ସ ତୁ ଵେଶ୍ମ ପୁନର୍ମାତୁଃ କୈଲାସଶିଖରପ୍ରଭମ୍। ଅଭିଚକ୍ରାମ ଧର୍ମାତ୍ମା ମତ୍ତମାତଙ୍ଗଵିକ୍ରମଃ
ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, ମଦମସ୍ତ ହାତୀଙ୍କ ପଦଚାଳି ପରି ଗମନ କରି, କୈଳାସ ପର୍ବତ ଶିଖର ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କର ଗୃହକୁ ଯାଇଲେ।
ଵିନୀତଵୀରପୁରୁଷଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ତୁ ନୃପାଲଯମ୍। ଦଦର୍ଶାଵସ୍ଥିତଂ ଦୀନଂ ସୁମନ୍ତ୍ରମଵିଦୂରତଃ
ସେ ଶୂରବୀରମାନେ ଥିବା ରାଜମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ନିକଟରେ ଦଢ଼ିଆ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ପ୍ରତୀକ୍ଷମାଣୋଽଭିଜନଂ ତଦାର୍ତ- ମନାର୍ତରୂପଃ ପ୍ରହସନ୍ନିଵାଥ। ଜଗାମ ରାମଃ ପିତରଂ ଦିଦୃକ୍ଷୁଃ ପିତୁର୍ନିଦେଶଂ ଵିଧିଵଚ୍ଚିକୀର୍ଷୁଃ
ସେ ନିଜେ ଦୁଃଖିତ ନ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କଲେ। ହସିଥିବା ମୁହଁରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଏବଂ ପିତାଙ୍କର ଆଦେଶ ଧର୍ମମତେ ପାଳନ କରିବାକୁ ଗଲେ।
ତତ୍ପୂର୍ଵମୈକ୍ଷ୍ଵାକସୁତୋ ମହାତ୍ମା ରାମୋ ଗମିଷ୍ଯନ୍ ନୃପମାର୍ତରୂପମ୍। ଵ୍ଯତିଷ୍ଠତ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ତଦା ସୁମନ୍ତ୍ରଂ ପିତୁର୍ମହାତ୍ମା ପ୍ରତିହାରଣାର୍ଥମ୍
ତା'ପୂର୍ବରୁ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ମହାତ୍ମା ରାମ, ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯିବାକୁ ଥିଲେ, ସେଠାରେ ଥିବା ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଖବର ଦେବା ପାଇଁ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ରୁହିଗଲେ।
ପିତୁର୍ନିଦେଶେନ ତୁ ଧର୍ମଵତ୍ସଲୋ ଵନପ୍ରଵେଶେ କୃତବୁଦ୍ଧିନିଶ୍ଚଯଃ। ସ ରାଘଵଃ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ସୁମନ୍ତ୍ରମବ୍ରଵୀ- ନ୍ନିଵେଦଯସ୍ଵାଗମନଂ ନୃପାଯ ମେ
ପିତାଙ୍କର ଆଦେଶ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ରଖି, ଅଟୁଟ ନିଷ୍ଠାରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରିଥିବା ରାଘବ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋର ଆଗମନ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଦିଅ।'
thumb|ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଚତୁର୍ତ୍ତିସ୍ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତଃ କମଲପତ୍ରାକ୍ଷଃ ଶ୍ଯାମୋ ନିରୁପମୋ ମହାନ୍। ଉଵାଚ ରାମସ୍ତଂ ସୂତଂ ପିତୁରାଖ୍ଯାହି ମାମିତି
ତାପରେ, ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ମହାନ ରାମ, ସୁତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋତେ ଏଠାରେ ଆସିଛି ବୋଲି ମୋର ପିତାଙ୍କୁ କୁହ।'
ସ ରାମପ୍ରେଷିତଃ କ୍ଷିପ୍ରଂ ସଂତାପକଲୁଷେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍। ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ନୃପତିଂ ସୂତୋ ନିଃଶ୍ଵସନ୍ତଂ ଦଦର୍ଶ ହ
ରାମଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ସୁତ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିବା, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଉପରକ୍ତମିଵାଦିତ୍ଯଂ ଭସ୍ମଚ୍ଛନ୍ନମିଵାନଲମ୍। ତଟାକମିଵ ନିସ୍ତୋଯମପଶ୍ଯଜ୍ଜଗତୀପତିମ୍
ସେ ଭୂପତିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ — ରକ୍ତିମ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି, ଭସ୍ମ ଢାକା ଅଗ୍ନି ପରି, ଜଳ ଶୂନ୍ୟ ପୋଖରୀ ପରି।
ଆବୋଧ୍ଯ ଚ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ପରମାକୁଲଚେତନମ୍। ରାମମେଵାନୁଶୋଚନ୍ତଂ ସୂତଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିରବ୍ରଵୀତ୍
ମହାପ୍ରଜ୍ଞ ରାଜାଙ୍କ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର ଥିଲା, ସେ ମାତ୍ର ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଥିଲେ। ସୁତ ହାତ ଜୋଡି ରାଜାଙ୍କୁ ଜଗାଇ କହିଲେ।
ତଂ ଵର୍ଧଯିତ୍ଵା ରାଜାନଂ ପୂର୍ଵଂ ସୂତୋ ଜଯାଶିଷା। ଭଯଵିକ୍ଲଵଯା ଵାଚା ମନ୍ଦଯା ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଯାବ୍ରଵୀତ୍
ସୁତ ପ୍ରଥମେ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଜୟ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ, ଭୟଭିତ, କ୍ଷୀଣ ଏବଂ ମୃଦୁ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ।
ଅଯଂ ସ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ଦ୍ଵାରି ତିଷ୍ଠତି ତେ ସୁତଃ। ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ଧନଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵଂ ଚୈଵୋପଜୀଵିନାମ୍
'ଏହି ମଣିଷ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ଭଳି ତୁମ୍ଭର ପୁଅ ବାହାରେ ଦଢ଼ିଆ ଅଛନ୍ତି। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଲୋକଙ୍କୁ ଧନ ଦେଇଛନ୍ତି।'
ସ ତ୍ଵାଂ ପଶ୍ଯତୁ ଭଦ୍ରଂ ତେ ରାମଃ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମଃ। ସର୍ଵାନ୍ ସୁହୃଦ ଆପୃଚ୍ଛ୍ଯ ତ୍ଵାଂ ହୀଦାନୀଂ ଦିଦୃକ୍ଷତେ
'ତୁମେ ଭଲ ରୁହ, ରାମ ଯିଏ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ସେ ତୁମକୁ ଦେଖୁନ୍ତୁ। ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହ ବିଦାୟ ନେଇ, ଏବେ ସେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।'
ଗମିଷ୍ଯତି ମହାରଣ୍ଯଂ ତଂ ପଶ୍ଯ ଜଗତୀପତେ। ଵୃତଂ ରାଜଗୁଣୈଃ ସର୍ଵୈରାଦିତ୍ଯମିଵ ରଶ୍ମିଭିଃ
'ସେ ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ— ଭୂପତି, ସମସ୍ତ ରାଜସିକ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ରଶ୍ମି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏହି ପୁଅକୁ ଦେଖନ୍ତୁ।'
ସ ସତ୍ଯଵାକ୍ଯୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ଗାମ୍ଭୀର୍ଯାତ୍ ସାଗରୋପମଃ। ଆକାଶ ଇଵ ନିଷ୍ପଙ୍କୋ ନରେନ୍ଦ୍ରଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତମ୍
ସେ ରାଜା, ଯିଏ ସତ୍ୟବାଦୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ସାଗର ପରି ଗଭୀର, ଆକାଶ ପରି ପବିତ୍ର, ସେ ସୁତଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ସୁମନ୍ତ୍ରାନଯ ମେ ଦାରାନ୍ ଯେ କେଚିଦିହ ମାମକାଃ। ଦାରୈଃ ପରିଵୃତଃ ସର୍ଵୈର୍ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛାମି ରାଘଵମ୍
'ସୁମନ୍ତ୍ର, ମୋର ସମସ୍ତ ରାନୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେକୁ ଏଠାକୁ ଆଣ। ସମସ୍ତ ରାନୀମାନେ ସହିତ ରହି, ମୁଁ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।'
ସୋଽନ୍ତଃପୁରମତୀତ୍ଯୈଵ ସ୍ତ୍ରିଯସ୍ତା ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ଆର୍ଯୋ ହ୍ଵଯତି ଵୋ ରାଜା ଗମ୍ଯତାଂ ତତ୍ର ମା ଚିରମ୍
ସୁମନ୍ତ୍ର ଅନ୍ତଃପୁର ଦେଖି, ସେମାନେକୁ କହିଲେ, 'ଆପଣମାନେଙ୍କୁ ଆଦରିଆ ରାଜା ଡାକୁଛନ୍ତି, ବିଳମ୍ବ ନ କରି ତାଙ୍କଠାରେ ଯାଆନ୍ତୁ।'
ଏଵମୁକ୍ତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ସର୍ଵାଃ ସୁମନ୍ତ୍ରେଣ ନୃପାଜ୍ଞଯା। ପ୍ରଚକ୍ରମୁସ୍ତଦ୍ ଭଵନଂ ଭର୍ତୁରାଜ୍ଞାଯ ଶାସନମ୍
ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ରାଜମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନି, ସେ ଭବନକୁ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଅର୍ଧସପ୍ତଶତାସ୍ତତ୍ର ପ୍ରମଦାସ୍ତାମ୍ରଲୋଚନାଃ। କୌସଲ୍ଯାଂ ପରିଵାର୍ଯାଥ ଶନୈର୍ଜଗ୍ମୁର୍ଧୃତଵ୍ରତାଃ
ସେଠାରେ ସାଢେ ତିନିଶେ ଲାଲ ଆଖିର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଘେରି ନିଜ ନିଜ ବ୍ରତ ଧରି ଶାନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ।
ଆଗତେଷୁ ଚ ଦାରେଷୁ ସମଵେକ୍ଷ୍ଯ ମହୀପତିଃ। ଉଵାଚ ରାଜା ତଂ ସୂତଂ ସୁମନ୍ତ୍ରାନଯ ମେ ସୁତମ୍
ସେମାନେ ଆସିବା ପରେ, ରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ସୁମନ୍ତ୍ର, ମୋ ପୁଅକୁ ନେଇ ଆ'।
ସ ସୂତୋ ରାମମାଦାଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ମୈଥିଲୀଂ ତଥା। ଜଗାମାଭିମୁଖସ୍ତୂର୍ଣଂ ସକାଶଂ ଜଗତୀପତେଃ
ସାରଥି ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ନେଇ ତୁରନ୍ତ ଭୂମିର ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ନିଧିକୁ ଗଲେ।
ସ ରାଜା ପୁତ୍ରମାଯାନ୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚାରାତ୍ କୃତାଞ୍ଜଲିମ୍। ଉତ୍ପପାତାସନାତ୍ ତୂର୍ଣମାର୍ତଃ ସ୍ତ୍ରୀଜନସଂଵୃତଃ
ରାଜା, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ହାତ ଜୋଡିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ତୁରନ୍ତ ଆସନରୁ ଉଠିଲେ, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ।
ସୋଽଭିଦୁଦ୍ରାଵ ଵେଗେନ ରାମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଶାମ୍ପତିଃ। ତମସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ଦୁଃଖାର୍ତଃ ପପାତ ଭୁଵି ମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୁଃଖରେ ତିବ୍ର ଗତିରେ ଦୌଡ଼ିଲେ, ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚି ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତଂ ରାମୋଽଭ୍ଯପତତ୍ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ ମହାରଥଃ। ଵିସଂଜ୍ଞମିଵ ଦୁଃଖେନ ସଶୋକଂ ନୃପତିଂ ତଥା
ରାମ ଓ ମହାବୀର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଥିବା ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ତୁରନ୍ତ ଗଲେ।
ସ୍ତ୍ରୀସହସ୍ରନିନାଦଶ୍ଚ ସଂଜଜ୍ଞେ ରାଜଵେଶ୍ମନି। ହା ହା ରାମେତି ସହସା ଭୂଷଣଧ୍ଵନିମିଶ୍ରିତଃ
ରାଜପାଳିସରେ ହଜାର ହଜାର ସ୍ତ୍ରୀର କନ୍ଦନ ଶବ୍ଦ ଉଠିଲା, 'ହା ରାମ! ହା ରାମ!' ବୋଲି ଅଳଙ୍କାରର ଝଙ୍କାର ସହିତ ମିଶିଗଲା।
ତଂ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ତାଵୁଭୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ। ପର୍ଯଙ୍କେ ସୀତଯା ସାର୍ଧଂ ରୁଦନ୍ତଃ ସମଵେଶଯନ୍
ରାଜା ତାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବାହୁଦେଇ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ସିତା ସହିତ କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି ତାଙ୍କୁ ଶଯ୍ୟାରେ ରଖିଦେଲେ।
ଅଥ ରାମୋ ମୁହୂର୍ତସ୍ଯ ଲବ୍ଧସଂଜ୍ଞଂ ମହୀପତିମ୍। ଉଵାଚ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ବାଷ୍ପଶୋକାର୍ଣଵପରିପ୍ଲୁତମ୍
ତାପରେ କିଛି ସମୟ ପରେ ରାମ ଦେଖିଲେ ରାଜା ସ୍ପନ୍ଦନ ମିଳିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ହାତ ଜୋଡି ଅଶ୍ରୁ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭିଜା ମନେ କହିଲେ:
ଆପୃଚ୍ଛେ ତ୍ଵାଂ ମହାରାଜ ସର୍ଵେଷାମୀଶ୍ଵରୋଽସି ନଃ। ପ୍ରସ୍ଥିତଂ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯଂ ପଶ୍ଯ ତ୍ଵଂ କୁଶଲେନ ମାମ୍
ମହାରାଜ, ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ଅଧିପତି, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ବିଦାୟ ନେଉଛି। ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଛି, ଆପଣ ମୋତେ ସୁସ୍ଥ ଦେଖନ୍ତୁ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚାନୁଜାନୀହି ସୀତା ଚାନ୍ଵେତୁ ମାଂ ଵନମ୍। କାରଣୈର୍ବହୁଭିସ୍ତଥ୍ଯୈର୍ଵାର୍ଯମାଣୌ ନ ଚେଚ୍ଛତଃ
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ, ସିତା ମଧ୍ୟ ମୋ ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉନ୍ତୁ। ଅନେକ ଠିକ୍ କଥା କହି ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ରୁହିବାକୁ ଚାହୁଁନାହାନ୍ତି।
ଅନୁଜାନୀହି ସର୍ଵାନ୍ ନଃ ଶୋକମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ମାନଦ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ମାଂ ଚ ସୀତାଂ ଚ ପ୍ରଜାପତିରିଵାତ୍ମଜାନ୍
ମାନ୍ୟଦାତା, ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ—ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଓ ସିତା, ଯେପରି ପ୍ରଜାପତି ନିଜ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତି।