ଐଶ୍ଵର୍ଯସ୍ଯ ରସଜ୍ଞଃ ସନ୍ କାମାନାଂ ଚାକରୋ ମହାନ୍। ନେଚ୍ଛତ୍ଯେଵାନୃତଂ କର୍ତୁଂ ଵଚନଂ ଧର୍ମଗୌରଵାତ୍
ଯିଏ ଶାସନର ଆନନ୍ଦ ଜାଣିଥିଲେ ଓ ଅନେକ ଭୋଗର ଉତ୍ସ ଥିଲେ, ସେ କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିବେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଧର୍ମକୁ ସର୍ବୋପରି ମାନେ।
ଯା ନ ଶକ୍ଯା ପୁରା ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଭୂତୈରାକାଶଗୈରପି। ତାମଦ୍ଯ ସୀତାଂ ପଶ୍ଯନ୍ତି ରାଜମାର୍ଗଗତା ଜନାଃ
ଯାହାକୁ ପୂର୍ବେ ଆକାଶର ଚରାଚର ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ, ସେଇ ସୀତାକୁ ଆଜି ରାଜପଥରେ ଲୋକମାନେ ଦେଖୁଛନ୍ତି।
ଅଙ୍ଗରାଗୋଚିତାଂ ସୀତାଂ ରକ୍ତଚନ୍ଦନସେଵିନୀମ୍। ଵର୍ଷମୁଷ୍ଣଂ ଚ ଶୀତଂ ଚ ନେଷ୍ଯତ୍ଯାଶୁ ଵିଵର୍ଣତାମ୍
ସୀତା, ଯେଉଁଠି ସୁଗନ୍ଧିତ ଅଙ୍ଗରାଗ ଓ ଲାଲ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ସେ ବର୍ଷାର ତାପ ଓ ଶୀତରେ ଶୀଘ୍ର ଏକା ରଙ୍ଗ ହରାଇଦେବେ।
ଅଦ୍ଯ ନୂନଂ ଦଶରଥଃ ସତ୍ତ୍ଵମାଵିଶ୍ଯ ଭାଷତେ। ନହି ରାଜା ପ୍ରିଯଂ ପୁତ୍ରଂ ଵିଵାସଯିତୁମର୍ହତି
ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ଦଶରଥ ଅପୂର୍ବ ଭାବରେ କଥା କହୁଛନ୍ତି; ଏକ ରାଜା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ବନ୍ଧ୍ୟ କରିବାକୁ ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନିର୍ଗୁଣସ୍ଯାପି ପୁତ୍ରସ୍ଯ କଥଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଵିନିଵାସନମ୍। କିଂ ପୁନର୍ଯସ୍ଯ ଲୋକୋଽଯଂ ଜିତୋ ଵୃତ୍ତେନ କେଵଲମ୍
ଗୁଣ ନଥିବା ପୁଅ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କେମିତି ବନ୍ଧ୍ୟ କରାଯିବ? ତାହା ଛାଡ଼ି, ଯାହା ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ହୃଦୟ ଜିତିଛି, ସେ ପାଇଁ ତ କଥା ଅନ୍ୟ।
ଆନୃଶଂସ୍ଯମନୁକ୍ରୋଶଃ ଶ୍ରୁତଂ ଶୀଲଂ ଦମଃ ଶମଃ। ରାଘଵଂ ଶୋଭଯନ୍ତ୍ଯେତେ ଷଡ୍ଗୁଣାଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭମ୍
ଦୟା, କରୁଣା, ଶିକ୍ଷା, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର, ନିଜକୁ ଦମନ କରିବା, ଶାନ୍ତି—ଏହି ଛଅଟି ଗୁଣ ରାଘବଙ୍କୁ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଅଲଙ୍କାର କରିଛି।
ତସ୍ମାତ୍ ତସ୍ଯୋପଘାତେନ ପ୍ରଜାଃ ପରମପୀଡିତାଃ। ଔଦକାନୀଵ ସତ୍ତ୍ଵାନି ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ସଲିଲସଂକ୍ଷଯାତ୍
ସେହିପରି, ତାଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଲୋକମାନେ ବହୁତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବୁଛନ୍ତି, ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ପୋକା ମାଛମାନେ ଜଳ ଶୁଷ୍କ ହେବାରେ ଯେପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ପାଆନ୍ତି।
ପୀଡଯା ପୀଡିତଂ ସର୍ଵଂ ଜଗଦସ୍ଯ ଜଗତ୍ପତେଃ। ମୂଲସ୍ଯେଵୋପଘାତେନ ଵୃକ୍ଷଃ ପୁଷ୍ପଫଲୋପଗଃ
ଏହି ଜଗତର ନାଥଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବୁଛି, ମୂଳ ଅସୁସ୍ଥ ହେଲେ ଫୁଲ, ଫଳ ଓ ଗଛର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶ ଯେପରି କଷ୍ଟ ଭୋଗେ।
ମୂଲଂ ହ୍ଯେଷ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଧର୍ମସାରୋ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ। ପୁଷ୍ପଂ ଫଲଂ ଚ ପତ୍ରଂ ଚ ଶାଖାଶ୍ଚାସ୍ଯେତରେ ଜନାଃ
ସେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ମୂଳ, ଧର୍ମର ମୂଳତ୍ତ୍ୱ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତେଜର ଅଧିକାରୀ; ଫୁଲ, ଫଳ, ପତ୍ର ଓ ଶାଖାମାନେ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ।
ତେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଇଵ କ୍ଷିପ୍ରଂ ସପତ୍ନ୍ଯଃ ସହବାନ୍ଧଵାଃ। ଗଚ୍ଛନ୍ତମନୁଗଚ୍ଛାମୋ ଯେନ ଗଚ୍ଛତି ରାଘଵଃ
ତେଣୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପରି, ଆମେ ଆମର ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ରାଘବଙ୍କୁ ଯେଉଁଠି ଯାଆନ୍ତି, ସେଠି ଅନୁସରଣ କରିବା।
ଉଦ୍ଯାନାନି ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ କ୍ଷେତ୍ରାଣି ଚ ଗୃହାଣି ଚ। ଏକଦୁଃଖସୁଖା ରାମମନୁଗଚ୍ଛାମ ଧାର୍ମିକମ୍
ବଗିଚା, ଜମି, ଘର ଛାଡି, ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖରେ ଏକତା ରଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଆମେ ଅନୁସରିବା।
ସମୁଦ୍ଧୃତନିଧାନାନି ପରିଧ୍ଵସ୍ତାଜିରାଣି ଚ। ଉପାତ୍ତଧନଧାନ୍ଯାନି ହୃତସାରାଣି ସର୍ଵଶଃ
ସମୁଦ୍ରରେ ରଖା ଧନ, ଭଙ୍ଗା ଦେଢ଼ି, ଏକାଠା ହୋଇଥିବା ଧନ ଓ ଧାନ, ସବୁ କିଛିର ମୂଲ୍ୟ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ହରାଇଯାଉ।
ରଜସାଭ୍ଯଵକୀର୍ଣାନି ପରିତ୍ଯକ୍ତାନି ଦୈଵତୈଃ। ମୂଷକୈଃ ପରିଧାଵଦ୍ଭିରୁଦ୍ବିଲୈରାଵୃତାନି ଚ
ଧୂଳିରେ ଢକା, ଦେବତାମାନେ ଛାଡିଦେଇଥିବା, ଉଁଦୁ ଏପାଉଁ ଦୌଡ଼ୁଥିବା ଉନ୍ଦୁମାନେ ଭରି ଗଲା ଗହ୍ୱର ଦ୍ୱାରା।
ଅପେତୋଦକଧୂମାନି ହୀନସମ୍ମାର୍ଜନାନି ଚ। ପ୍ରଣଷ୍ଟବଲିକର୍ମେଜ୍ଯାମନ୍ତ୍ରହୋମଜପାନି ଚ
ପାଣି ଓ ଧୂଆଁ ନଥିବା, ସଫା କରିବାର ଅଭାବ, ହାରାଇଯାଇଥିବା କର, ଯଜ୍ଞ, ମନ୍ତ୍ର, ହୋମ ଓ ଜପ।
ଦୁଷ୍କାଲେନେଵ ଭଗ୍ନାନି ଭିନ୍ନଭାଜନଵନ୍ତି ଚ। ଅସ୍ମତ୍ତ୍ଯକ୍ତାନି କୈକେଯୀ ଵେଶ୍ମାନି ପ୍ରତିପଦ୍ଯତାମ୍
ଏହି ଘରଗୁଡ଼ିକ, ଦୁଃଖଦ ଋତୁରେ ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଥିବା, ଭାଗି ଯାଇଥିବା ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସହିତ, ଆମେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛୁ—ଏହା କୈକେୟୀ ନିଜର କରି ନେଉ।
ଵନଂ ନଗରମେଵାସ୍ତୁ ଯେନ ଗଚ୍ଛତି ରାଘଵଃ। ଅସ୍ମାଭିଶ୍ଚ ପରିତ୍ଯକ୍ତଂ ପୁରଂ ସମ୍ପଦ୍ଯତାଂ ଵନମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ରାଘବ ଯାଉଛନ୍ତି, ସେଠି ଜଙ୍ଗଲ ହେଉ ନଗର; ଆମେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିବା ଏହି ନଗର ହେଉ ଜଙ୍ଗଲ।
ବିଲାନି ଦଂଷ୍ଟ୍ରିଣଃ ସର୍ଵେ ସାନୂନି ମୃଗପକ୍ଷିଣଃ। ତ୍ଯଜନ୍ତ୍ଵସ୍ମଦ୍ଭଯାଦ୍ଭୀତା ଗଜାଃ ସିଂହା ଵନାନ୍ଯପି
ସମସ୍ତ ଗହ୍ୱର ଜନ୍ତୁ, ପାହାଡ଼ର ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀ, ଏବଂ ହାତୀ ଓ ସିଂହ ମଧ୍ୟ, ଆମର ଭୟରେ ଜଙ୍ଗଲ ଛାଡ଼ି ଦେଉ।
ଅସ୍ମତ୍ତ୍ଯକ୍ତଂ ପ୍ରପଦ୍ଯନ୍ତୁ ସେଵ୍ଯମାନଂ ତ୍ଯଜନ୍ତୁ ଚ। ତୃଣମାଂସଫଲାଦାନାଂ ଦେଶଂ ଵ୍ଯାଲମୃଗଦ୍ଵିଜମ୍
ଆମେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିବା ଜାଗା ସେମାନେ ନେଉ; ଆମେ ରହୁଥିବା ଜାଗା ସେମାନେ ଛାଡ଼ି ଦେଉ—ଘାସ, ମାଂସ, ଫଳ ଓ ବନ୍ୟ ଜନ୍ତୁପକ୍ଷୀର ଦେଶ।
ପ୍ରପଦ୍ଯତାଂ ହି କୈକେଯୀ ସପୁତ୍ରା ସହ ବାନ୍ଧଵୈଃ। ରାଘଵେଣ ଵଯଂ ସର୍ଵେ ଵନେ ଵତ୍ସ୍ଯାମ ନିର୍ଵୃତାଃ
କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ସହିତ ରାଜ୍ୟ ନେଉନ୍ତୁ; ଆମେ ସମସ୍ତେ ରାଘବଙ୍କ ସହ ଜଙ୍ଗଲରେ ସୁଖରେ ବାସ କରିବୁ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ଵିଵିଧା ଵାଚୋ ନାନାଜନସମୀରିତାଃ। ଶୁଶ୍ରାଵ ରାଘଵଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନ ଵିଚକ୍ରେଽସ୍ଯ ମାନସମ୍
ବହୁ ଲୋକଙ୍କ ମୁଖରୁ ଏଭଳି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଘବଙ୍କ ମନ କେବେ ଅସ୍ଥିର ହେଲାନି।
ସ ତୁ ଵେଶ୍ମ ପୁନର୍ମାତୁଃ କୈଲାସଶିଖରପ୍ରଭମ୍। ଅଭିଚକ୍ରାମ ଧର୍ମାତ୍ମା ମତ୍ତମାତଙ୍ଗଵିକ୍ରମଃ
ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, ମଦମସ୍ତ ହାତୀଙ୍କ ପଦଚାଳି ପରି ଗମନ କରି, କୈଳାସ ପର୍ବତ ଶିଖର ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କର ଗୃହକୁ ଯାଇଲେ।
ଵିନୀତଵୀରପୁରୁଷଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ତୁ ନୃପାଲଯମ୍। ଦଦର୍ଶାଵସ୍ଥିତଂ ଦୀନଂ ସୁମନ୍ତ୍ରମଵିଦୂରତଃ
ସେ ଶୂରବୀରମାନେ ଥିବା ରାଜମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ନିକଟରେ ଦଢ଼ିଆ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ପ୍ରତୀକ୍ଷମାଣୋଽଭିଜନଂ ତଦାର୍ତ- ମନାର୍ତରୂପଃ ପ୍ରହସନ୍ନିଵାଥ। ଜଗାମ ରାମଃ ପିତରଂ ଦିଦୃକ୍ଷୁଃ ପିତୁର୍ନିଦେଶଂ ଵିଧିଵଚ୍ଚିକୀର୍ଷୁଃ
ସେ ନିଜେ ଦୁଃଖିତ ନ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କଲେ। ହସିଥିବା ମୁହଁରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଏବଂ ପିତାଙ୍କର ଆଦେଶ ଧର୍ମମତେ ପାଳନ କରିବାକୁ ଗଲେ।
ତତ୍ପୂର୍ଵମୈକ୍ଷ୍ଵାକସୁତୋ ମହାତ୍ମା ରାମୋ ଗମିଷ୍ଯନ୍ ନୃପମାର୍ତରୂପମ୍। ଵ୍ଯତିଷ୍ଠତ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ତଦା ସୁମନ୍ତ୍ରଂ ପିତୁର୍ମହାତ୍ମା ପ୍ରତିହାରଣାର୍ଥମ୍
ତା'ପୂର୍ବରୁ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ମହାତ୍ମା ରାମ, ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯିବାକୁ ଥିଲେ, ସେଠାରେ ଥିବା ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଖବର ଦେବା ପାଇଁ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ରୁହିଗଲେ।
ପିତୁର୍ନିଦେଶେନ ତୁ ଧର୍ମଵତ୍ସଲୋ ଵନପ୍ରଵେଶେ କୃତବୁଦ୍ଧିନିଶ୍ଚଯଃ। ସ ରାଘଵଃ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ସୁମନ୍ତ୍ରମବ୍ରଵୀ- ନ୍ନିଵେଦଯସ୍ଵାଗମନଂ ନୃପାଯ ମେ
ପିତାଙ୍କର ଆଦେଶ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ରଖି, ଅଟୁଟ ନିଷ୍ଠାରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରିଥିବା ରାଘବ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋର ଆଗମନ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଦିଅ।'
thumb|ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଚତୁର୍ତ୍ତିସ୍ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତଃ କମଲପତ୍ରାକ୍ଷଃ ଶ୍ଯାମୋ ନିରୁପମୋ ମହାନ୍। ଉଵାଚ ରାମସ୍ତଂ ସୂତଂ ପିତୁରାଖ୍ଯାହି ମାମିତି
ତାପରେ, ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ମହାନ ରାମ, ସୁତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋତେ ଏଠାରେ ଆସିଛି ବୋଲି ମୋର ପିତାଙ୍କୁ କୁହ।'
ସ ରାମପ୍ରେଷିତଃ କ୍ଷିପ୍ରଂ ସଂତାପକଲୁଷେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍। ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ନୃପତିଂ ସୂତୋ ନିଃଶ୍ଵସନ୍ତଂ ଦଦର୍ଶ ହ
ରାମଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ସୁତ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିବା, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଉପରକ୍ତମିଵାଦିତ୍ଯଂ ଭସ୍ମଚ୍ଛନ୍ନମିଵାନଲମ୍। ତଟାକମିଵ ନିସ୍ତୋଯମପଶ୍ଯଜ୍ଜଗତୀପତିମ୍
ସେ ଭୂପତିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ — ରକ୍ତିମ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି, ଭସ୍ମ ଢାକା ଅଗ୍ନି ପରି, ଜଳ ଶୂନ୍ୟ ପୋଖରୀ ପରି।
ଆବୋଧ୍ଯ ଚ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ପରମାକୁଲଚେତନମ୍। ରାମମେଵାନୁଶୋଚନ୍ତଂ ସୂତଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିରବ୍ରଵୀତ୍
ମହାପ୍ରଜ୍ଞ ରାଜାଙ୍କ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର ଥିଲା, ସେ ମାତ୍ର ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଥିଲେ। ସୁତ ହାତ ଜୋଡି ରାଜାଙ୍କୁ ଜଗାଇ କହିଲେ।