ସମୁଦ୍ଧୃତନିଧାନାନି ପରିଧ୍ଵସ୍ତାଜିରାଣି ଚ। ଉପାତ୍ତଧନଧାନ୍ଯାନି ହୃତସାରାଣି ସର୍ଵଶଃ
ସମୁଦ୍ରରେ ରଖା ଧନ, ଭଙ୍ଗା ଦେଢ଼ି, ଏକାଠା ହୋଇଥିବା ଧନ ଓ ଧାନ, ସବୁ କିଛିର ମୂଲ୍ୟ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ହରାଇଯାଉ।
ରଜସାଭ୍ଯଵକୀର୍ଣାନି ପରିତ୍ଯକ୍ତାନି ଦୈଵତୈଃ। ମୂଷକୈଃ ପରିଧାଵଦ୍ଭିରୁଦ୍ବିଲୈରାଵୃତାନି ଚ
ଧୂଳିରେ ଢକା, ଦେବତାମାନେ ଛାଡିଦେଇଥିବା, ଉଁଦୁ ଏପାଉଁ ଦୌଡ଼ୁଥିବା ଉନ୍ଦୁମାନେ ଭରି ଗଲା ଗହ୍ୱର ଦ୍ୱାରା।
ଅପେତୋଦକଧୂମାନି ହୀନସମ୍ମାର୍ଜନାନି ଚ। ପ୍ରଣଷ୍ଟବଲିକର୍ମେଜ୍ଯାମନ୍ତ୍ରହୋମଜପାନି ଚ
ପାଣି ଓ ଧୂଆଁ ନଥିବା, ସଫା କରିବାର ଅଭାବ, ହାରାଇଯାଇଥିବା କର, ଯଜ୍ଞ, ମନ୍ତ୍ର, ହୋମ ଓ ଜପ।
ଦୁଷ୍କାଲେନେଵ ଭଗ୍ନାନି ଭିନ୍ନଭାଜନଵନ୍ତି ଚ। ଅସ୍ମତ୍ତ୍ଯକ୍ତାନି କୈକେଯୀ ଵେଶ୍ମାନି ପ୍ରତିପଦ୍ଯତାମ୍
ଏହି ଘରଗୁଡ଼ିକ, ଦୁଃଖଦ ଋତୁରେ ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଥିବା, ଭାଗି ଯାଇଥିବା ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସହିତ, ଆମେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛୁ—ଏହା କୈକେୟୀ ନିଜର କରି ନେଉ।
ଵନଂ ନଗରମେଵାସ୍ତୁ ଯେନ ଗଚ୍ଛତି ରାଘଵଃ। ଅସ୍ମାଭିଶ୍ଚ ପରିତ୍ଯକ୍ତଂ ପୁରଂ ସମ୍ପଦ୍ଯତାଂ ଵନମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ରାଘବ ଯାଉଛନ୍ତି, ସେଠି ଜଙ୍ଗଲ ହେଉ ନଗର; ଆମେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିବା ଏହି ନଗର ହେଉ ଜଙ୍ଗଲ।
ବିଲାନି ଦଂଷ୍ଟ୍ରିଣଃ ସର୍ଵେ ସାନୂନି ମୃଗପକ୍ଷିଣଃ। ତ୍ଯଜନ୍ତ୍ଵସ୍ମଦ୍ଭଯାଦ୍ଭୀତା ଗଜାଃ ସିଂହା ଵନାନ୍ଯପି
ସମସ୍ତ ଗହ୍ୱର ଜନ୍ତୁ, ପାହାଡ଼ର ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀ, ଏବଂ ହାତୀ ଓ ସିଂହ ମଧ୍ୟ, ଆମର ଭୟରେ ଜଙ୍ଗଲ ଛାଡ଼ି ଦେଉ।
ଅସ୍ମତ୍ତ୍ଯକ୍ତଂ ପ୍ରପଦ୍ଯନ୍ତୁ ସେଵ୍ଯମାନଂ ତ୍ଯଜନ୍ତୁ ଚ। ତୃଣମାଂସଫଲାଦାନାଂ ଦେଶଂ ଵ୍ଯାଲମୃଗଦ୍ଵିଜମ୍
ଆମେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିବା ଜାଗା ସେମାନେ ନେଉ; ଆମେ ରହୁଥିବା ଜାଗା ସେମାନେ ଛାଡ଼ି ଦେଉ—ଘାସ, ମାଂସ, ଫଳ ଓ ବନ୍ୟ ଜନ୍ତୁପକ୍ଷୀର ଦେଶ।
ପ୍ରପଦ୍ଯତାଂ ହି କୈକେଯୀ ସପୁତ୍ରା ସହ ବାନ୍ଧଵୈଃ। ରାଘଵେଣ ଵଯଂ ସର୍ଵେ ଵନେ ଵତ୍ସ୍ଯାମ ନିର୍ଵୃତାଃ
କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ସହିତ ରାଜ୍ୟ ନେଉନ୍ତୁ; ଆମେ ସମସ୍ତେ ରାଘବଙ୍କ ସହ ଜଙ୍ଗଲରେ ସୁଖରେ ବାସ କରିବୁ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ଵିଵିଧା ଵାଚୋ ନାନାଜନସମୀରିତାଃ। ଶୁଶ୍ରାଵ ରାଘଵଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନ ଵିଚକ୍ରେଽସ୍ଯ ମାନସମ୍
ବହୁ ଲୋକଙ୍କ ମୁଖରୁ ଏଭଳି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଘବଙ୍କ ମନ କେବେ ଅସ୍ଥିର ହେଲାନି।
ସ ତୁ ଵେଶ୍ମ ପୁନର୍ମାତୁଃ କୈଲାସଶିଖରପ୍ରଭମ୍। ଅଭିଚକ୍ରାମ ଧର୍ମାତ୍ମା ମତ୍ତମାତଙ୍ଗଵିକ୍ରମଃ
ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, ମଦମସ୍ତ ହାତୀଙ୍କ ପଦଚାଳି ପରି ଗମନ କରି, କୈଳାସ ପର୍ବତ ଶିଖର ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କର ଗୃହକୁ ଯାଇଲେ।
ଵିନୀତଵୀରପୁରୁଷଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ତୁ ନୃପାଲଯମ୍। ଦଦର୍ଶାଵସ୍ଥିତଂ ଦୀନଂ ସୁମନ୍ତ୍ରମଵିଦୂରତଃ
ସେ ଶୂରବୀରମାନେ ଥିବା ରାଜମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ନିକଟରେ ଦଢ଼ିଆ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ପ୍ରତୀକ୍ଷମାଣୋଽଭିଜନଂ ତଦାର୍ତ- ମନାର୍ତରୂପଃ ପ୍ରହସନ୍ନିଵାଥ। ଜଗାମ ରାମଃ ପିତରଂ ଦିଦୃକ୍ଷୁଃ ପିତୁର୍ନିଦେଶଂ ଵିଧିଵଚ୍ଚିକୀର୍ଷୁଃ
ସେ ନିଜେ ଦୁଃଖିତ ନ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କଲେ। ହସିଥିବା ମୁହଁରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଏବଂ ପିତାଙ୍କର ଆଦେଶ ଧର୍ମମତେ ପାଳନ କରିବାକୁ ଗଲେ।
ତତ୍ପୂର୍ଵମୈକ୍ଷ୍ଵାକସୁତୋ ମହାତ୍ମା ରାମୋ ଗମିଷ୍ଯନ୍ ନୃପମାର୍ତରୂପମ୍। ଵ୍ଯତିଷ୍ଠତ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ତଦା ସୁମନ୍ତ୍ରଂ ପିତୁର୍ମହାତ୍ମା ପ୍ରତିହାରଣାର୍ଥମ୍
ତା'ପୂର୍ବରୁ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ମହାତ୍ମା ରାମ, ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯିବାକୁ ଥିଲେ, ସେଠାରେ ଥିବା ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଖବର ଦେବା ପାଇଁ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ରୁହିଗଲେ।
ପିତୁର୍ନିଦେଶେନ ତୁ ଧର୍ମଵତ୍ସଲୋ ଵନପ୍ରଵେଶେ କୃତବୁଦ୍ଧିନିଶ୍ଚଯଃ। ସ ରାଘଵଃ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ସୁମନ୍ତ୍ରମବ୍ରଵୀ- ନ୍ନିଵେଦଯସ୍ଵାଗମନଂ ନୃପାଯ ମେ
ପିତାଙ୍କର ଆଦେଶ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ରଖି, ଅଟୁଟ ନିଷ୍ଠାରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରିଥିବା ରାଘବ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋର ଆଗମନ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଦିଅ।'
thumb|ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଚତୁର୍ତ୍ତିସ୍ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତଃ କମଲପତ୍ରାକ୍ଷଃ ଶ୍ଯାମୋ ନିରୁପମୋ ମହାନ୍। ଉଵାଚ ରାମସ୍ତଂ ସୂତଂ ପିତୁରାଖ୍ଯାହି ମାମିତି
ତାପରେ, ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ମହାନ ରାମ, ସୁତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋତେ ଏଠାରେ ଆସିଛି ବୋଲି ମୋର ପିତାଙ୍କୁ କୁହ।'
ସ ରାମପ୍ରେଷିତଃ କ୍ଷିପ୍ରଂ ସଂତାପକଲୁଷେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍। ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ନୃପତିଂ ସୂତୋ ନିଃଶ୍ଵସନ୍ତଂ ଦଦର୍ଶ ହ
ରାମଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ସୁତ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିବା, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଉପରକ୍ତମିଵାଦିତ୍ଯଂ ଭସ୍ମଚ୍ଛନ୍ନମିଵାନଲମ୍। ତଟାକମିଵ ନିସ୍ତୋଯମପଶ୍ଯଜ୍ଜଗତୀପତିମ୍
ସେ ଭୂପତିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ — ରକ୍ତିମ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି, ଭସ୍ମ ଢାକା ଅଗ୍ନି ପରି, ଜଳ ଶୂନ୍ୟ ପୋଖରୀ ପରି।
ଆବୋଧ୍ଯ ଚ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ପରମାକୁଲଚେତନମ୍। ରାମମେଵାନୁଶୋଚନ୍ତଂ ସୂତଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିରବ୍ରଵୀତ୍
ମହାପ୍ରଜ୍ଞ ରାଜାଙ୍କ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର ଥିଲା, ସେ ମାତ୍ର ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଥିଲେ। ସୁତ ହାତ ଜୋଡି ରାଜାଙ୍କୁ ଜଗାଇ କହିଲେ।
ତଂ ଵର୍ଧଯିତ୍ଵା ରାଜାନଂ ପୂର୍ଵଂ ସୂତୋ ଜଯାଶିଷା। ଭଯଵିକ୍ଲଵଯା ଵାଚା ମନ୍ଦଯା ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଯାବ୍ରଵୀତ୍
ସୁତ ପ୍ରଥମେ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଜୟ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ, ଭୟଭିତ, କ୍ଷୀଣ ଏବଂ ମୃଦୁ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ।
ଅଯଂ ସ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ଦ୍ଵାରି ତିଷ୍ଠତି ତେ ସୁତଃ। ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ଧନଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵଂ ଚୈଵୋପଜୀଵିନାମ୍
'ଏହି ମଣିଷ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ଭଳି ତୁମ୍ଭର ପୁଅ ବାହାରେ ଦଢ଼ିଆ ଅଛନ୍ତି। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଲୋକଙ୍କୁ ଧନ ଦେଇଛନ୍ତି।'
ସ ତ୍ଵାଂ ପଶ୍ଯତୁ ଭଦ୍ରଂ ତେ ରାମଃ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମଃ। ସର୍ଵାନ୍ ସୁହୃଦ ଆପୃଚ୍ଛ୍ଯ ତ୍ଵାଂ ହୀଦାନୀଂ ଦିଦୃକ୍ଷତେ
'ତୁମେ ଭଲ ରୁହ, ରାମ ଯିଏ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ସେ ତୁମକୁ ଦେଖୁନ୍ତୁ। ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହ ବିଦାୟ ନେଇ, ଏବେ ସେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।'
ଗମିଷ୍ଯତି ମହାରଣ୍ଯଂ ତଂ ପଶ୍ଯ ଜଗତୀପତେ। ଵୃତଂ ରାଜଗୁଣୈଃ ସର୍ଵୈରାଦିତ୍ଯମିଵ ରଶ୍ମିଭିଃ
'ସେ ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ— ଭୂପତି, ସମସ୍ତ ରାଜସିକ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ରଶ୍ମି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏହି ପୁଅକୁ ଦେଖନ୍ତୁ।'
ସ ସତ୍ଯଵାକ୍ଯୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ଗାମ୍ଭୀର୍ଯାତ୍ ସାଗରୋପମଃ। ଆକାଶ ଇଵ ନିଷ୍ପଙ୍କୋ ନରେନ୍ଦ୍ରଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତମ୍
ସେ ରାଜା, ଯିଏ ସତ୍ୟବାଦୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ସାଗର ପରି ଗଭୀର, ଆକାଶ ପରି ପବିତ୍ର, ସେ ସୁତଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ସୁମନ୍ତ୍ରାନଯ ମେ ଦାରାନ୍ ଯେ କେଚିଦିହ ମାମକାଃ। ଦାରୈଃ ପରିଵୃତଃ ସର୍ଵୈର୍ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛାମି ରାଘଵମ୍
'ସୁମନ୍ତ୍ର, ମୋର ସମସ୍ତ ରାନୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେକୁ ଏଠାକୁ ଆଣ। ସମସ୍ତ ରାନୀମାନେ ସହିତ ରହି, ମୁଁ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।'
ସୋଽନ୍ତଃପୁରମତୀତ୍ଯୈଵ ସ୍ତ୍ରିଯସ୍ତା ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ଆର୍ଯୋ ହ୍ଵଯତି ଵୋ ରାଜା ଗମ୍ଯତାଂ ତତ୍ର ମା ଚିରମ୍
ସୁମନ୍ତ୍ର ଅନ୍ତଃପୁର ଦେଖି, ସେମାନେକୁ କହିଲେ, 'ଆପଣମାନେଙ୍କୁ ଆଦରିଆ ରାଜା ଡାକୁଛନ୍ତି, ବିଳମ୍ବ ନ କରି ତାଙ୍କଠାରେ ଯାଆନ୍ତୁ।'
ଏଵମୁକ୍ତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ସର୍ଵାଃ ସୁମନ୍ତ୍ରେଣ ନୃପାଜ୍ଞଯା। ପ୍ରଚକ୍ରମୁସ୍ତଦ୍ ଭଵନଂ ଭର୍ତୁରାଜ୍ଞାଯ ଶାସନମ୍
ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ରାଜମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନି, ସେ ଭବନକୁ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଅର୍ଧସପ୍ତଶତାସ୍ତତ୍ର ପ୍ରମଦାସ୍ତାମ୍ରଲୋଚନାଃ। କୌସଲ୍ଯାଂ ପରିଵାର୍ଯାଥ ଶନୈର୍ଜଗ୍ମୁର୍ଧୃତଵ୍ରତାଃ
ସେଠାରେ ସାଢେ ତିନିଶେ ଲାଲ ଆଖିର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଘେରି ନିଜ ନିଜ ବ୍ରତ ଧରି ଶାନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ।
ଆଗତେଷୁ ଚ ଦାରେଷୁ ସମଵେକ୍ଷ୍ଯ ମହୀପତିଃ। ଉଵାଚ ରାଜା ତଂ ସୂତଂ ସୁମନ୍ତ୍ରାନଯ ମେ ସୁତମ୍
ସେମାନେ ଆସିବା ପରେ, ରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ସୁମନ୍ତ୍ର, ମୋ ପୁଅକୁ ନେଇ ଆ'।
ସ ସୂତୋ ରାମମାଦାଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ମୈଥିଲୀଂ ତଥା। ଜଗାମାଭିମୁଖସ୍ତୂର୍ଣଂ ସକାଶଂ ଜଗତୀପତେଃ
ସାରଥି ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ନେଇ ତୁରନ୍ତ ଭୂମିର ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ନିଧିକୁ ଗଲେ।