ଭୃଗ୍ଵଙ୍ଗିରଃସମଂ ଦୀପ୍ତ୍ଯା ତ୍ରିଜଟଂ ଜନସଂସଦି। ଆପଞ୍ଚମାଯାଃ କକ୍ଷ୍ଯାଯା ନୈତଂ କଶ୍ଚିଦଵାରଯତ୍
ଭୃଗୁ ଓ ଅଙ୍ଗିରାଙ୍କ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତ୍ରିଜଟାକୁ ଜନସଭାର ପଞ୍ଚମ ଘେରା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେହି ବାଧା ଦେଲେ ନାହିଁ।
ସ ରାମମାସାଦ୍ଯ ତଦା ତ୍ରିଜଟୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ନିର୍ଧନୋ ବହୁପୁତ୍ରୋଽସ୍ମି ରାଜପୁତ୍ର ମହାବଲ
ତାପରେ ତ୍ରିଜଟା ରାମଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ—'ରାଜପୁତ୍ର, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମୁଁ ଦରିଦ୍ର ଓ ବହୁ ପୁତ୍ର ଅଛି।'
କ୍ଷତଵୃତ୍ତିର୍ଵନେ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରତ୍ଯଵେକ୍ଷସ୍ଵ ମାମିତି। ତମୁଵାଚ ତତୋ ରାମଃ ପରିହାସସମନ୍ଵିତମ୍
'ମୁଁ ସଦା ବନ ଚାଷ କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରେ, ଦୟାକରି ମୋର ଅବସ୍ଥା ଭାବିବା।' ତାପରେ ରାମ ହସି ହସି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଗଵାଂ ସହସ୍ରମପ୍ଯେକଂ ନ ଚ ଵିଶ୍ରାଣିତଂ ମଯା। ପରିକ୍ଷିପସି ଦଣ୍ଡେନ ଯାଵତ୍ତାଵଦଵାପ୍ସ୍ଯସେ
‘ମୁଁ ଏଠାରେ ଏକ ହଜାର ଗାଁ ମଧ୍ୟ ଏକଟି ଦେଇ ନାହିଁ; ତୁମେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ଯେତେ ଘେରିପାରିବ, ସେତିକି ଗାଁ ମିଳିବ।’
ସ ଶାଟୀଂ ପରିତଃ କଟ୍ଯାଂ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତଃ ପରିଵେଷ୍ଟ୍ଯ ତାମ୍। ଆଵିଧ୍ଯ ଦଣ୍ଡଂ ଚିକ୍ଷେପ ସର୍ଵପ୍ରାଣେନ ଵେଗତଃ
ସେ ତାଙ୍କର ଚୋଦରକୁ ଦୁର୍ଦ୍ରୁତ ଭାବେ କମରେ ଗୁଞ୍ଜିଲେ, ଏବଂ ଦଣ୍ଡଟିକୁ ଉଠାଇ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ସହିତ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ସ ତୀର୍ତ୍ଵା ସରଯୂପାରଂ ଦଣ୍ଡସ୍ତସ୍ଯ କରାଚ୍ଚ୍ଯୁତଃ। ଗୋଵ୍ରଜେ ବହୁସାହସ୍ରେ ପପାତୋକ୍ଷଣସଂନିଧୌ
ସେଇ ଦଣ୍ଡଟି ତାଙ୍କର ହାତରୁ ଛୁଟି ସରୟୂ ନଦୀକୁ ଟପି ଅନେକ ଗାଈ ଓ ବଳଦ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ପଡ଼ିଲା।
ତଂ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଧର୍ମାତ୍ମା ଆ ତସ୍ମାତ୍ ସରଯୂତଟାତ୍। ଆନଯାମାସ ତା ଗାଵସ୍ତ୍ରିଜଟସ୍ଯାଶ୍ରମଂ ପ୍ରତି
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜଣେ ସରୟୂ ତଟରେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ସେଇ ଗାଈମାନେକୁ ତୃଜଟାଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ନେଇଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଉଵାଚ ଚ ତଦା ରାମସ୍ତଂ ଗାର୍ଗ୍ଯମଭିସାନ୍ତ୍ଵଯନ୍। ମନ୍ଯୁର୍ନ ଖଲୁ କର୍ତଵ୍ଯଃ ପରିହାସୋ ହ୍ଯଯଂ ମମ
ତାପରେ ରାମ ଗାର୍ଗ୍ୟଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ କହିଲେ, "ତୁମେ କ୍ରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହା ମୋର ମଜାକ ମାତ୍ର ଥିଲା।"
ଇଦଂ ହି ତେଜସ୍ତଵ ଯଦ୍ ଦୁରତ୍ଯଯଂ ତଦେଵ ଜିଜ୍ଞାସିତୁମିଚ୍ଛତା ମଯା। ଇମଂ ଭଵାନର୍ଥମଭିପ୍ରଚୋଦିତୋ ଵୃଣୀଷ୍ଵ କିଂଚେଦପରଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଯସି
"ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ତୁମର ଅପାର ଶକ୍ତି, ଯାହାକୁ କେହି ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ଜାଣିବାକୁ ମୁଁ ଏଭଳି କରିଥିଲି। ଏବେ ତୁମେ ଆଉ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ଥାଏ ଚୟନ କର।"
ବ୍ରଵୀମି ସତ୍ଯେନ ନ ତେ ସ୍ମ ଯନ୍ତ୍ରଣାଂ ଧନଂ ହି ଯଦ୍ଯନ୍ମମ ଵିପ୍ରକାରଣାତ୍। ଭଵତ୍ସୁ ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରତିପାଦନେନ ମଯାର୍ଜିତଂ ଚୈଵ ଯଶସ୍କରଂ ଭଵେତ୍
"ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି, ମୁଁ କେବେ ତୁମକୁ ବାନ୍ଧିବି ନାହିଁ। ମୋର ଯେଉଁ ସମ୍ପତ୍ତି ତୁମେ ଚାହଁ, ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଦେଉଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୋର ପୁଣ୍ୟ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ିବ।"
ତତଃ ସଭାର୍ଯସ୍ତ୍ରିଜଟୋ ମହାମୁନି- ର୍ଗଵାମନୀକଂ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ମୋଦିତଃ। ଯଶୋବଲପ୍ରୀତିସୁଖୋପବୃଂହିଣୀ- ସ୍ତଦାଶିଷଃ ପ୍ରତ୍ଯଵଦନ୍ମହାତ୍ମନଃ
ତାପରେ ମହାମୁନି ତୃଜଟା ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ଖୁସି ହୋଇ ଗାଈମାନେକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଏବଂ ରାମଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି, ବଳ ଓ ସୁଖ ବଢ଼ିବା ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ।
ସ ଚାପି ରାମଃ ପ୍ରତିପୂର୍ଣପୌରୁଷୋ ମହାଧନଂ ଧର୍ମବଲୈରୁପାର୍ଜିତମ୍। ନିଯୋଜଯାମାସ ସୁହୃଜ୍ଜନେ ଚିରାଦ୍ ଯଥାର୍ହସମ୍ମାନଵଚଃ ପ୍ରଚୋଦିତଃ
ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁରୁଷ ରାମ ତାଙ୍କର ଧର୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାର୍ଜିତ ବଡ଼ ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ମିତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ ଓ ଉତ୍ସାହ ସହିତ ବଣ୍ଟନ କଲେ।
ଦ୍ଵିଜଃ ସୁହୃଦ୍ ଭୃତ୍ଯଜନୋଽଥଵା ତଦା ଦରିଦ୍ରଭିକ୍ଷାଚରଣଶ୍ଚ ଯୋ ଭଵେତ୍। ନ ତତ୍ର କଶ୍ଚିନ୍ନ ବଭୂଵ ତର୍ପିତୋ ଯଥାର୍ହସମ୍ମାନନଦାନସମ୍ଭ୍ରମୈଃ
ସେଠାରେ ଦ୍ୱିଜ, ମିତ୍ର, ଚାକର, କିମ୍ବା ଦରିଦ୍ର ଭିକ୍ଷୁକ—ଏମିତି କେହି ଥିଲେ ନାହିଁ ଯିଏ ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ ଓ ଦାନ ପାଇ ତୃପ୍ତି ହୋଇନଥିଲେ।
thumb|ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତିରିସିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଦତ୍ତ୍ଵା ତୁ ସହ ଵୈଦେହ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ଧନଂ ବହୁ। ଜଗ୍ମତୁଃ ପିତରଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ସୀତଯା ସହ ରାଘଵୌ
ତାପରେ ବୈଦେହୀ ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ବହୁ ସମ୍ପତ୍ତି ଦେଇ, ରାଘବବଂଶୀ ଦୁଇଜଣ ସୀତା ସହିତ ବାପାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତତୋ ଗୃହୀତେ ପ୍ରେଷ୍ଯାଭ୍ଯାମଶୋଭେତାଂ ତଦାଯୁଧେ। ମାଲାଦାମଭିରାସକ୍ତେ ସୀତଯା ସମଲଂକୃତେ
ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଦୁଇ ଦାସ ଉଠାଇ ନେଇଥିଲେ, ଏବଂ ସୀତା ମାଳା ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଲାଗୁଥିଲେ।
ତତଃ ପ୍ରାସାଦହର୍ମ୍ଯାଣି ଵିମାନଶିଖରାଣି ଚ। ଅଭିରୁହ୍ଯ ଜନଃ ଶ୍ରୀମାନୁଦାସୀନୋ ଵ୍ଯଲୋକଯତ୍
ତାପରେ ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ମହଳ, ଭବନ ଓ ଉଚ୍ଚ ମନ୍ଦିର ଛାଦରେ ଚଢ଼ିଗଲେ।
ନ ହି ରଥ୍ଯାଃ ସୁଶକ୍ଯନ୍ତେ ଗନ୍ତୁଂ ବହୁଜନାକୁଲାଃ। ଆରୁହ୍ଯ ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରାସାଦାଦ୍ ଦୀନାଃ ପଶ୍ଯନ୍ତି ରାଘଵମ୍
ବହୁ ଲୋକ ଭିଡ଼ ହେବାରୁ ରାସ୍ତା ଚାଲିବା ଯୋଗ୍ୟ ନଥିଲା, ତେଣୁ ଦୁଃଖିତ ଲୋକମାନେ ମହଳ ଛାଦରୁ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ।
ପଦାତିଂ ସାନୁଜଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସସୀତଂ ଚ ଜନାସ୍ତଦା। ଊଚୁର୍ବହୁଜନା ଵାଚଃ ଶୋକୋପହତଚେତସଃ
ପଦଯାତ୍ରାରେ ଭାଇ ଓ ସୀତା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅନେକ କଥା କହିଲେ।
ଯଂ ଯାନ୍ତମନୁଯାତି ସ୍ମ ଚତୁରଙ୍ଗବଲଂ ମହତ୍। ତମେକଂ ସୀତଯା ସାର୍ଧମନୁଯାତି ସ୍ମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ
ଯାହାଙ୍କୁ ପୂର୍ବେ ବଡ଼ ସେନା ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲା, ଏବେ କେବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ତାଙ୍କ ସହିତ ଯାଉଛନ୍ତି।
ଐଶ୍ଵର୍ଯସ୍ଯ ରସଜ୍ଞଃ ସନ୍ କାମାନାଂ ଚାକରୋ ମହାନ୍। ନେଚ୍ଛତ୍ଯେଵାନୃତଂ କର୍ତୁଂ ଵଚନଂ ଧର୍ମଗୌରଵାତ୍
ଯିଏ ଶାସନର ଆନନ୍ଦ ଜାଣିଥିଲେ ଓ ଅନେକ ଭୋଗର ଉତ୍ସ ଥିଲେ, ସେ କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିବେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଧର୍ମକୁ ସର୍ବୋପରି ମାନେ।
ଯା ନ ଶକ୍ଯା ପୁରା ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଭୂତୈରାକାଶଗୈରପି। ତାମଦ୍ଯ ସୀତାଂ ପଶ୍ଯନ୍ତି ରାଜମାର୍ଗଗତା ଜନାଃ
ଯାହାକୁ ପୂର୍ବେ ଆକାଶର ଚରାଚର ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ, ସେଇ ସୀତାକୁ ଆଜି ରାଜପଥରେ ଲୋକମାନେ ଦେଖୁଛନ୍ତି।
ଅଙ୍ଗରାଗୋଚିତାଂ ସୀତାଂ ରକ୍ତଚନ୍ଦନସେଵିନୀମ୍। ଵର୍ଷମୁଷ୍ଣଂ ଚ ଶୀତଂ ଚ ନେଷ୍ଯତ୍ଯାଶୁ ଵିଵର୍ଣତାମ୍
ସୀତା, ଯେଉଁଠି ସୁଗନ୍ଧିତ ଅଙ୍ଗରାଗ ଓ ଲାଲ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ସେ ବର୍ଷାର ତାପ ଓ ଶୀତରେ ଶୀଘ୍ର ଏକା ରଙ୍ଗ ହରାଇଦେବେ।
ଅଦ୍ଯ ନୂନଂ ଦଶରଥଃ ସତ୍ତ୍ଵମାଵିଶ୍ଯ ଭାଷତେ। ନହି ରାଜା ପ୍ରିଯଂ ପୁତ୍ରଂ ଵିଵାସଯିତୁମର୍ହତି
ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ଦଶରଥ ଅପୂର୍ବ ଭାବରେ କଥା କହୁଛନ୍ତି; ଏକ ରାଜା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ବନ୍ଧ୍ୟ କରିବାକୁ ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନିର୍ଗୁଣସ୍ଯାପି ପୁତ୍ରସ୍ଯ କଥଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଵିନିଵାସନମ୍। କିଂ ପୁନର୍ଯସ୍ଯ ଲୋକୋଽଯଂ ଜିତୋ ଵୃତ୍ତେନ କେଵଲମ୍
ଗୁଣ ନଥିବା ପୁଅ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କେମିତି ବନ୍ଧ୍ୟ କରାଯିବ? ତାହା ଛାଡ଼ି, ଯାହା ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ହୃଦୟ ଜିତିଛି, ସେ ପାଇଁ ତ କଥା ଅନ୍ୟ।
ଆନୃଶଂସ୍ଯମନୁକ୍ରୋଶଃ ଶ୍ରୁତଂ ଶୀଲଂ ଦମଃ ଶମଃ। ରାଘଵଂ ଶୋଭଯନ୍ତ୍ଯେତେ ଷଡ୍ଗୁଣାଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭମ୍
ଦୟା, କରୁଣା, ଶିକ୍ଷା, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର, ନିଜକୁ ଦମନ କରିବା, ଶାନ୍ତି—ଏହି ଛଅଟି ଗୁଣ ରାଘବଙ୍କୁ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଅଲଙ୍କାର କରିଛି।
ତସ୍ମାତ୍ ତସ୍ଯୋପଘାତେନ ପ୍ରଜାଃ ପରମପୀଡିତାଃ। ଔଦକାନୀଵ ସତ୍ତ୍ଵାନି ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ସଲିଲସଂକ୍ଷଯାତ୍
ସେହିପରି, ତାଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଲୋକମାନେ ବହୁତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବୁଛନ୍ତି, ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ପୋକା ମାଛମାନେ ଜଳ ଶୁଷ୍କ ହେବାରେ ଯେପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ପାଆନ୍ତି।
ପୀଡଯା ପୀଡିତଂ ସର୍ଵଂ ଜଗଦସ୍ଯ ଜଗତ୍ପତେଃ। ମୂଲସ୍ଯେଵୋପଘାତେନ ଵୃକ୍ଷଃ ପୁଷ୍ପଫଲୋପଗଃ
ଏହି ଜଗତର ନାଥଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବୁଛି, ମୂଳ ଅସୁସ୍ଥ ହେଲେ ଫୁଲ, ଫଳ ଓ ଗଛର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶ ଯେପରି କଷ୍ଟ ଭୋଗେ।
ମୂଲଂ ହ୍ଯେଷ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଧର୍ମସାରୋ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ। ପୁଷ୍ପଂ ଫଲଂ ଚ ପତ୍ରଂ ଚ ଶାଖାଶ୍ଚାସ୍ଯେତରେ ଜନାଃ
ସେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ମୂଳ, ଧର୍ମର ମୂଳତ୍ତ୍ୱ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତେଜର ଅଧିକାରୀ; ଫୁଲ, ଫଳ, ପତ୍ର ଓ ଶାଖାମାନେ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ।
ତେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଇଵ କ୍ଷିପ୍ରଂ ସପତ୍ନ୍ଯଃ ସହବାନ୍ଧଵାଃ। ଗଚ୍ଛନ୍ତମନୁଗଚ୍ଛାମୋ ଯେନ ଗଚ୍ଛତି ରାଘଵଃ
ତେଣୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପରି, ଆମେ ଆମର ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ରାଘବଙ୍କୁ ଯେଉଁଠି ଯାଆନ୍ତି, ସେଠି ଅନୁସରଣ କରିବା।