ଯଦର୍ଥଂ ପ୍ରତିଷେଧୋ ମେ କ୍ରିଯତେ ଗନ୍ତୁମିଚ୍ଛତଃ। ଏତଦିଚ୍ଛାମି ଵିଜ୍ଞାତୁଂ ସଂଶଯୋ ହି ମମାନଘ
ମୁଁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି, ତେବେ ଏହି ରୋକାଯିବାର କାରଣ କଣ? ମୋର ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଅଛି, ଏହା ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ହେ ନିର୍ମଳ।
ତତୋଽବ୍ରଵୀନ୍ମହାତେଜା ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣମଗ୍ରତଃ। ସ୍ଥିତଂ ପ୍ରାଗ୍ଗାମିନଂ ଧୀରଂ ଯାଚମାନଂ କୃତାଞ୍ଜଲିମ୍
ତାପରେ, ଅଗ୍ରରେ ଦଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡବତ୍ କରୁଥିବା, ଅଞ୍ଜଳି ମୁଡ଼ି ଅନୁରୋଧ କରୁଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ କହିଲେ।
ସ୍ନିଗ୍ଧୋ ଧର୍ମରତୋ ଧୀରଃ ସତତଂ ସତ୍ପଥେ ସ୍ଥିତଃ। ପ୍ରିଯଃ ପ୍ରାଣସମୋ ଵଶ୍ଯୋ ଵିଜେଯଶ୍ଚ ସଖା ଚ ମେ
ତୁମେ ମୋତେ ଭଲପାଉଛ, ଧର୍ମରେ ଆସକ୍ତ, ଦଢ଼ ଚିତ୍ତ, ସଦା ନୀତିରେ ଅଟୁଟ, ମୋତେ ପ୍ରାଣ ସମାନ, ଆଜ୍ଞାକାରୀ, ବିଜୟୀ ଓ ସ୍ନେହୀ ବନ୍ଧୁ।
ମଯାଦ୍ଯ ସହ ସୌମିତ୍ରେ ତ୍ଵଯି ଗଚ୍ଛତି ତଦ୍ଵନମ୍। କୋ ଭଜିଷ୍ଯତି କୌସଲ୍ଯାଂ ସୁମିତ୍ରାଂ ଵା ଯଶସ୍ଵିନୀମ୍
ହେ ସୌମିତ୍ରି, ତୁମେ ଆଜି ମୋ ସହିତ ସେଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ କେଉଁଠି କୌଶଲ୍ୟା କିମ୍ବା ଯଶସ୍ବିନୀ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ସେବା କରିବ?
ଅଭିଵର୍ଷତି କାମୈର୍ଯଃ ପର୍ଜନ୍ଯଃ ପୃଥିଵୀମିଵ। ସ କାମପାଶପର୍ଯସ୍ତୋ ମହାତେଜା ମହୀପତିଃ
ଯେଉଁ ରାଜା ମେଘ ଭଳି ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଇଚ୍ଛାର ବର୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ସେ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛାର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବନ୍ଧାଯାଇଛନ୍ତି।
ସା ହି ରାଜ୍ଯମିଦଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ନୃପସ୍ଯାଶ୍ଵପତେଃ ସୁତା। ଦୁଃଖିତାନାଂ ସପତ୍ନୀନାଂ ନ କରିଷ୍ଯତି ଶୋଭନମ୍
ଘୋଡ଼ାର ମାଲିକଙ୍କ କନ୍ୟା ଏହି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁଥିବା ପରେ, ଦୁଃଖିତ ସହପତ୍ନୀମାନେ ପାଇଁ ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଭଲ କାମ କରିବେନି।
ନ ଭରିଷ୍ଯତି କୌସଲ୍ଯାଂ ସୁମିତ୍ରାଂ ଚ ସୁଦୁଃଖିତାମ୍। ଭରତୋ ରାଜ୍ଯମାସାଦ୍ଯ କୈକେଯ୍ଯାଂ ପର୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ଭରତ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରି, କୈକେୟୀଙ୍କ ସହିତ ରହିଲେ, ସେ କୌଶଲ୍ୟା ଓ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଥିବା ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ସମ୍ଭାଳିବେନି।
ତାମାର୍ଯାଂ ସ୍ଵଯମେଵେହ ରାଜାନୁଗ୍ରହଣେନ ଵା। ସୌମିତ୍ରେ ଭର କୌସଲ୍ଯାମୁକ୍ତମର୍ଥମମୁଂ ଚର
ହେ ସୌମିତ୍ରି, ତୁମେ ନିଜେ କିମ୍ବା ରାଜାଙ୍କ ଦୟାରେ ସେଇ ଆର୍ୟା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସମ୍ଭାଳ, ଏହି କଥା ମୁଁ କହିଲି, ଏହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କର।
ଏଵଂ ମଯି ଚ ତେ ଭକ୍ତିର୍ଭଵିଷ୍ଯତି ସୁଦର୍ଶିତା। ଧର୍ମଜ୍ଞଗୁରୁପୂଜାଯାଂ ଧର୍ମଶ୍ଚାପ୍ଯତୁଲୋ ମହାନ୍
ଏହିପରି କରିଲେ, ତୁମର ମୋ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ସ୍ପଷ୍ଟ ହେବ, ଏବଂ ଧର୍ମଜ୍ଞ ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବାରେ ତୁମର ଅପୂର୍ବ ଧର୍ମ ଦେଖାଯିବ।
ଏଵଂ କୁରୁଷ୍ଵ ସୌମିତ୍ରେ ମତ୍କୃତେ ରଘୁନନ୍ଦନ। ଅସ୍ମାଭିର୍ଵିପ୍ରହୀଣାଯା ମାତୁର୍ନୋ ନ ଭଵେତ୍ ସୁଖମ୍
ହେ ସୌମିତ୍ରି, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ମୋ ପାଇଁ ଏହି କର, ଯାହାଁକି ଆମ ମାଆଁ ଆମ ବିନା ଦୁଃଖୀ ହେଇ ସୁଖ ବଞ୍ଚିତ ନ ହେଉନ୍ତୁ।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ରାମେଣ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଯା ଗିରା। ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତଦା ରାମଂ ଵାକ୍ଯଜ୍ଞୋ ଵାକ୍ଯକୋଵିଦମ୍
ଏପରି ମୃଦୁ ଭାଷାରେ ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶବ୍ଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାହା ସମୟରେ ରାମଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ତଵୈଵ ତେଜସା ଵୀର ଭରତଃ ପୂଜଯିଷ୍ଯତି। କୌସଲ୍ଯାଂ ଚ ସୁମିତ୍ରାଂ ଚ ପ୍ରଯତୋ ନାସ୍ତି ସଂଶଯଃ
ତୁମର ତେଜରେ, ହେ ବୀର, ଭରତ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କୌଶଳ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ସମ୍ମାନ କରିବେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଯଦି ଦୁଃସ୍ଥୋ ନ ରକ୍ଷେତ ଭରତୋ ରାଜ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍। ପ୍ରାପ୍ଯ ଦୁର୍ମନସା ଵୀର ଗର୍ଵେଣ ଚ ଵିଶେଷତଃ
ଯଦି ଭରତ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରାଜ୍ୟ ପାଇଲାପରେ ନ୍ୟାୟରେ ଶାସନ କରିବେ ନାହିଁ, ହେ ବୀର, ଓ ମନରେ ଦୁଃଖ ଓ ଅହଂକାରରେ ଲିନ ରହିବେ,
ତମହଂ ଦୁର୍ମତିଂ କ୍ରୂରଂ ଵଧିଷ୍ଯାମି ନ ସଂଶଯଃ। ତତ୍ପକ୍ଷାନପି ତାନ୍ ସର୍ଵାଂସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମପି କିଂ ତୁ ସା
ତେବେ ସେଇ ଦୁଷ୍ଟ, କଠୋର ମନବଳିଆକୁ ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦଣ୍ଡିବି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେଙ୍କର ସମସ୍ତ ପକ୍ଷପାଳୀ, ଏଯାଁତି ତିନୋଟି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ହେଉ, ମୁଁ ଛାଡିବି ନାହିଁ।
କୌସଲ୍ଯା ବିଭୃଯାଦାର୍ଯା ସହସ୍ରଂ ମଦ୍ଵିଧାନପି। ଯସ୍ଯାଃ ସହସ୍ରଂ ଗ୍ରାମାଣାଂ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତମୁପଜୀଵିନାମ୍
ସେଇ ମହିଳା କୌଶଳ୍ୟା ଏପରି ଉଦାର ଯେ, ତାଙ୍କୁ ହଜାର ଗ୍ରାମ ଓ ଉପଜୀବୀ ମିଳିଛି, ଏମିତି ମୋ ପରି ହଜାର ଜଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେ ସମ୍ଭାଳିପାରିବେ।
ତଦାତ୍ମଭରଣେ ଚୈଵ ମମ ମାତୁସ୍ତଥୈଵ ଚ। ପର୍ଯାପ୍ତା ମଦ୍ଵିଧାନାଂ ଚ ଭରଣାଯ ମନସ୍ଵିନୀ
ସେ ନିଜେ, ମୋର ମାଁ ଓ ମୋ ପରି ଅନ୍ୟମାନେ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଚାଲିବା ପାଇଁ ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସମର୍ଥ। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୃଢ଼ ମନବଳିଆ।
କୁରୁଷ୍ଵ ମାମନୁଚରଂ ଵୈଧର୍ମ୍ଯଂ ନେହ ଵିଦ୍ଯତେ। କୃତାର୍ଥୋଽହଂ ଭଵିଷ୍ଯାମି ତଵ ଚାର୍ଥଃ ପ୍ରକଲ୍ପ୍ଯତେ
ମୋତେ ତୁମ ସହଚର କର; ଏଠାରେ କୌଣସି ଅନ୍ୟାୟ ନାହିଁ। ମୁଁ ସଫଳ ହେବି, ଏବଂ ତୁମର କାମ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପୂରଣ ହେବ।
ଧନୁରାଦାଯ ସଗୁଣଂ ଖନିତ୍ରପିଟକାଧରଃ। ଅଗ୍ରତସ୍ତେ ଗମିଷ୍ଯାମି ପନ୍ଥାନଂ ତଵ ଦର୍ଶଯନ୍
ଧନୁଷ ଚଢ଼ାଇ, ଖନି ଓ ଝୋଲା ନେଇ, ମୁଁ ତୁମ ପୂର୍ବରୁ ଚାଲିବି, ଏବଂ ତୁମକୁ ପଥ ଦେଖେଇବି।
ଆହରିଷ୍ଯାମି ତେ ନିତ୍ଯଂ ମୂଲାନି ଚ ଫଲାନି ଚ। ଵନ୍ଯାନି ଚ ତଥାନ୍ଯାନି ସ୍ଵାହାର୍ହାଣି ତପସ୍ଵିନାମ୍
ମୁଁ ପ୍ରତିଦିନ ତୁମ ପାଇଁ କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଫଳ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅରଣ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଯୋଗାଇଦେବି, ଯାହା ତପସ୍ବୀମାନେ ଖାଇଥାନ୍ତି।
ଭଵାଂସ୍ତୁ ସହ ଵୈଦେହ୍ଯା ଗିରିସାନୁଷୁ ରଂସ୍ଯସେ। ଅହଂ ସର୍ଵଂ କରିଷ୍ଯାମି ଜାଗ୍ରତଃ ସ୍ଵପତଶ୍ଚ ତେ
ତୁମେ ଓ ବୈଦେହୀ ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ଆନନ୍ଦ କରିବା; ମୁଁ ତୁମ ଜାଗିଥିବା ବେଳେ କିମ୍ବା ଶୁଇଥିବା ବେଳେ, ସମସ୍ତ କାମ କରିଦେବି।
ରାମସ୍ତ୍ଵନେନ ଵାକ୍ଯେନ ସୁପ୍ରୀତଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତମ୍। ଵ୍ରଜାପୃଚ୍ଛସ୍ଵ ସୌମିତ୍ରେ ସର୍ଵମେଵ ସୁହୃଜ୍ଜନମ୍
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ କହିଲେ: 'ହେ ସୌମିତ୍ରି, ତୁମ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁମାନେଙ୍କୁ ବିଦାୟ ନେଇ ଆସ।'
ଯେ ଚ ରାଜ୍ଞୋ ଦଦୌ ଦିଵ୍ଯେ ମହାତ୍ମା ଵରୁଣଃ ସ୍ଵଯମ୍। ଜନକସ୍ଯ ମହାଯଜ୍ଞେ ଧନୁଷୀ ରୌଦ୍ରଦର୍ଶନେ
ଏବଂ ସେଇ ଦୁଇଟି ଦିବ୍ୟ ଧନୁଷ, ଯାହା ମହାତ୍ମା ବରୁଣ ନିଜେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ, ଜନକଙ୍କ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞରେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିଲେ—
ଅଭେଦ୍ଯେ କଵଚେ ଦିଵ୍ଯେ ତୂଣୀ ଚାକ୍ଷଯ୍ଯସାଯକୌ। ଆଦିତ୍ଯଵିମଲାଭୌ ଦ୍ଵୌ ଖଡ୍ଗୌ ହେମପରିଷ୍କୃତୌ
ଅଭେଦ୍ୟ ଦିବ୍ୟ କବଚ, ଅକ୍ଷୟ ବାଣ ଥିବା ଦୁଇଟି ତୁଣୀ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦୁଇଟି ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ତଳୱାର—
ସ ସୁହୃଜ୍ଜନମାମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଵନଵାସାଯ ନିଶ୍ଚିତଃ। ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁଗୁରୁମାଗମ୍ଯ ଜଗ୍ରାହାଯୁଧମୁତ୍ତମମ୍
ସେ ବନବାସ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁମାନେଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଉତ୍ତମ ଅସ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ତଦ୍ ଦିଵ୍ଯଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲଃ ସତ୍କୃତଂ ମାଲ୍ଯଭୂଷିତମ୍। ରାମାଯ ଦର୍ଶଯାମାସ ସୌମିତ୍ରିଃ ସର୍ଵମାଯୁଧମ୍
ସୌମିତ୍ରି ସେଇ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର, ମାଳା ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ।
ତମୁଵାଚାତ୍ମଵାନ୍ ରାମଃ ପ୍ରୀତ୍ଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣମାଗତମ୍। କାଲେ ତ୍ଵମାଗତଃ ସୌମ୍ଯ କାଂକ୍ଷିତେ ମମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ
ସ୍ୱୟଂ-ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ରାମ ଆସିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସ୍ନେହରେ କହିଲେ: 'ହେ ସୌମ୍ୟ, ମୋ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ, ତୁମେ ସମୟରେ ଆସିଛ।'
ଅହଂ ପ୍ରଦାତୁମିଚ୍ଛାମି ଯଦିଦଂ ମାମକଂ ଧନମ୍। ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯସ୍ତପସ୍ଵିଭ୍ଯସ୍ତ୍ଵଯା ସହ ପରଂତପ
ମୁଁ ଚାହେଁ ଏହି ସମସ୍ତ ଧନ ସମ୍ପତି, ହେ ଶତ୍ରୁ ଦଳନ, ତୁମ ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ତପସ୍ବୀମାନେଙ୍କୁ ଦାନ କରିଦେଉ।
ଵସନ୍ତୀହ ଦୃଢଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଗୁରୁଷୁ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ। ତେଷାମପି ଚ ମେ ଭୂଯଃ ସର୍ଵେଷାଂ ଚୋପଜୀଵିନାମ୍
ଏଠାରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ମୋର ସମସ୍ତ ଉପଜୀବୀ ରହୁଛନ୍ତି।
ଵସିଷ୍ଠପୁତ୍ରଂ ତୁ ସୁଯଜ୍ଞମାର୍ଯଂ ତ୍ଵମାନଯାଶୁ ପ୍ରଵରଂ ଦ୍ଵିଜାନାମ୍। ଅପି ପ୍ରଯାସ୍ଯାମି ଵନଂ ସମସ୍ତା- ନଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଶିଷ୍ଟାନପରାନ୍ ଦ୍ଵିଜାତୀନ୍
ତୁମେ ଦୟାକରି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଅ ସୁଯଜ୍ଞଙ୍କୁ, ଯିଏ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମହାନ ମଣିଷ, ଏଠାକୁ ଶୀଘ୍ର ଆଣ। ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି, ତା'ପୂର୍ବରୁ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇବି।
thumb|ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏଇ ବତିସ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ।