ରାଜପୁତ୍ରୀ ଵନଂ ସମଗ୍ରା ସହ ସର୍ଵରତ୍ନୈଃ
ଜନକର କନ୍ୟା ଏହି ଛାଲପୋଷାକ ପିନ୍ଧିବାକୁ ଦରକାର ନାହିଁ; ଏପରି କୌଣସି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମୁଁ କେବେ କରିନଥିଲି। ରାଜକୁମାରୀ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଗହନା ଓ ଧନସମ୍ପତି ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉନ୍ତୁ।
ଅଜୀଵନାର୍ହେଣ ମଯା ନୃଶଂସା କୃତା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନିଯମେନ ତାଵତ୍। ତ୍ଵଯା ହି ବାଲ୍ଯାତ୍ ପ୍ରତିପନ୍ନମେତତ୍ ତନ୍ମା ଦହେଦ୍ ଵେଣୁମିଵାତ୍ମପୁଷ୍ପମ୍
ମୋ ପକ୍ଷରୁ ଏକ କଠୋର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ହୋଇଯାଇଛି, ଯାହା ମୁଁ ନିଷ୍ଠାରେ ପାଳନ କରିଛି, ଯେଉଁଥିରେ ମୁଁ ଜୀବନ ଦେବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଶିଶୁସ୍ଵଭାବରେ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରିଛ, ଏହି ଦୁଃଖ ତୁମକୁ ଶୁଖା ଖଣ୍ଡ ଭଳି ଜଳାଇ ଦେଉ ନାହିଁ।
ରାମେଣ ଯଦି ତେ ପାପେ କିଂଚିତ୍କୃତମଶୋଭନମ୍। ଅପକାରଃ କ ଇହ ତେ ଵୈଦେହ୍ଯା ଦର୍ଶିତୋଽଧମେ
ଅପବିତ୍ର ମନେ, ଯଦି ରାମ କେବେ ତୁମକୁ କିଛି ଅନ୍ୟାୟ କିମ୍ବା ଅଶୋଭନ କାମ କରିଥାନ୍ତି, ଏଠାରେ ଏହି ଦୁଃଖିତ ବୈଦେହୀ କଣ ଦୋଷ କରିଛି?
ମୃଗୀଵୋତ୍ଫୁଲ୍ଲନଯନା ମୃଦୁଶୀଲା ମନସ୍ଵିନୀ। ଅପକାରଂ କମିଵ ତେ କରୋତି ଜନକାତ୍ମଜା
ହରିଣୀର ଭୟଭୀତ ଚକ୍ଷୁ ଭଳି ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି, ମୃଦୁ ସ୍ଵଭାବ ଓ ଉଚ୍ଚ ମନ ଥିବା ଜନକନନ୍ଦିନୀ କେଉଁ ଦୋଷ ତୁମକୁ କରିପାରିବେ?
ନନୁ ପର୍ଯାପ୍ତମେଵଂ ତେ ପାପେ ରାମଵିଵାସନମ୍। କିମେଭିଃ କୃପଣୈର୍ଭୂଯଃ ପାତକୈରପି ତେ କୃତୈଃ
ଅପବିତ୍ର ମନେ, ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେବା ଏଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ କି? ଏହି ଦୟନୀୟ ଓ ପାପପୂର୍ଣ୍ଣ କାମଗୁଡ଼ିକିଏ ଆଉ କାହିଁକି କରୁଛ?
ପ୍ରତିଜ୍ଞାତଂ ମଯା ତାଵତ୍ ତ୍ଵଯୋକ୍ତଂ ଦେଵି ଶୃଣ୍ଵତା। ରାମଂ ଯଦଭିଷେକାଯ ତ୍ଵମିହାଗତମବ୍ରଵୀଃ
ଦେବୀ, ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଏଠାରେ ଆସି ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ବିଷୟରେ କହିଥିଲ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲି।
ତତ୍ତ୍ଵେତତ୍ ସମତିକ୍ରମ୍ଯ ନିରଯଂ ଗନ୍ତୁମିଚ୍ଛସି। ମୈଥିଲୀମପି ଯା ହି ତ୍ଵମୀକ୍ଷସେ ଚୀରଵାସିନୀମ୍
ଏବେ ତୁମେ ସେହି ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରି, ନରକକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛ; କାରଣ, ତୁମେ ମୈଥିଳୀକୁ ଛାଲପୋଷାକରେ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।
ଏଵଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତଂ ପିତରଂ ରାମଃ ସମ୍ପ୍ରସ୍ଥିତୋ ଵନମ୍। ଅଵାକ୍ଶିରସମାସୀନମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ପିତା ଏପରି କହିବା ସମୟରେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥୁତ ହେଇ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ବସି, ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଇଯଂ ଧାର୍ମିକ କୌସଲ୍ଯା ମମ ମାତା ଯଶସ୍ଵିନୀ। ଵୃଦ୍ଧା ଚାକ୍ଷୁଦ୍ରଶୀଲା ଚ ନ ଚ ତ୍ଵାଂ ଦେଵ ଗର୍ହତେ
ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ମୋର ମାଆ କୌଶଲ୍ୟା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଓ ପ୍ରଶଂସିତା, ବୟସ୍କ ଓ ଉତ୍ତମ ସ୍ଵଭାବର, ଏବଂ, ପ୍ରଭୁ, ସେ କେବେ ତୁମକୁ ଦୋଷାରୋପ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ମଯା ଵିହୀନାଂ ଵରଦ ପ୍ରପନ୍ନାଂ ଶୋକସାଗରମ୍। ଅଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵଵ୍ଯସନାଂ ଭୂଯଃ ସମ୍ମନ୍ତୁମର୍ହସି
ବରଦାତା, ମୋ ବିନା ଯିଏ ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଯାଇଛି, ଏପରି ଅପରିଚିତ ବିପଦର ସମ୍ମୁଖୀନ ମାଆଙ୍କୁ ଆପଣ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ।
ପୁତ୍ରଶୋକଂ ଯଥା ନର୍ଚ୍ଛେତ୍ ତ୍ଵଯା ପୂଜ୍ଯେନ ପୂଜିତା। ମାଂ ହି ସଂଚିନ୍ତଯନ୍ତୀ ସା ତ୍ଵଯି ଜୀଵେତ୍ ତପସ୍ଵିନୀ
ଯେପରି ମାଆ ପୁଅର ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହେଇ ନ ମରନ୍ତି, ତାହା ପାଇଁ ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ଆଦର କରି ଦେଖାଶୁଣା କରନ୍ତୁ; କାରଣ, ସେ ମୋତେ ଭାବି ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖି ଜୀବନ୍ତ ରହିବେ।
ଇମାଂ ମହେନ୍ଦ୍ରୋପମ ଜାତଗର୍ଧିନୀଂ ତଥା ଵିଧାତୁଂ ଜନନୀଂ ମମାର୍ହସି। ଯଥା ଵନସ୍ଥେ ମଯି ଶୋକକର୍ଶିତା ନ ଜୀଵିତଂ ନ୍ଯସ୍ଯ ଯମକ୍ଷଯଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ମୋର ମାଆ, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀ ସମାନ ଏବଂ ବିପଦରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ, ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଭଳି ଦେଖାଶୁଣା କରନ୍ତୁ, ଯେପରି ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବା ସମୟରେ, ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ସେ ଜୀବନ ଛାଡ଼ି ଯମଲୋକକୁ ନ ଯାଆନ୍ତି।
thumb|ଏକୋନଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକୋନଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନତିରିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ରାମସ୍ଯ ତୁ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୁନିଵେଷଧରଂ ଚ ତମ୍। ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ସହ ଭାର୍ଯାଭୀ ରାଜା ଵିଗତଚେତନଃ
ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ବୀ ପୋଷାକରେ ଦେଖି, ରାଜା ତାଙ୍କର ରାଣୀ ସହିତ ଅଚେତନ ହେଇପଡ଼ିଲେ।
ନୈନଂ ଦୁଃଖେନ ସଂତପ୍ତଃ ପ୍ରତ୍ଯଵୈକ୍ଷତ ରାଘଵମ୍। ନ ଚୈନମଭିସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ ଦୁର୍ମନାଃ
ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ରାଜା ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନ ଭାରି ଦୁଃଖିତ ଥିବାରୁ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ସ ମୁହୂର୍ତମିଵାସଂଜ୍ଞୋ ଦୁଃଖିତଶ୍ଚ ମହୀପତିଃ। ଵିଲଲାପ ମହାବାହୂ ରାମମେଵାନୁଚିନ୍ତଯନ୍
ମହାବାହୁ ରାଜା କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଅଚେତନ ହେଇ ରହିଲେ, ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ମନେ ମନେ କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ଭାବି କ୍ରନ୍ଦନ କରିଲେ।
ମନ୍ଯେ ଖଲୁ ମଯା ପୂର୍ଵଂ ଵିଵତ୍ସା ବହଵଃ କୃତାଃ। ପ୍ରାଣିନୋ ହିଂସିତା ଵାପି ତନ୍ମାମିଦମୁପସ୍ଥିତମ୍
ନିଶ୍ଚୟ, ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଅନେକ ଦୁଧଖୁଆ ବଛାକୁ ମାଆଠାରୁ ଦୂର କରିଥିଲି, କିମ୍ବା ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କୁ ହାନି କରିଥିଲି; ସେଇପାଇଁ ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ଉପରେ ଆସିଛି।
ନ ତ୍ଵେଵାନାଗତେ କାଲେ ଦେହାଚ୍ଚ୍ଯଵତି ଜୀଵିତମ୍। କୈକେଯ୍ଯା କ୍ଲିଶ୍ଯମାନସ୍ଯ ମୃତ୍ଯୁର୍ମମ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ତଥାପି, ସମୟ ନ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋର ପ୍ରାଣ ଦେହ ଛାଡ଼ୁନାହିଁ; କୈକେୟୀ ମୋତେ ଯେତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ମୃତ୍ୟୁ ମୋ ପାଖକୁ ଆସୁନାହିଁ।
ଯୋଽହଂ ପାଵକସଂକାଶଂ ପଶ୍ଯାମି ପୁରତଃ ସ୍ଥିତମ୍। ଵିହାଯ ଵସନେ ସୂକ୍ଷ୍ମେ ତାପସାଚ୍ଛାଦମାତ୍ମଜମ୍
ମୁଁ ଯେଉଁଠି ଆଗରେ ମୋ ପୁଅକୁ ଅଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖୁଛି, ସେ ତାଙ୍କର ସୁକ୍ଷ୍ମ ବସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ତାପସ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି—
ଏକସ୍ଯାଃ ଖଲୁ କୈକେଯ୍ଯାଃ କୃତେଽଯଂ ଖିଦ୍ଯତେ ଜନଃ। ସ୍ଵାର୍ଥେ ପ୍ରଯତମାନାଯାଃ ସଂଶ୍ରିତ୍ଯ ନିକୃତିଂ ତ୍ଵିମାମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏକମାତ୍ର କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ, ସେ ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ ଏମିତି ଚତୁରତା ଦେଖାଇଛି।