ସ୍ଵରାଜ୍ଯଂ ରାଘଵଃ ପାତୁ ଭଵ ତ୍ଵଂ ଵିଗତଜ୍ଵରା। ନହି ତେ ରାଘଵାଦନ୍ଯଃ କ୍ଷମଃ ପୁରଵରେ ଵସନ୍
ରାଘବ ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ, ତୁମେ ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼। ଏହି ଉତ୍ତମ ପୁରୀରେ ରାଘବ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେହି ରହିବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଇତି ସାନ୍ତ୍ଵୈଶ୍ଚ ତୀକ୍ଷ୍ଣୈଶ୍ଚ କୈକେଯୀଂ ରାଜସଂସଦି। ଭୂଯଃ ସଂକ୍ଷୋଭଯାମାସ ସୁମନ୍ତ୍ରସ୍ତୁ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ
ଏଭଳି ମୃଦୁ ଓ କଠୋର କଥା କହି, ହାତ ଜୋଡି ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜସଭାରେ ପୁଣିଥରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଅସ୍ଥିର କଲେ।
ନୈଵ ସା କ୍ଷୁଭ୍ଯତେ ଦେଵୀ ନ ଚ ସ୍ମ ପରିଦୂଯତେ। ନ ଚାସ୍ଯା ମୁଖଵର୍ଣସ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଵିକ୍ରିଯା ତଦା
କିନ୍ତୁ ରାଣୀ କୌଣସି ଚିନ୍ତା କିମ୍ବା ବିକଳତା ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ମୁହଁର ରଙ୍ଗରେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯାଇଲା ନାହିଁ।
thumb|ଷଡ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଷଡ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଛଅତ୍ରିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତଃ ସୁମନ୍ତ୍ରମୈକ୍ଷ୍ଵାକଃ ପୀଡିତୋଽତ୍ର ପ୍ରତିଜ୍ଞଯା। ସବାଷ୍ପମତିନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ଜଗାଦେଦଂ ପୁନର୍ଵଚଃ
ତାପରେ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ପୀଡ଼ିତ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ଦଶରଥ, ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁ ଓ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ସହିତ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ପୁଣି କହିଲେ:
ସୂତ ରତ୍ନସୁସମ୍ପୂର୍ଣା ଚତୁର୍ଵିଧବଲା ଚମୂଃ। ରାଘଵସ୍ଯାନୁଯାତ୍ରାର୍ଥଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ପ୍ରତିଵିଧୀଯତାମ୍
ହେ ସାରଥି, ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚାରି ପ୍ରକାର ସେନା ଶୀଘ୍ର ତୟାରି କର, ଯାହା ରାଘବଙ୍କ ସହ ଯିବ।
ରୂପାଜୀଵାଶ୍ଚ ଵାଦିନ୍ଯୋ ଵଣିଜଶ୍ଚ ମହାଧନାଃ। ଶୋଭଯନ୍ତୁ କୁମାରସ୍ଯ ଵାହିନୀଃ ସୁପ୍ରସାରିତାଃ
ରୂପରେ ଜୀବିକା କରୁଥିବା ମହିଳାମାନେ, ଚତୁର କଥା କହିପାରୁଥିବାମାନେ ଓ ଧନୀ ବ୍ୟାପାରୀମାନେ, ରାଜକୁମାରଙ୍କ ସୁସଜ୍ଜିତ ସେନାକୁ ଶୋଭା ଦିଅନ୍ତୁ।
ଯେ ଚୈନମୁପଜୀଵନ୍ତି ରମତେ ଯୈଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯତଃ। ତେଷାଂ ବହୁଵିଧଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ତାନପ୍ଯତ୍ର ନିଯୋଜଯ
ଯେମାନେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଉପହାର ଦେଇ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ନିଯୁକ୍ତ କର।
ଆଯୁଧାନି ଚ ମୁଖ୍ଯାନି ନାଗରାଃ ଶକଟାନି ଚ। ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ଵ୍ଯାଧାଶ୍ଚାରଣ୍ଯକୋଵିଦାଃ
ମୁଖ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ, ସହରବାସୀମାନେ ଓ ଗଡ଼ିଗୁଡ଼ିକ, ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦକ୍ଷ ଶିକାରୀମାନେ କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତୁ।
ନିଘ୍ନନ୍ ମୃଗାନ୍ କୁଞ୍ଜରାଂଶ୍ଚ ପିବଂଶ୍ଚାରଣ୍ଯକଂ ମଧୁ। ନଦୀଶ୍ଚ ଵିଵିଧାଃ ପଶ୍ଯନ୍ ନ ରାଜ୍ଯଂ ସଂସ୍ମରିଷ୍ଯତି
ହରିଣ ଓ ହାତୀ ମାରି, ଜଙ୍ଗଲର ମଧୁ ପିଇ, ବିଭିନ୍ନ ନଦୀ ଦେଖି, ସେ ରାଜ୍ୟକୁ ମନେ ପକାଇବେ ନାହିଁ।
ଧାନ୍ଯକୋଶଶ୍ଚ ଯଃ କଶ୍ଚିଦ୍ ଧନକୋଶଶ୍ଚ ମାମକଃ। ତୌ ରାମମନୁଗଚ୍ଛେତାଂ ଵସନ୍ତଂ ନିର୍ଜନେ ଵନେ
ମୋର ଯେତେ ଧାନ ଭଣ୍ଡାର ଓ ଧନ ଭଣ୍ଡାର ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ଜନ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତୁ।
ଯଜନ୍ ପୁଣ୍ଯେଷୁ ଦେଶେଷୁ ଵିସୃଜଂଶ୍ଚାପ୍ତଦକ୍ଷିଣାଃ। ଋଷିଭିଶ୍ଚାପି ସଂଗମ୍ଯ ପ୍ରଵତ୍ସ୍ଯତି ସୁଖଂ ଵନେ
ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଯଜ୍ନ କରି, ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଦାନ ଦେଇ, ଋଷିମାନେ ସହିତ ମିଶି, ସେ ଜଙ୍ଗଲରେ ସୁଖରେ ବସିବେ।
ଭରତଶ୍ଚ ମହାବାହୁରଯୋଧ୍ଯାଂ ପାଲଯିଷ୍ଯତି। ସର୍ଵକାମୈଃ ପୁନଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାମଃ ସଂସାଧ୍ଯତାମିତି
ବିରାଟ୍ ଭୁଜ ଧାରୀ ଭରତ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଶାସନ କରିବେ; ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାମଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୁନି ପୂରଣ ହେଉ।
ଏଵଂ ବ୍ରୁଵତି କାକୁତ୍ସ୍ଥେ କୈକେଯ୍ଯା ଭଯମାଗତମ୍। ମୁଖଂ ଚାପ୍ଯଗମଚ୍ଛୋଷଂ ସ୍ଵରଶ୍ଚାପି ଵ୍ଯରୁଧ୍ଯତ
କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବିଷୟରେ କୈକେୟୀ ଏପରି କହିବା ସମୟରେ, ଭୟ ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲା; ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ହେଲା ଓ ସ୍ୱର ଅଟକିଗଲା।
ସା ଵିଷଣ୍ଣା ଚ ସଂତ୍ରସ୍ତା ମୁଖେନ ପରିଶୁଷ୍ଯତା। ରାଜାନମେଵାଭିମୁଖୀ କୈକେଯୀ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ବିସନ୍ନ ଓ ଭୟଭୀତ, ଶୁଷ୍କ ମୁହଁ ସହିତ, କୈକେୟୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏହି କଥା କହିଲେ।
ରାଜ୍ଯଂ ଗତଧନଂ ସାଧୋ ପୀତମଣ୍ଡାଂ ସୁରାମିଵ। ନିରାସ୍ଵାଦ୍ଯତମଂ ଶୂନ୍ଯଂ ଭରତୋ ନାଭିପତ୍ସ୍ଯତେ
ଧନ ହୀନ, ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ବିହୀନ, ଶୂନ୍ୟ ରାଜ୍ୟକୁ, ମଦର ରସ ନଥିବା ମଦ୍ୟ ପରି, ଭରତ ଚାହିବେ ନାହିଁ।
କୈକେଯ୍ଯାଂ ମୁକ୍ତଲଜ୍ଜାଯାଂ ଵଦନ୍ତ୍ଯାମତିଦାରୁଣମ୍। ରାଜା ଦଶରଥୋ ଵାକ୍ଯମୁଵାଚାଯତଲୋଚନାମ୍
କୈକେୟୀ ଲଜ୍ଜା ଛାଡ଼ି, ଅତି କଠୋର କଥା କହିବା ସମୟରେ, ରାଜା ଦଶରଥ, ମହା ଚକ୍ଷୁ ଧାରିଣୀଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଵହନ୍ତଂ କିଂ ତୁଦସି ମାଂ ନିଯୁଜ୍ଯ ଧୁରି ମାହିତେ। ଅନାର୍ଯେ କୃତ୍ଯମାରବ୍ଧଂ କିଂ ନ ପୂର୍ଵମୁପାରୁଧଃ
ମୋତେ ଏତେ ଭାର ଦେଇ, ଯାତ୍ରା କରାଇ, କାହିଁକି ତୁମେ ଆଘାତ କରୁଛ? ଅନାର୍ୟା, ଏ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ପୂର୍ବରୁ କାହିଁକି ତୁମେ ରୋକିନାହିଁ?
ତସ୍ଯୈତତ୍ କ୍ରୋଧସଂଯୁକ୍ତମୁକ୍ତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵରାଙ୍ଗନା। କୈକେଯୀ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ କ୍ରୁଦ୍ଧା ରାଜାନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଭରା କଥା ଶୁଣି, ଶ୍ରେଷ୍ଠା କୈକେୟୀ ଦୁଇ ଗୁଣା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ତଵୈଵ ଵଂଶେ ସଗରୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠପୁତ୍ରମୁପାରୁଧତ୍। ଅସମଞ୍ଜ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ତଥାଯଂ ଗନ୍ତୁମର୍ହତି
ତୁମର ଉତ୍ତରପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ସଗର ତାଙ୍କର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁଅ ଅସମଞ୍ଜକୁ ନିଷ୍କାସିତ କରିଥିଲେ; ଏହି ଭଳି ଏହି ଜଣେ ମଧ୍ୟ ଯିବା ଉଚିତ।
ଏଵମୁକ୍ତୋ ଧିଗିତ୍ଯେଵ ରାଜା ଦଶରଥୋଽବ୍ରଵୀତ୍। ଵ୍ରୀଡିତଶ୍ଚ ଜନଃ ସର୍ଵଃ ସା ଚ ତନ୍ନାଵବୁଧ୍ଯତ
ଏପରି 'ଲଜ୍ଜା' କହି ସମ୍ବୋଧନ କରାଯିବା ପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଉତ୍ତର ଦେଲେ; ସମସ୍ତ ଲୋକ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଏହା ବୁଝିଲେ ନାହିଁ।
ତତ୍ର ଵୃଦ୍ଧୋ ମହାମାତ୍ରଃ ସିଦ୍ଧାର୍ଥୋ ନାମ ନାମତଃ। ଶୁଚିର୍ବହୁମତୋ ରାଜ୍ଞଃ କୈକେଯୀମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ସେଠାରେ ବୃଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରୀ, ନାମରେ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ, ଶୁଧ୍ଧ ଓ ରାଜାଙ୍କର ପ୍ରିୟ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଅସମଞ୍ଜୋ ଗୃହୀତ୍ଵା ତୁ କ୍ରୀଡତଃ ପଥି ଦାରକାନ୍। ସରଯ୍ଵାଂ ପ୍ରକ୍ଷିପନ୍ନପ୍ସୁ ରମତେ ତେନ ଦୁର୍ମତିଃ
ଅସମଞ୍ଜ, ରାସ୍ତାରେ ଖେଳୁଥିବା ସମୟରେ, ଶିଶୁମାନେକୁ ଧରି, ସରୟୂ ନଦୀରେ ଫେଙ୍ଗି ଦେଉଥିଲେ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କାମରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନାଗରାଃ ସର୍ଵେ କ୍ରୁଦ୍ଧା ରାଜାନମବ୍ରୁଵନ୍। ଅସମଞ୍ଜଂ ଵୃଣୀଷ୍ଵୈକମସ୍ମାନ୍ ଵା ରାଷ୍ଟ୍ରଵର୍ଧନ
ଏହା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ସହରବାସୀ ରାଗି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ରାଷ୍ଟ୍ରର ଉନ୍ନତିକାରୀ, ଅସମଞ୍ଜକୁ କିମ୍ବା ଆମକୁ ଚୟନ କର।'
ତାନୁଵାଚ ତତୋ ରାଜା କିଂନିମିତ୍ତମିଦଂ ଭଯମ୍। ତାଶ୍ଚାପି ରାଜ୍ଞା ସମ୍ପୃଷ୍ଟା ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରକୃତଯୋଽବ୍ରୁଵନ୍
ତାପରେ ରାଜା ପଚାରିଲେ, 'ଏହି ଭୟ କାହିଁକି?' ରାଜାଙ୍କର ପ୍ରଶ୍ନ ପରେ, ପ୍ରଜାମାନେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
କ୍ରୀଡତସ୍ତ୍ଵେଷ ନଃ ପୁତ୍ରାନ୍ ବାଲାନୁଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତଚେତସଃ। ସରଯ୍ଵାଂ ପ୍ରକ୍ଷିପନ୍ମୌର୍ଖ୍ଯାଦତୁଲାଂ ପ୍ରୀତିମଶ୍ନୁତେ
ଖେଳୁଥିବା ସମୟରେ, ସେ ଆମ ପିଲାମାନେ, ଯାହାଙ୍କର ମନ ଅପରିପକ୍ୱ, ସରୟୂ ନଦୀରେ ଫେଙ୍ଗି ଦେଉଛି; ମୂଢ଼ତାରୁ ଏହି କାମରେ ବେଶି ଆନନ୍ଦ ଉଠାଉଛି।
ସ ତାସାଂ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରକୃତୀନାଂ ନରାଧିପଃ। ତଂ ତତ୍ଯାଜାହିତଂ ପୁତ୍ରଂ ତାସାଂ ପ୍ରିଯଚିକୀର୍ଷଯା
ସେଇ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ପୁଅକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ପାଇଁ।
ତଂ ଯାନଂ ଶୀଘ୍ରମାରୋପ୍ଯ ସଭାର୍ଯଂ ସପରିଚ୍ଛଦମ୍। ଯାଵଜ୍ଜୀଵଂ ଵିଵାସ୍ଯୋଽଯମିତି ତାନନ୍ଵଶାତ୍ ପିତା
ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଜଣେଇ, ଜନାନୀ ଓ ସେବକମାନେ ସହିତ ଦୂରେ ନେଇଯିବାକୁ ରଥରେ ଚଢ଼ାଇଦେଲେ, ଓ ତାଙ୍କ ପିତା ଆଦେଶ ଦେଲେ — ଏହି ପୁଅ ଜୀବନ ଭରି ବନବାସରେ ରହିବ।
ସ ଫାଲପିଟକଂ ଗୃହ୍ଯ ଗିରିଦୁର୍ଗାଣ୍ଯଲୋକଯତ୍। ଦିଶଃ ସର୍ଵାସ୍ତ୍ଵନୁଚରନ୍ ସ ଯଥା ପାପକର୍ମକୃତ୍
ସେ ଏକ ଗାଁତି ଓ ଝାଞ୍ଜି ନେଇ, ପାହାଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖିଦେଖି, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଲେ, ଯେପରି ଅପରାଧ କରିଥିବା ଲୋକ ଭଳି।
ଇତ୍ଯେନମତ୍ଯଜଦ୍ ରାଜା ସଗରୋ ଵୈ ସୁଧାର୍ମିକଃ। ରାମଃ କିମକରୋତ୍ ପାପଂ ଯେନୈଵମୁପରୁଧ୍ଯତେ
ଏପରି ନ୍ୟାୟବାନ୍ ରାଜା ସଗର ତାଙ୍କୁ କେବେ ଛାଡ଼ିନଥିଲେ; ରାମ କଣ ଦୋଷ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରୁ ଏପରି ଅବରୋଧ ହେଉଛି?