ଅପଗଚ୍ଛତୁ ତେ ଦୁଃଖଂ ମା ଭୂର୍ବାଷ୍ପପରିପ୍ଲୁତଃ। ନହି କ୍ଷୁଭ୍ଯତି ଦୁର୍ଧର୍ଷଃ ସମୁଦ୍ରଃ ସରିତାଂ ପତିଃ
ତୁମର ଦୁଃଖ ଦୂର ହେଉ, ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଯିଅନାହିଁ; ଯେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସମୁଦ୍ର, ନଦୀମାନଙ୍କ ପତି, କେବେ ଉତ୍କଳିତ ହୁଏନାହିଁ।
ନୈଵାହଂ ରାଜ୍ଯମିଚ୍ଛାମି ନ ସୁଖଂ ନ ଚ ମେଦିନୀମ୍। ନୈଵ ସର୍ଵାନିମାନ୍ କାମାନ୍ ନ ସ୍ଵର୍ଗଂ ନ ଚ ଜୀଵିତୁମ୍
ମୁଁ ରାଜ୍ୟ, ସୁଖ, ଭୂମି, କିମ୍ବା ଏହି ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା, ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଚାହେଁନି।
ତ୍ଵାମହଂ ସତ୍ଯମିଚ୍ଛାମି ନାନୃତଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭ। ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ତଵ ସତ୍ଯେନ ସୁକୃତେନ ଚ ତେ ଶପେ
ମୁଁ କେବଳ ତୁମ ସତ୍ୟକୁ ଚାହେଁ, ମିଥ୍ୟାକୁ ନୁହେଁ, ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତୁମ ସତ୍ୟ ଓ ପୁଣ୍ୟର ଶପଥ ମୁଁ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ଦେଉଛି।
ନ ଚ ଶକ୍ଯଂ ମଯା ତାତ ସ୍ଥାତୁଂ କ୍ଷଣମପି ପ୍ରଭୋ। ସ ଶୋକଂ ଧାରଯସ୍ଵେମଂ ନହି ମେଽସ୍ତି ଵିପର୍ଯଯଃ
ପିତା, ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ରହିପାରିବି ନାହିଁ; ଏହି ଦୁଃଖକୁ ସହିବାକୁ ପଡ଼ିବ, କାରଣ ମୋ ନିଷ୍ଠା କେବେ ବଦଳିବ ନାହିଁ।
ଅର୍ଥିତୋ ହ୍ଯସ୍ମି କୈକେଯ୍ଯା ଵନଂ ଗଚ୍ଛେତି ରାଘଵ। ମଯା ଚୋକ୍ତଂ ଵ୍ରଜାମୀତି ତତ୍ସତ୍ଯମନୁପାଲଯେ
ରାଘବ, କୈକେୟୀ ମୋତେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ, ଆଉ ମୁଁ କହିଥିଲି, 'ମୁଁ ଯିବି.' ଏବେ ମୁଁ ସେ ସତ୍ୟକୁ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ ପାଳନ କରୁଛି।
ମା ଚୋତ୍କଣ୍ଠାଂ କୃଥା ଦେଵ ଵନେ ରଂସ୍ଯାମହେ ଵଯମ୍। ପ୍ରଶାନ୍ତହରିଣାକୀର୍ଣେ ନାନାଶକୁନିନାଦିତେ
ମହାରାଜ, ଆପଣ ଚିନ୍ତା କରିବେନି; ଆମେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଶାନ୍ତ ହରିଣ ଭରିତ, ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀର କୁହୁକୁହି ରହିଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଆନନ୍ଦରେ ରହିବା।
ପିତା ହି ଦୈଵତଂ ତାତ ଦେଵତାନାମପି ସ୍ମୃତମ୍। ତସ୍ମାଦ୍ ଦୈଵତମିତ୍ଯେଵ କରିଷ୍ଯାମି ପିତୁର୍ଵଚଃ
ପିତା ହେଉଛନ୍ତି ଦେବତା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ତେଣୁ, ଦେବତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପରି, ମୁଁ ପିତାଙ୍କ କଥା ପାଳନ କରିବି।
ଚତୁର୍ଦଶସୁ ଵର୍ଷେଷୁ ଗତେଷୁ ନୃପସତ୍ତମ। ପୁନର୍ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି ମାଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ସଂତାପୋଽଯଂ ଵିମୁଚ୍ଯତାମ୍
ଚଉଦ ଅବର୍ଷ ପରେ, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ମୋତେ ପୁନି ଦେଖିବେ; ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଛାଡିଦିଅ।
ଯେନ ସଂସ୍ତମ୍ଭନୀଯୋଽଯଂ ସର୍ଵୋ ବାଷ୍ପକଲୋ ଜନଃ। ସ ତ୍ଵଂ ପୁରୁଷଶାର୍ଦୂଲ କିମର୍ଥଂ ଵିକ୍ରିଯାଂ ଗତଃ
ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତଙ୍କ ଅଶ୍ରୁକୁ ଦମନ କରିବା ଉଚିତ, ସେଉଁଠି ଆପଣ କାହିଁକି ଦୁଃଖରେ ଭାଗ ନେଲେ?
ପୁରଂ ଚ ରାଷ୍ଟ୍ରଂ ଚ ମହୀ ଚ କେଵଲା ମଯା ଵିସୃଷ୍ଟା ଭରତାଯ ଦୀଯତାମ୍। ଅହଂ ନିଦେଶଂ ଭଵତୋଽନୁପାଲଯନ୍ ଵନଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ଚିରାଯ ସେଵିତୁମ୍
ପୁର, ରାଜ୍ୟ ଓ ଜମି ମୁଁ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଇଛି; ଏହା ତାଙ୍କୁ ଦିଅ। ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି, ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବି।
ମଯା ଵିସୃଷ୍ଟାଂ ଭରତୋ ମହୀମିମାଂ ସଶୈଲଖଣ୍ଡାଂ ସପୁରୋପକାନନାମ୍। ଶିଵାସୁ ସୀମାସ୍ଵନୁଶାସ୍ତୁ କେଵଲଂ ତ୍ଵଯା ଯଦୁକ୍ତଂ ନୃପତେ ତଥାସ୍ତୁ ତତ୍
ମୁଁ ଯେଉଁ ଜମି, ପାହାଡ, ପୁର ଓ କାନନ ସହିତ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଇଛି, ସେ ଶୁଭ ସୀମାରେ ଭଲଭାବରେ ଶାସନ କରନ୍ତୁ। ଆପଣ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ରାଜା, ତାହା ହେଉ।
ନ ମେ ତଥା ପାର୍ଥିଵ ଧୀଯତେ ମନୋ ମହତ୍ସୁ କାମେଷୁ ନ ଚାତ୍ମନଃ ପ୍ରିଯେ। ଯଥା ନିଦେଶେ ତଵ ଶିଷ୍ଟସମ୍ମତେ ଵ୍ଯପୈତୁ ଦୁଃଖଂ ତଵ ମତ୍କୃତେଽନଘ
ରାଜା, ମୋ ମନ ଏତେ ମହା ଭୋଗବିଲାସ କିମ୍ବା ନିଜ ପ୍ରିୟ ଜିନିଷରେ ଆକର୍ଷିତ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନରେ ଅନୁଗତ। ମୋ ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର ହେଉ।
ତଦଦ୍ଯ ନୈଵାନଘ ରାଜ୍ଯମଵ୍ଯଯଂ ନ ସର୍ଵକାମାନ୍ ଵସୁଧାଂ ନ ମୈଥିଲୀମ୍। ନ ଚିନ୍ତିତଂ ତ୍ଵାମନୃତେନ ଯୋଜଯନ୍ ଵୃଣୀଯ ସତ୍ଯଂ ଵ୍ରତମସ୍ତୁ ତେ ତଥା
ଏହିପରି, ଅପରାଧହୀନ, ଆଜି ମୁଁ ଅବିନାଶୀ ରାଜ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଭୋଗବିଲାସ ଭରିତ ଭୂମି, କିମ୍ବା ମୈଥିଳୀକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ। ଆପଣଙ୍କୁ ମିଥ୍ୟା କଥାରେ ବାନ୍ଧି ମୁଁ କିଛି ଚୟନ କରିବି ନାହିଁ; ସତ୍ୟ ହେଉ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା।
ଫଲାନି ମୂଲାନି ଚ ଭକ୍ଷଯନ୍ ଵନେ ଗିରୀଂଶ୍ଚ ପଶ୍ଯନ୍ ସରିତଃ ସରାଂସି ଚ। ଵନଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯୈଵ ଵିଚିତ୍ରପାଦପଂ ସୁଖୀ ଭଵିଷ୍ଯାମି ତଵାସ୍ତୁ ନିର୍ଵୃତିଃ
ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ, ପାହାଡ, ନଦୀ ଓ ଝିଲିକୁ ଦେଖି, ବିଭିନ୍ନ ଗଛରେ ଭରିତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସୁଖୀ ହେବି; ଆପଣ ଶାନ୍ତି ପାଉନ୍ତୁ।
ଏଵଂ ସ ରାଜା ଵ୍ଯସନାଭିପନ୍ନ- ସ୍ତାପେନ ଦୁଃଖେନ ଚ ପୀଡ୍ଯମାନଃ। ଆଲିଙ୍ଗ୍ଯ ପୁତ୍ରଂ ସୁଵିନଷ୍ଟସଂଜ୍ଞୋ ଭୂମିଂ ଗତୋ ନୈଵ ଚିଚେଷ୍ଟ କିଂଚିତ୍
ଏପରି, ରାଜା ବିପଦ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରମିତ, ପୁତ୍ରକୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ଜ୍ଞାନ ହାରି, ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ ଏବଂ କିଛି ଚଳନ କରିଲେ ନାହିଁ।
ଦେଵ୍ଯଃ ସମସ୍ତା ରୁରୁଦୁଃ ସମେତା- ସ୍ତାଂ ଵର୍ଜଯିତ୍ଵା ନରଦେଵପତ୍ନୀମ୍। ରୁଦନ୍ ସୁମନ୍ତ୍ରୋଽପି ଜଗାମ ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ହାହାକୃତଂ ତତ୍ର ବଭୂଵ ସର୍ଵମ୍
ସମସ୍ତ ରାଣୀମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ, କେବଳ ନରଦେବପତ୍ନୀ କୈକେୟୀ ଛାଡି। ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଅଚେତନ ହେଲେ; ସମସ୍ତଠାରେ ହାହାକାର ଚାଲିଗଲା।
thumb|ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ପଞ୍ଚତିରିଶ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତୋ ନିଧୂଯ ସହସା ଶିରୋ ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ଚାସକୃତ୍। ପାଣିଂ ପାଣୌ ଵିନିଷ୍ପିଷ୍ଯ ଦନ୍ତାନ୍ କଟକଟାଯ୍ଯ ଚ
ତାପରେ, ହଠାତ୍ ମୁଣ୍ଡ ହଲାଇ, ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ଵାସ ନେଇ, ହାତକୁ ହାତରେ ଚିପି, ଦାନ୍ତ ଦଢ଼ି ଚିଁହିଲେ।
ଲୋଚନେ କୋପସଂରକ୍ତେ ଵର୍ଣଂ ପୂର୍ଵୋଚିତଂ ଜହତ୍। କୋପାଭିଭୂତଃ ସହସା ସଂତାପମଶୁଭଂ ଗତଃ
କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, ପୂର୍ବର ରଙ୍ଗ ହରାଇଗଲା; କ୍ରୋଧରେ ଅତିକ୍ରମିତ, ହଠାତ୍ ଦୁଃଖରେ ଏକାଉଁ ହେଲେ।
ମନଃ ସମୀକ୍ଷମାଣଶ୍ଚ ସୂତୋ ଦଶରଥସ୍ଯ ଚ। କମ୍ପଯନ୍ନିଵ କୈକେଯ୍ଯା ହୃଦଯଂ ଵାକ୍ଶରୈଃ ଶିତୈଃ
ରାଜାଙ୍କ ମନକୁ ଦେଖି, ସୁତା ସୁମନ୍ତ୍ର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ହୃଦୟକୁ କମ୍ପିତ କରିଦେଲେ।
ଵାକ୍ଯଵଜ୍ରୈରନୁପମୈର୍ନିର୍ଭିନ୍ଦନ୍ନିଵ ଚାଶୁଭୈଃ। କୈକେଯ୍ଯାଃ ସର୍ଵମର୍ମାଣି ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ
ବଜ୍ରପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ, ଅତି ଦୁଃଖଦାୟକ ଶବ୍ଦରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର କୈକେୟୀଙ୍କ ହୃଦୟର ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନକୁ ବିଦୂର କରିଦେଲେ।
ଯସ୍ଯାସ୍ତଵ ପତିସ୍ତ୍ଯକ୍ତୋ ରାଜା ଦଶରଥଃ ସ୍ଵଯମ୍। ଭର୍ତା ସର୍ଵସ୍ଯ ଜଗତଃ ସ୍ଥାଵରସ୍ଯ ଚରସ୍ଯ ଚ
ଯାହା ପାଇଁ ଆପଣ, ରାଜା ଦଶରଥ, ନିଜ ପତ୍ନୀକୁ ଛାଡିଦେଲେ — ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଚଳା ଓ ଅଚଳାର ସ୍ୱାମୀ।
ନହ୍ଯକାର୍ଯତମଂ କିଂଚିତ୍ତଵ ଦେଵୀହ ଵିଦ୍ଯତେ। ପତିଘ୍ନୀଂ ତ୍ଵାମହଂ ମନ୍ଯେ କୁଲଘ୍ନୀମପି ଚାନ୍ତତଃ
ମହାରାଣୀ, ଏଠାରେ ତୁମରୁ ଅଧିକ ଭୟଙ୍କର କୌଣସି କାମ ନାହିଁ। ମୁଁ ତୁମକୁ ପତିଘାତିନୀ ବୋଲି ଭାବୁଛି, ଏବଂ ଶେଷରେ ତୁମେ ନିଜ ବଂଶକୁ ଧ୍ୱଂସ କରୁଛ।
ଯନ୍ମହେନ୍ଦ୍ରମିଵାଜଯ୍ଯଂ ଦୁଷ୍ପ୍ରକମ୍ପ୍ଯମିଵାଚଲମ୍। ମହୋଦଧିମିଵାକ୍ଷୋଭ୍ଯଂ ସଂତାପଯସି କର୍ମଭିଃ
ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଅଜୟ, ପାହାଡ଼ ପରି ଅଡ଼ିଗ, ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ପରି ଅଚଳ ଜଣେ ଲୋକଙ୍କୁ ତୁମେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛ।
ମାଵମଂସ୍ଥା ଦଶରଥଂ ଭର୍ତାରଂ ଵରଦଂ ପତିମ୍। ଭର୍ତୁରିଚ୍ଛା ହି ନାରୀଣାଂ ପୁତ୍ରକୋଟ୍ଯା ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ମହାରାଜ ଦଶରଥଙ୍କୁ, ତୁମର ସ୍ୱାମୀ ଏବଂ ଉପକାରୀଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କାରଣ, ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଲକ୍ଷ ପୁଅଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ।
ଯଥାଵଯୋ ହି ରାଜ୍ଯାନି ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ନୃପକ୍ଷଯେ। ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁକୁଲନାଥେଽସ୍ମିଂସ୍ତଂ ଲୋପଯିତୁମିଚ୍ଛସି
ରାଜା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବୟସ୍ ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟ ମିଳେ, ଏହି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ତୁମେ ତାଙ୍କ ଅଧିକାରରୁ ବଞ୍ଚିତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।
ରାଜା ଭଵତୁ ତେ ପୁତ୍ରୋ ଭରତଃ ଶାସ୍ତୁ ମେଦିନୀମ୍। ଵଯଂ ତତ୍ର ଗମିଷ୍ଯାମୋ ଯତ୍ର ରାମୋ ଗମିଷ୍ଯତି
ତୁମର ପୁଅ ଭରତ ରାଜା ହେଉନ୍ତୁ, ସେ ଏଇ ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରୁନ୍ତୁ। ଆମେ ସେଠାକୁ ଯିବୁ, ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ଯିବେ।
ନ ଚ ତେ ଵିଷଯେ କଶ୍ଚିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵସ୍ତୁମର୍ହତି। ତାଦୃଶଂ ତ୍ଵମମର୍ଯାଦମଦ୍ଯ କର୍ମ କରିଷ୍ଯସି
ତୁମ ରାଜ୍ୟରେ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଆଜି ତୁମେ ଏପରି ଅଧର୍ମ କାମ କରିବାକୁ ଯାଉଛ।
ନୂନଂ ସର୍ଵେ ଗମିଷ୍ଯାମୋ ମାର୍ଗଂ ରାମନିଷେଵିତମ୍। ତ୍ଯକ୍ତା ଯା ବାନ୍ଧଵୈଃ ସର୍ଵୈର୍ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ ସାଧୁଭିଃ ସଦା
ନିଶ୍ଚୟ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହିପଥେ ଚାଲିବୁ, ଯେଉଁପଥେ ରାମ ଯିବେ, ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ବାନ୍ଧବ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସଜ୍ଜନ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି।
କା ପ୍ରୀତୀ ରାଜ୍ଯଲାଭେନ ତଵ ଦେଵି ଭଵିଷ୍ଯତି। ତାଦୃଶଂ ତ୍ଵମମର୍ଯାଦଂ କର୍ମ କର୍ତୁଂ ଚିକୀର୍ଷସି
ମହାରାଣୀ, ଏପରି ଅପମାନଜନକ କାମ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ରାଜ୍ୟ ମିଳିଲେ ତୁମେ କେଉଁ ଆନନ୍ଦ ପାଇବେ?