ଯୋ ହି ଦତ୍ତ୍ଵା ଦ୍ଵିପଶ୍ରେଷ୍ଠଂ କକ୍ଷ୍ଯାଯାଂ କୁରୁତେ ମନଃ। ରଜ୍ଜୁସ୍ନେହେନ କିଂ ତସ୍ଯ ତ୍ଯଜତଃ କୁଞ୍ଜରୋତ୍ତମମ୍
ଯିଏ ଏକ ଉତ୍ତମ ହାତୀ ଦାନ କରି, ପରେ ତାହାର ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ଭାବିଥାଏ, ସେଠି ଏହି ଦୌର୍ବଳ୍ୟ ତାଙ୍କୁ କଣ ଲାଗିବ, ଯେତେବେଳେ ସେ ହାତୀକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି?
ତଥା ମମ ସତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିଂ ଧ୍ଵଜିନ୍ଯା ଜଗତ୍ପତେ। ସର୍ଵାଣ୍ଯେଵାନୁଜାନାମି ଚୀରାଣ୍ଯେଵାନଯନ୍ତୁ ମେ
ଏଭଳି, ନ୍ୟାୟବାନ୍ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ ସେନାର କଣ ଦରକାର, ହେ ଜଗତ୍ପତି? ସମସ୍ତେ ଫେରିଯାଉନ୍ତୁ; ମୋ ପାଇଁ କେବଳ ଚୀର ଆଣିଦିଅନ୍ତୁ।
ଖନିତ୍ରପିଟକେ ଚୋଭେ ସମାନଯତ ଗଚ୍ଛତ। ଚତୁର୍ଦଶ ଵନେ ଵାସଂ ଵର୍ଷାଣି ଵସତୋ ମମ
ଏବଂ ମୋତେ ଗାଁତି ଓ ଝାଞ୍ଜି ଆଣିଦିଅ, କାରଣ ମୁଁ ଚଉଦ ଅବଧି ବନରେ ରହିବି।
ଅଥ ଚୀରାଣି କୈକେଯୀ ସ୍ଵଯମାହୃତ୍ଯ ରାଘଵମ୍। ଉଵାଚ ପରିଧତ୍ସ୍ଵେତି ଜନୌଘେ ନିରପତ୍ରପା
ତାପରେ କୈକେୟୀ ନିଜେ, ସମସ୍ତ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଲଜ୍ଜା ନକରି, ଚୀର ଆଣି ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଇ କହିଲେ — 'ଏହା ପିନ୍ଧ।'
ସ ଚୀରେ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରଃ କୈକେଯ୍ଯାଃ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ତେ। ସୂକ୍ଷ୍ମଵସ୍ତ୍ରମଵକ୍ଷିପ୍ଯ ମୁନିଵସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯଵସ୍ତ ହ
ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ, କୈକେୟୀଙ୍କ ହାତରୁ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରି, ନିଜର ଶୁଭ୍ର ଜମା ଖସାଇ ଦେଇ, ମୁନିମାନଙ୍କ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚାପି ତତ୍ରୈଵ ଵିହାଯ ଵସନେ ଶୁଭେ। ତାପସାଚ୍ଛାଦନେ ଚୈଵ ଜଗ୍ରାହ ପିତୁରଗ୍ରତଃ
ସେଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ, ନିଜର ଶୁଭ୍ର ଜମା ଛାଡି, ପିତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ତାପସଙ୍କ ପୋଷାକ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ଅଥାତ୍ମପରିଧାନାର୍ଥଂ ସୀତା କୌଶେଯଵାସିନୀ। ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଚୀରଂ ସଂତ୍ରସ୍ତା ପୃଷତୀ ଵାଗୁରାମିଵ
ତାପରେ କଞ୍ଚନ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିବା ସୀତା, ଚୀରବସ୍ତ୍ରକୁ ଦେଖି, ଭୟଭିତ ହରିଣୀ ଯେପରି ଫାନ୍ଦ ଦେଖେ, ସେପରି ଭୟଭିତ ହେଲେ।
ସା ଵ୍ଯପତ୍ରପମାଣେଵ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ଚ ସୁଦୁର୍ମନାଃ। କୈକେଯ୍ଯାଃ କୁଶଚୀରେ ତେ ଜାନକୀ ଶୁଭଲକ୍ଷଣା
ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ଶୁଭ୍ର ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ସୀତା, ଦୁଃଖିତ ଓ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ନିଜ ହାତରେ ଧରିଲେ।
ଅଶ୍ରୁସମ୍ପୂର୍ଣନେତ୍ରା ଚ ଧର୍ମଜ୍ଞା ଧର୍ମଦର୍ଶିନୀ। ଗନ୍ଧର୍ଵରାଜପ୍ରତିମଂ ଭର୍ତାରମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ନୟନରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରିଥିବା, ଧର୍ମରେ ନିପୁଣ ଓ ଧର୍ମପ୍ରତି ଦୃଢ ଭାବରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ସୀତା, ଗନ୍ଧର୍ବମଧ୍ୟରେ ରାଜା ସମାନ ନିଜ ପତିଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
କଥଂ ନୁ ଚୀରଂ ବଘ୍ନନ୍ତି ମୁନଯୋ ଵନଵାସିନଃ। ଇତି ହ୍ଯକୁଶଲା ସୀତା ସା ମୁମୋହ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
‘ବନରେ ରହୁଥିବା ମୁନିମାନେ କିପରି ଏହି ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧନ୍ତି?’ — ଏପରି ଅଭ୍ୟସ ନଥିବା ସୀତା, ଏହି କଥା ଭାବି ଦେଖି, ପୁନଃପୁନ ଅଚେତନ ହେଉଥିଲେ।
କୃତ୍ଵା କଣ୍ଠେ ସ୍ମ ସା ଚୀରମେକମାଦାଯ ପାଣିନା। ତସ୍ଥୌ ହ୍ଯକୁଶଲା ତତ୍ର ଵ୍ରୀଡିତା ଜନକାତ୍ମଜା
ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା, ଏକ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ହାତରେ ନେଇ, ଗଳାରେ ଚାପି, ଅଭ୍ୟସ ନଥିବା ଓ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାଇ ରହିଲେ।
ତସ୍ଯାସ୍ତତ୍ କ୍ଷିପ୍ରମାଗତ୍ଯ ରାମୋ ଧର୍ମଭୃତାଂ ଵରଃ। ଚୀରଂ ବବନ୍ଧ ସୀତାଯାଃ କୌଶେଯସ୍ଯୋପରି ସ୍ଵଯମ୍
ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ, ତୁରନ୍ତ ଆସି, ସ୍ୱୟଂ ସୀତାଙ୍କ କଞ୍ଚନ ପୋଷାକ ଉପରେ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ବାନ୍ଧିଦେଲେ।
ରାମଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ତୁ ସୀତାଯା ବଧ୍ନନ୍ତଂ ଚୀରମୁତ୍ତମମ୍। ଅନ୍ତଃପୁରଚରା ନାର୍ଯୋ ମୁମୁଚୁର୍ଵାରି ନେତ୍ରଜମ୍
ରାମଙ୍କୁ ସୀତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ବାନ୍ଧୁଥିବା ଦେଖି, ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନେ ନୟନରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡିଲେ।
ଊଚୁଶ୍ଚ ପରମାଯତ୍ତା ରାମଂ ଜ୍ଵଲିତତେଜସମ୍। ଵତ୍ସ ନୈଵଂ ନିଯୁକ୍ତେଯଂ ଵନଵାସେ ମନସ୍ଵିନୀ
ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ନିର୍ଭର କରି, ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ: ‘ବାପା, ଏହି ମନୋବାନ୍ଧବୀ ମହିଳା ବନବାସ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।’
ପିତୁର୍ଵାକ୍ଯାନୁରୋଧେନ ଗତସ୍ଯ ଵିଜନଂ ଵନମ୍। ତାଵଦ୍ ଦର୍ଶନମସ୍ଯା ନଃ ସଫଲଂ ଭଵତୁ ପ୍ରଭୋ
‘ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ତୁମେ ଜଙ୍ଗଳରେ ଯାଉଛ; ମହାରାଜ, ଆମେ ଏହି ମହିଳାଙ୍କୁ ଦେଖିବାର ଅନୁଭବ ଫଳବତ୍ ହେଉ।’
ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସହାଯେନ ଵନଂ ଗଚ୍ଛସ୍ଵ ପୁତ୍ରକ। ନେଯମର୍ହତି କଲ୍ଯାଣି ଵସ୍ତୁଂ ତାପସଵଦ୍ ଵନେ
‘ପ୍ରିୟ ପୁଅ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଜଙ୍ଗଳକୁ ଯାଉ; ଏହି ଭାଗ୍ୟବତୀ ମହିଳା ତାପସୀମାନେ ପରି ଜଙ୍ଗଳରେ ରହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।’
କୁରୁ ନୋ ଯାଚନାଂ ପୁତ୍ର ସୀତା ତିଷ୍ଠତୁ ଭାମିନୀ। ଧର୍ମନିତ୍ଯଃ ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଥାତୁଂ ନ ହୀଦାନୀଂ ତ୍ଵମିଚ୍ଛସି
‘ପୁଅ, ଆମର ଏହି ଅନୁରୋଧ ପୂରଣ କର; ଭାମିନୀ ସୀତା ଏଠାରେ ରହୁ; ତୁମେ ଯେ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ଏବେ ନିଜେ ରହିବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ।’
ତାସାମେଵଂଵିଧା ଵାଚଃ ଶୃଣ୍ଵନ୍ ଦଶରଥାତ୍ମଜଃ। ବବନ୍ଧୈଵ ତଥା ଚୀରଂ ସୀତଯା ତୁଲ୍ଯଶୀଲଯା
ସେମାନଙ୍କ ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ, ସୀତାଙ୍କୁ — ତାଙ୍କ ପରି ଚରିତ୍ର ଥିବା — ଚୀରବସ୍ତ୍ର ବାନ୍ଧିଦେଲେ।
ଚୀରେ ଗୃହୀତେ ତୁ ତଯା ସବାଷ୍ପୋ ନୃପତେର୍ଗୁରୁଃ। ନିଵାର୍ଯ ସୀତାଂ କୈକେଯୀଂ ଵସିଷ୍ଠୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ସୀତା ଚୀରବସ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରିବା ପରେ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରବୃଦ୍ଧ ଗୁରୁ, ନୟନରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି, ସୀତାକୁ ରୋକି, କୈକେୟୀଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଅତିପ୍ରଵୃତ୍ତେ ଦୁର୍ମେଧେ କୈକେଯି କୁଲପାଂସନି। ଵଞ୍ଚଯିତ୍ଵା ତୁ ରାଜାନଂ ନ ପ୍ରମାଣେଽଵତିଷ୍ଠସି
‘ଅତି ଅନ୍ୟାୟ କରିଥିବା, ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଥିବା କୈକେୟୀ, ଗୋତ୍ରର ଅପମାନ; ରାଜାକୁ ଠକି, ତୁମେ ନ୍ୟାୟରେ ଅଟୁଟ ରହୁନାହିଁ।’
ନ ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ଵନଂ ଦେଵ୍ଯା ସୀତଯା ଶୀଲଵର୍ଜିତେ। ଅନୁଷ୍ଠାସ୍ଯତି ରାମସ୍ଯ ସୀତା ପ୍ରକୃତମାସନମ୍
‘ଶୀଳ ନଥିବା ଦେବୀ ସୀତାଙ୍କୁ ବନକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସୀତା ଏଠାରେ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବେ।’
ଆତ୍ମା ହି ଦାରାଃ ସର୍ଵେଷାଂ ଦାରସଂଗ୍ରହଵର୍ତିନାମ୍। ଆତ୍ମେଯମିତି ରାମସ୍ଯ ପାଲଯିଷ୍ଯତି ମେଦିନୀମ୍
‘ସମସ୍ତ ବିବାହିତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଜୀବନସଙ୍ଗୀନୀ ନିଜ ଆତ୍ମା ସମାନ; ଏହି ସୀତାକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବି, ରାମ ଏହି ଭୂମିକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ।’
ଅଥ ଯାସ୍ଯତି ଵୈଦେହୀ ଵନଂ ରାମେଣ ସଂଗତା। ଵଯମତ୍ରାନୁଯାସ୍ଯାମଃ ପୁରଂ ଚେଦଂ ଗମିଷ୍ଯତି
ଏବେ, ଯେତେବେଳେ ବୈଦେହୀ ରାମଙ୍କ ସହ ବନକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ଆମେ ଏଠାରୁ ସେମାନେଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା; ଯଦି ଏହି ସହର ଛାଡ଼ିବାକୁ ପଡ଼ିବ।
ଅନ୍ତପାଲାଶ୍ଚ ଯାସ୍ଯନ୍ତି ସଦାରୋ ଯତ୍ର ରାଘଵଃ। ସହୋପଜୀଵ୍ଯଂ ରାଷ୍ଟ୍ରଂ ଚ ପୁରଂ ଚ ସପରିଚ୍ଛଦମ୍
ରାଘବ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଯେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି, ସେଠି ରକ୍ଷାକର୍ମୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଯିବେ; ତାଙ୍କ ସହ ଜନମାନେ, ରାଜ୍ୟ, ସହର ଏବଂ ସେଠିର ସମସ୍ତ ସେବକମାନେ ମଧ୍ୟ ଯିବେ।
ଭରତଶ୍ଚ ସଶତ୍ରୁଘ୍ନଶ୍ଚୀରଵାସା ଵନେଚରଃ। ଵନେ ଵସନ୍ତଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥମନୁଵତ୍ସ୍ଯତି ପୂର୍ଵଜମ୍
ଭରତ ଏବଂ ଶତୃଘ୍ନ, ଚିରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ବନରେ ବାସ କରିବେ; ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜ କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଅନୁସରିବେ।
ତତଃ ଶୂନ୍ଯାଂ ଗତଜନାଂ ଵସୁଧାଂ ପାଦପୈଃ ସହ। ତ୍ଵମେକା ଶାଧି ଦୁର୍ଵୃତ୍ତା ପ୍ରଜାନାମହିତେ ସ୍ଥିତା
ତାପରେ, ଏହି ପୃଥିବୀ ଲୋକମାନେ ଶୂନ୍ୟ ହେବା ସହ ଗଛମାନେ ରହିବେ; ତୁମେ ଏକା ଅନ୍ୟାୟୀ ହୋଇ, ଲୋକଙ୍କ ଭଲରେ ନଥିବା, ଶାସନ କରିବ।
ନ ହି ତଦ୍ ଭଵିତା ରାଷ୍ଟ୍ରଂ ଯତ୍ର ରାମୋ ନ ଭୂପତିଃ। ତଦ୍ ଵନଂ ଭଵିତା ରାଷ୍ଟ୍ରଂ ଯତ୍ର ରାମୋ ନିଵତ୍ସ୍ଯତି
ଯେଉଁଠି ରାମ ରାଜା ନୁହେଁ, ସେଠି ରାଜ୍ୟ ହେବା ନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ରାମ ବନରେ ବାସ କରିବେ, ସେଠି ରାଜ୍ୟ ହେଇଯିବ।
ନ ହ୍ଯଦତ୍ତାଂ ମହୀଂ ପିତ୍ରା ଭରତଃ ଶାସ୍ତୁମିଚ୍ଛତି। ତ୍ଵଯି ଵା ପୁତ୍ରଵଦ୍ ଵସ୍ତୁଂ ଯଦି ଜାତୋ ମହୀପତେଃ
ଭରତ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇନଥିବା ଭୂମି ଶାସନ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ; ଯଦି ସେ ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତେବେ ତୁମ ସହ ପୁତ୍ର ଭଳି ରହିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯଦ୍ଯପି ତ୍ଵଂ କ୍ଷିତିତଲାଦ୍ ଗଗନଂ ଚୋତ୍ପତିଷ୍ଯସି। ପିତୃଵଂଶଚରିତ୍ରଜ୍ଞଃ ସୋଽନ୍ଯଥା ନ କରିଷ୍ଯତି
ତୁମେ ମାଟିରୁ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ଆଚରଣ ଜାଣିଛି, ସେ ଅନ୍ୟ ଭଳି କରିବେ ନାହିଁ।
ତତ୍ ତ୍ଵଯା ପୁତ୍ରଗର୍ଧିନ୍ଯା ପୁତ୍ରସ୍ଯ କୃତମପ୍ରିଯମ୍। ଲୋକେ ନହି ସ ଵିଦ୍ଯେତ ଯୋ ନ ରାମମନୁଵ୍ରତଃ
ତୁମେ ପୁତ୍ର ପ୍ରତି ଲୋଭ ରଖି, ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିଛ; ଏହି ଜଗତରେ ଏମିତି କେହି ନାହିଁ ଯିଏ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁଗତ ନୁହେଁ।