ମଯା ଵିସୃଷ୍ଟାଂ ଭରତୋ ମହୀମିମାଂ ସଶୈଲଖଣ୍ଡାଂ ସପୁରୋପକାନନାମ୍। ଶିଵାସୁ ସୀମାସ୍ଵନୁଶାସ୍ତୁ କେଵଲଂ ତ୍ଵଯା ଯଦୁକ୍ତଂ ନୃପତେ ତଥାସ୍ତୁ ତତ୍
ମୁଁ ଯେଉଁ ଜମି, ପାହାଡ, ପୁର ଓ କାନନ ସହିତ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଇଛି, ସେ ଶୁଭ ସୀମାରେ ଭଲଭାବରେ ଶାସନ କରନ୍ତୁ। ଆପଣ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ରାଜା, ତାହା ହେଉ।
ନ ମେ ତଥା ପାର୍ଥିଵ ଧୀଯତେ ମନୋ ମହତ୍ସୁ କାମେଷୁ ନ ଚାତ୍ମନଃ ପ୍ରିଯେ। ଯଥା ନିଦେଶେ ତଵ ଶିଷ୍ଟସମ୍ମତେ ଵ୍ଯପୈତୁ ଦୁଃଖଂ ତଵ ମତ୍କୃତେଽନଘ
ରାଜା, ମୋ ମନ ଏତେ ମହା ଭୋଗବିଲାସ କିମ୍ବା ନିଜ ପ୍ରିୟ ଜିନିଷରେ ଆକର୍ଷିତ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନରେ ଅନୁଗତ। ମୋ ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର ହେଉ।
ତଦଦ୍ଯ ନୈଵାନଘ ରାଜ୍ଯମଵ୍ଯଯଂ ନ ସର୍ଵକାମାନ୍ ଵସୁଧାଂ ନ ମୈଥିଲୀମ୍। ନ ଚିନ୍ତିତଂ ତ୍ଵାମନୃତେନ ଯୋଜଯନ୍ ଵୃଣୀଯ ସତ୍ଯଂ ଵ୍ରତମସ୍ତୁ ତେ ତଥା
ଏହିପରି, ଅପରାଧହୀନ, ଆଜି ମୁଁ ଅବିନାଶୀ ରାଜ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଭୋଗବିଲାସ ଭରିତ ଭୂମି, କିମ୍ବା ମୈଥିଳୀକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ। ଆପଣଙ୍କୁ ମିଥ୍ୟା କଥାରେ ବାନ୍ଧି ମୁଁ କିଛି ଚୟନ କରିବି ନାହିଁ; ସତ୍ୟ ହେଉ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା।
ଫଲାନି ମୂଲାନି ଚ ଭକ୍ଷଯନ୍ ଵନେ ଗିରୀଂଶ୍ଚ ପଶ୍ଯନ୍ ସରିତଃ ସରାଂସି ଚ। ଵନଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯୈଵ ଵିଚିତ୍ରପାଦପଂ ସୁଖୀ ଭଵିଷ୍ଯାମି ତଵାସ୍ତୁ ନିର୍ଵୃତିଃ
ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ, ପାହାଡ, ନଦୀ ଓ ଝିଲିକୁ ଦେଖି, ବିଭିନ୍ନ ଗଛରେ ଭରିତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସୁଖୀ ହେବି; ଆପଣ ଶାନ୍ତି ପାଉନ୍ତୁ।
ଏଵଂ ସ ରାଜା ଵ୍ଯସନାଭିପନ୍ନ- ସ୍ତାପେନ ଦୁଃଖେନ ଚ ପୀଡ୍ଯମାନଃ। ଆଲିଙ୍ଗ୍ଯ ପୁତ୍ରଂ ସୁଵିନଷ୍ଟସଂଜ୍ଞୋ ଭୂମିଂ ଗତୋ ନୈଵ ଚିଚେଷ୍ଟ କିଂଚିତ୍
ଏପରି, ରାଜା ବିପଦ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରମିତ, ପୁତ୍ରକୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ଜ୍ଞାନ ହାରି, ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ ଏବଂ କିଛି ଚଳନ କରିଲେ ନାହିଁ।
ଦେଵ୍ଯଃ ସମସ୍ତା ରୁରୁଦୁଃ ସମେତା- ସ୍ତାଂ ଵର୍ଜଯିତ୍ଵା ନରଦେଵପତ୍ନୀମ୍। ରୁଦନ୍ ସୁମନ୍ତ୍ରୋଽପି ଜଗାମ ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ହାହାକୃତଂ ତତ୍ର ବଭୂଵ ସର୍ଵମ୍
ସମସ୍ତ ରାଣୀମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ, କେବଳ ନରଦେବପତ୍ନୀ କୈକେୟୀ ଛାଡି। ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଅଚେତନ ହେଲେ; ସମସ୍ତଠାରେ ହାହାକାର ଚାଲିଗଲା।
thumb|ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ପଞ୍ଚତିରିଶ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତୋ ନିଧୂଯ ସହସା ଶିରୋ ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ଚାସକୃତ୍। ପାଣିଂ ପାଣୌ ଵିନିଷ୍ପିଷ୍ଯ ଦନ୍ତାନ୍ କଟକଟାଯ୍ଯ ଚ
ତାପରେ, ହଠାତ୍ ମୁଣ୍ଡ ହଲାଇ, ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ଵାସ ନେଇ, ହାତକୁ ହାତରେ ଚିପି, ଦାନ୍ତ ଦଢ଼ି ଚିଁହିଲେ।
ଲୋଚନେ କୋପସଂରକ୍ତେ ଵର୍ଣଂ ପୂର୍ଵୋଚିତଂ ଜହତ୍। କୋପାଭିଭୂତଃ ସହସା ସଂତାପମଶୁଭଂ ଗତଃ
କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, ପୂର୍ବର ରଙ୍ଗ ହରାଇଗଲା; କ୍ରୋଧରେ ଅତିକ୍ରମିତ, ହଠାତ୍ ଦୁଃଖରେ ଏକାଉଁ ହେଲେ।
ମନଃ ସମୀକ୍ଷମାଣଶ୍ଚ ସୂତୋ ଦଶରଥସ୍ଯ ଚ। କମ୍ପଯନ୍ନିଵ କୈକେଯ୍ଯା ହୃଦଯଂ ଵାକ୍ଶରୈଃ ଶିତୈଃ
ରାଜାଙ୍କ ମନକୁ ଦେଖି, ସୁତା ସୁମନ୍ତ୍ର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ହୃଦୟକୁ କମ୍ପିତ କରିଦେଲେ।
ଵାକ୍ଯଵଜ୍ରୈରନୁପମୈର୍ନିର୍ଭିନ୍ଦନ୍ନିଵ ଚାଶୁଭୈଃ। କୈକେଯ୍ଯାଃ ସର୍ଵମର୍ମାଣି ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ
ବଜ୍ରପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ, ଅତି ଦୁଃଖଦାୟକ ଶବ୍ଦରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର କୈକେୟୀଙ୍କ ହୃଦୟର ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନକୁ ବିଦୂର କରିଦେଲେ।
ଯସ୍ଯାସ୍ତଵ ପତିସ୍ତ୍ଯକ୍ତୋ ରାଜା ଦଶରଥଃ ସ୍ଵଯମ୍। ଭର୍ତା ସର୍ଵସ୍ଯ ଜଗତଃ ସ୍ଥାଵରସ୍ଯ ଚରସ୍ଯ ଚ
ଯାହା ପାଇଁ ଆପଣ, ରାଜା ଦଶରଥ, ନିଜ ପତ୍ନୀକୁ ଛାଡିଦେଲେ — ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଚଳା ଓ ଅଚଳାର ସ୍ୱାମୀ।
ନହ୍ଯକାର୍ଯତମଂ କିଂଚିତ୍ତଵ ଦେଵୀହ ଵିଦ୍ଯତେ। ପତିଘ୍ନୀଂ ତ୍ଵାମହଂ ମନ୍ଯେ କୁଲଘ୍ନୀମପି ଚାନ୍ତତଃ
ମହାରାଣୀ, ଏଠାରେ ତୁମରୁ ଅଧିକ ଭୟଙ୍କର କୌଣସି କାମ ନାହିଁ। ମୁଁ ତୁମକୁ ପତିଘାତିନୀ ବୋଲି ଭାବୁଛି, ଏବଂ ଶେଷରେ ତୁମେ ନିଜ ବଂଶକୁ ଧ୍ୱଂସ କରୁଛ।
ଯନ୍ମହେନ୍ଦ୍ରମିଵାଜଯ୍ଯଂ ଦୁଷ୍ପ୍ରକମ୍ପ୍ଯମିଵାଚଲମ୍। ମହୋଦଧିମିଵାକ୍ଷୋଭ୍ଯଂ ସଂତାପଯସି କର୍ମଭିଃ
ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଅଜୟ, ପାହାଡ଼ ପରି ଅଡ଼ିଗ, ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ପରି ଅଚଳ ଜଣେ ଲୋକଙ୍କୁ ତୁମେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛ।
ମାଵମଂସ୍ଥା ଦଶରଥଂ ଭର୍ତାରଂ ଵରଦଂ ପତିମ୍। ଭର୍ତୁରିଚ୍ଛା ହି ନାରୀଣାଂ ପୁତ୍ରକୋଟ୍ଯା ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ମହାରାଜ ଦଶରଥଙ୍କୁ, ତୁମର ସ୍ୱାମୀ ଏବଂ ଉପକାରୀଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କାରଣ, ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଲକ୍ଷ ପୁଅଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ।
ଯଥାଵଯୋ ହି ରାଜ୍ଯାନି ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ନୃପକ୍ଷଯେ। ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁକୁଲନାଥେଽସ୍ମିଂସ୍ତଂ ଲୋପଯିତୁମିଚ୍ଛସି
ରାଜା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବୟସ୍ ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟ ମିଳେ, ଏହି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ତୁମେ ତାଙ୍କ ଅଧିକାରରୁ ବଞ୍ଚିତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।
ରାଜା ଭଵତୁ ତେ ପୁତ୍ରୋ ଭରତଃ ଶାସ୍ତୁ ମେଦିନୀମ୍। ଵଯଂ ତତ୍ର ଗମିଷ୍ଯାମୋ ଯତ୍ର ରାମୋ ଗମିଷ୍ଯତି
ତୁମର ପୁଅ ଭରତ ରାଜା ହେଉନ୍ତୁ, ସେ ଏଇ ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରୁନ୍ତୁ। ଆମେ ସେଠାକୁ ଯିବୁ, ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ଯିବେ।
ନ ଚ ତେ ଵିଷଯେ କଶ୍ଚିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵସ୍ତୁମର୍ହତି। ତାଦୃଶଂ ତ୍ଵମମର୍ଯାଦମଦ୍ଯ କର୍ମ କରିଷ୍ଯସି
ତୁମ ରାଜ୍ୟରେ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଆଜି ତୁମେ ଏପରି ଅଧର୍ମ କାମ କରିବାକୁ ଯାଉଛ।
ନୂନଂ ସର୍ଵେ ଗମିଷ୍ଯାମୋ ମାର୍ଗଂ ରାମନିଷେଵିତମ୍। ତ୍ଯକ୍ତା ଯା ବାନ୍ଧଵୈଃ ସର୍ଵୈର୍ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ ସାଧୁଭିଃ ସଦା
ନିଶ୍ଚୟ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହିପଥେ ଚାଲିବୁ, ଯେଉଁପଥେ ରାମ ଯିବେ, ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ବାନ୍ଧବ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସଜ୍ଜନ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି।
କା ପ୍ରୀତୀ ରାଜ୍ଯଲାଭେନ ତଵ ଦେଵି ଭଵିଷ୍ଯତି। ତାଦୃଶଂ ତ୍ଵମମର୍ଯାଦଂ କର୍ମ କର୍ତୁଂ ଚିକୀର୍ଷସି
ମହାରାଣୀ, ଏପରି ଅପମାନଜନକ କାମ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ରାଜ୍ୟ ମିଳିଲେ ତୁମେ କେଉଁ ଆନନ୍ଦ ପାଇବେ?
ଆଶ୍ଚର୍ଯମିଵ ପଶ୍ଯାମି ଯସ୍ଯାସ୍ତେ ଵୃତ୍ତମୀଦୃଶମ୍। ଆଚରନ୍ତ୍ଯା ନ ଵିଵୃତା ସଦ୍ଯୋ ଭଵତି ମେଦିନୀ
ତୁମ ପରି ଚରିତ୍ର ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ଏପରି କାମ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଏ ପୃଥିବୀ ତୁରନ୍ତ ଫାଟିଯିଏ ନାହିଁ।
ମହାବ୍ରହ୍ମର୍ଷିସୃଷ୍ଟା ଵା ଜ୍ଵଲନ୍ତୋ ଭୀମଦର୍ଶନାଃ। ଧିଗ୍ଵାଗ୍ଦଣ୍ଡା ନ ହିଂସନ୍ତି ରାମପ୍ରଵ୍ରାଜନେ ସ୍ଥିତାମ୍
ମହାବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଶାପ ଦେବା ପାଇଁ ତିଆରି କରିଥିବା ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିମୟ ଦଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେବା ଉଦ୍ୟମରେ ଥିବା ତୁମକୁ କିଛି କରିପାରୁନାହିଁ।
ଆମ୍ରଂ ଛିତ୍ତ୍ଵା କୁଠାରେଣ ନିମ୍ବଂ ପରିଚରେତ୍ ତୁ କଃ। ଯଶ୍ଚୈନଂ ପଯସା ସିଞ୍ଚେନ୍ନୈଵାସ୍ଯ ମଧୁରୋ ଭଵେତ୍
କିଏ କୁହା, ଆମ୍ବ ଗଛ କାଟି ଦେଇ, ନିମ୍ବ ଗଛକୁ ଲାଡ଼େଇ କରିବ? ଦୁଧରେ ଜଳାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ମିଠା ହେବ ନାହିଁ।
ଆଭିଜାତ୍ଯଂ ହି ତେ ମନ୍ଯେ ଯଥା ମାତୁସ୍ତଥୈଵ ଚ। ନ ହି ନିମ୍ବାତ୍ ସ୍ରଵେତ୍ କ୍ଷୌଦ୍ରଂ ଲୋକେ ନିଗଦିତଂ ଵଚଃ
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ତୁମର ଜନ୍ମ ତୁମ ମାଆ ପରି। ଲୋକେ କହନ୍ତି, ନିମ୍ବ ଗଛରୁ କଦାପି ମଧୁ ଝରେନି।
ତଵ ମାତୁରସଦ୍ଗ୍ରାହଂ ଵିଦ୍ମ ପୂର୍ଵଂ ଯଥା ଶ୍ରୁତମ୍। ପିତୁସ୍ତେ ଵରଦଃ କଶ୍ଚିଦ୍ ଦଦୌ ଵରମନୁତ୍ତମମ୍
ତୁମ ମାଆର ଖରାପ ସ୍ୱଭାବ ବିଷୟରେ ଆମେ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଛୁ। କେହି ଉପକାରୀ ତୁମ ବାପାଙ୍କୁ ଏକ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ବର ଦେଇଥିଲେ।
ସର୍ଵଭୂତରୁତଂ ତସ୍ମାତ୍ ସଂଜଜ୍ଞେ ଵସୁଧାଧିପଃ। ତେନ ତିର୍ଯଗ୍ଗତାନାଂ ଚ ଭୂତାନାଂ ଵିଦିତଂ ଵଚଃ
ସେଇ ବରରେ, ତୁମ ବାପା, ପୃଥିବୀର ରାଜା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଭାଷା ବୁଝିପାରିଥିଲେ, ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ।
ତତୋ ଜୃମ୍ଭସ୍ଯ ଶଯନେ ଵିରୁତାଦ୍ ଭୂରିଵର୍ଚସଃ। ପିତୁସ୍ତେ ଵିଦିତୋ ଭାଵଃ ସ ତତ୍ର ବହୁଧାହସତ୍
ତାପରେ, ଜ୍ରୁମ୍ଭଙ୍କ ଶୟନରେ ଶୋଇଥିବା ବେଳେ, ତୁମ ବାପା ବହୁ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ବାରମ୍ବାର ହସିଥିଲେ।
ତତ୍ର ତେ ଜନନୀ କ୍ରୁଦ୍ଧା ମୃତ୍ଯୁପାଶମଭୀପ୍ସତୀ। ହାସଂ ତେ ନୃପତେ ସୌମ୍ଯ ଜିଜ୍ଞାସାମୀତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍
ସେଠାରେ, ତୁମ ମାଆ ରାଗିଗଲେ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରି, ତୁମ ବାପାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋତେ କହ, ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ କାହିଁକି ହସିଲେ।'
ନୃପଶ୍ଚୋଵାଚ ତାଂ ଦେଵୀଂ ହାସଂ ଶଂସାମି ତେ ଯଦି। ତତୋ ମେ ମରଣଂ ସଦ୍ଯୋ ଭଵିଷ୍ଯତି ନ ସଂଶଯଃ
ତୁମ ବାପା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଯଦି ତୁମକୁ ହସିବାର କାରଣ କହିଦେଉଛି, ତେବେ ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ମରିଯିବି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।'
ମାତା ତେ ପିତରଂ ଦେଵି ପୁନଃ କେକଯମବ୍ରଵୀତ୍। ଶଂସ ମେ ଜୀଵ ଵା ମା ଵା ନ ମାଂ ତ୍ଵଂ ପ୍ରହସିଷ୍ଯସି
ତୁମ ମାଆ ପୁଣି କେକୟ ରାଣୀ ଭାବେ ତୁମ ବାପାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋତେ କହ, ତୁମେ ବଞ୍ଚିବା କିମ୍ବା ମରିବା, ମୋତେ ଠକାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'