ଗିରିନିର୍ଝରସମ୍ଭୂତା ଗିରିନିର୍ଦରିଵାସିନାମ୍। ସିଂହାନାଂ ନିନଦା ଦୁଃଖାଃ ଶ୍ରୋତୁଂ ଦୁଃଖମତୋ ଵନମ୍
ପାହାଡ଼ ଝରଣାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଓ ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ରହୁଥିବା ସିଂହଙ୍କ ଦହାଡ଼ ଶୁଣିବା ଦୁଃଖଦାୟକ। ଏହିପରି ଜଙ୍ଗଲ ଦୁଃଖର।
କ୍ରୀଡମାନାଶ୍ଚ ଵିସ୍ରବ୍ଧା ମତ୍ତାଃ ଶୂନ୍ଯେ ତଥା ମୃଗାଃ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସମଭିଵର୍ତନ୍ତେ ସୀତେ ଦୁଃଖମତୋ ଵନମ୍
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନ୍ତୁମାନେ ନିର୍ଭୟ ଓ ମଦୋନ୍ମତ ହୋଇ ଶୂନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଖେଳିବା। ସେମାନେ ଦେଖିଲେ, ସୀତା, ଜଙ୍ଗଲ ଦୁଃଖଦାୟକ ଅଟେ।
ସଗ୍ରାହାଃ ସରିତଶ୍ଚୈଵ ପଙ୍କଵତ୍ଯସ୍ତୁ ଦୁସ୍ତରାଃ। ମତ୍ତୈରପି ଗଜୈର୍ନିତ୍ଯମତୋ ଦୁଃଖତରଂ ଵନମ୍
ନଦୀଗୁଡିକ କୁମିରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କେତେ ଦୁର୍ବାହା ଓ କାଦାରେ ଭରିଆ, ଏହାକୁ ହାତୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଚାଲିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ତାହାଠାରୁ ବେଶି ଦୁଃଖଦାୟକ।
ଲତାକଣ୍ଟକସଂକୀର୍ଣାଃ କୃକଵାକୂପନାଦିତାଃ। ନିରପାଶ୍ଚ ସୁଦୁଃଖାଶ୍ଚ ମାର୍ଗା ଦୁଃଖମତୋ ଵନମ୍
ପଥଗୁଡିକ କଟା ଲତାରେ ଆଛାଦିତ, ମୟୂରର କୁହୁକୁହି ଶବ୍ଦରେ ଗୁଞ୍ଜିତ, ଜଳ ନାହିଁ ଓ ବେଶି ଦୁଃଖଦାୟକ; ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ସୁପ୍ଯତେ ପର୍ଣଶଯ୍ଯାସୁ ସ୍ଵଯଂଭଗ୍ନାସୁ ଭୂତଲେ। ରାତ୍ରିଷୁ ଶ୍ରମଖିନ୍ନେନ ତସ୍ମାଦ୍ ଦୁଃଖମତୋ ଵନମ୍
ପତ୍ରର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଇବାକୁ ପଡ଼େ, ମାଟିରେ ଭାଙ୍ଗି ଏଡ଼ାଏଡ଼ି ହୋଇଥିବା, ରାତିରେ କ୍ଳାନ୍ତ ଶରୀରରେ ଶୁଇବାକୁ ହୁଏ; ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ତାହାଠାରୁ ବେଶି ଦୁଃଖଦାୟକ।
ଅହୋରାତ୍ରଂ ଚ ସଂତୋଷଃ କର୍ତଵ୍ଯୋ ନିଯତାତ୍ମନା। ଫଲୈର୍ଵୃକ୍ଷାଵପତିତୈଃ ସୀତେ ଦୁଃଖମତୋ ଵନମ୍
ଦିନ ଓ ରାତି ସାଧାରଣ ଭାବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିବାକୁ ପଡ଼େ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଗଛରୁ ପଡ଼ିଥିବା ଫଳ ଖାଇବାକୁ ହୁଏ; ସୀତେ, ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଉପଵାସଶ୍ଚ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଯଥା ପ୍ରାଣେନ ମୈଥିଲି। ଜଟାଭାରଶ୍ଚ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଵଲ୍କଲାମ୍ବରଧାରଣମ୍
ମୈଥିଲୀ, ଜୀବନ ଥିଲେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସ କରିବାକୁ ହୁଏ, ଜଟା ରଖିବା ଓ ଚାଲ ଚେରା ପିନ୍ଧିବାକୁ ପଡ଼େ।
ଦେଵତାନାଂ ପିତୄଣାଂ ଚ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍। ପ୍ରାପ୍ତାନାମତିଥୀନାଂ ଚ ନିତ୍ଯଶଃ ପ୍ରତିପୂଜନମ୍
ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ହୁଏ, ଆସିଥିବା ଅତିଥିମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ସମ୍ମାନ ପାଇବାକୁ ଉଚିତ।
କାର୍ଯସ୍ତ୍ରିରଭିଷେକଶ୍ଚ କାଲେ କାଲେ ଚ ନିତ୍ଯଶଃ। ଚରତାଂ ନିଯମେନୈଵ ତସ୍ମାଦ୍ ଦୁଃଖତରଂ ଵନମ୍
ଏଠାରେ ନିୟମିତ ଭାବେ ଦିନରେ ତିନିଥର ନାହାଇବାକୁ ପଡ଼େ, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଏହା କରିବାକୁ ହୁଏ; ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ତାହାଠାରୁ ବେଶି ଦୁଃଖଦାୟକ।
ଉପହାରଶ୍ଚ କର୍ତଵ୍ଯଃ କୁସୁମୈଃ ସ୍ଵଯମାହୃତୈଃ। ଆର୍ଷେଣ ଵିଧିନା ଵେଦ୍ଯାଂ ସୀତେ ଦୁଃଖମତୋ ଵନମ୍
ନିଜେ ତୁଳିଥିବା ଫୁଲ ଦେଇ ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ହୁଏ, ଆର୍ଷ ବିଧିରେ ବେଦୀରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ପଡ଼େ; ସୀତେ, ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଯଥାଲବ୍ଧେନ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସଂତୋଷସ୍ତେନ ମୈଥିଲି। ଯତାହାରୈର୍ଵନଚରୈଃ ସୀତେ ଦୁଃଖମତୋ ଵନମ୍
ମୈଥିଲୀ, ଯେଉଁ ଦିନ ଯେଉଁ ଜିନିଷ ମିଳିଥାଏ, ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିବାକୁ ହୁଏ, ଜଙ୍ଗଲରେ ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ମିଳିଥାଏ, ତାହା ଖାଇବାକୁ ପଡ଼େ; ସୀତେ, ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଅତୀଵ ଵାତସ୍ତିମିରଂ ବୁଭୁକ୍ଷା ଚାତି ନିତ୍ଯଶଃ। ଭଯାନି ଚ ମହାନ୍ତ୍ଯତ୍ର ତତୋ ଦୁଃଖତରଂ ଵନମ୍
ଏଠାରେ ବେଶି ପବନ, ଅନ୍ଧାର ଓ ସଦା ଭୋକ ରହିଥାଏ; ଏଠାରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଭୟ ଅଛି; ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ତାହାଠାରୁ ବେଶି ଦୁଃଖଦାୟକ।
ସରୀସୃପାଶ୍ଚ ବହଵୋ ବହୁରୂପାଶ୍ଚ ଭାମିନି। ଚରନ୍ତି ପଥି ତେ ଦର୍ପାତ୍ ତତୋ ଦୁଃଖତରଂ ଵନମ୍
ଅନେକ ପୋକା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଆକାରର ସାପ ହେଉଛନ୍ତି, ଭାମିନୀ, ସେମାନେ ଦାର୍ପ ଭରି ରାସ୍ତାରେ ଘୁଡ଼ିବାନ୍ତି; ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ତାହାଠାରୁ ବେଶି ଦୁଃଖଦାୟକ।
ନଦୀନିଲଯନାଃ ସର୍ପା ନଦୀକୁଟିଲଗାମିନଃ। ତିଷ୍ଠନ୍ତ୍ଯାଵୃତ୍ଯ ପନ୍ଥାନମତୋ ଦୁଃଖତରଂଵନମ୍
ନଦୀରେ ବସୁଥିବା ସାପ ଏବଂ ତାହାର କୁଞ୍ଚିଳା ରାସ୍ତାରେ ଚାଲିଥିବା, ସେମାନେ ପଥକୁ ଅଟକାଇ ରହନ୍ତି; ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ତାହାଠାରୁ ବେଶି ଦୁଃଖଦାୟକ।
ପତଙ୍ଗା ଵୃଶ୍ଚିକାଃ କୀଟା ଦଂଶାଶ୍ଚ ମଶକୈଃ ସହ। ବାଧନ୍ତେ ନିତ୍ଯମବଲେ ସର୍ଵଂ ଦୁଃଖମତୋ ଵନମ୍
ପତଙ୍ଗ, ବିଛା, କୀଟ ଓ କଟା ମାଶୀ ସଦା ଦୁର୍ବଳମାନଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ; ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଦ୍ରୁମାଃ କଣ୍ଟକିନଶ୍ଚୈଵ କୁଶାଃ କାଶାଶ୍ଚ ଭାମିନି। ଵନେ ଵ୍ଯାକୁଲଶାଖାଗ୍ରାସ୍ତେନ ଦୁଃଖମତୋ ଵନମ୍
ଗଛମାନେ କଟାରେ ଭରିଆ, କୁଶ ଓ କାଶ ଘାସ ଅଛି, ଭାମିନୀ, ଜଙ୍ଗଲରେ ଶାଖାଗୁଡିକ ଜଟିଳ ହୋଇଥାଏ; ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
କାଯକ୍ଲେଶାଶ୍ଚ ବହଵୋ ଭଯାନି ଵିଵିଧାନି ଚ। ଅରଣ୍ଯଵାସେ ଵସତୋ ଦୁଃଖମେଵ ସଦା ଵନମ୍
ଜଙ୍ଗଲରେ ବସିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଅନେକ ଶରୀର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଭୟ ରହିଥାଏ; ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ସଦା ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
କ୍ରୋଧଲୋଭୌ ଵିମୋକ୍ତଵ୍ଯୌ କର୍ତଵ୍ଯା ତପସେ ମତିଃ। ନ ଭେତଵ୍ଯଂ ଚ ଭେତଵ୍ଯେ ଦୁଃଖଂ ନିତ୍ଯମତୋ ଵନମ୍
କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ ଛାଡ଼ିବାକୁ ହୁଏ, ମନକୁ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗାଇବାକୁ ପଡ଼େ; ଭୟ ଦେଇଥିବା ଜିନିଷକୁ ଭୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ସଦା ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ତଦଲଂ ତେ ଵନଂ ଗତ୍ଵା କ୍ଷେମଂ ନହି ଵନଂ ତଵ। ଵିମୃଶନ୍ନିଵ ପଶ୍ଯାମି ବହୁଦୋଷକରଂ ଵନମ୍
ତେଣୁ, ତୁମେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏଠାରେ ତୁମ ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷା ନାହିଁ। ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି ଦେଖୁଛି, ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଅନେକ ଅପଦ୍ରବ ଆଣେ।
ଵନଂ ତୁ ନେତୁଂ ନ କୃତା ମତିର୍ଯଦା ବଭୂଵ ରାମେଣ ତଦା ମହାତ୍ମନା। ନ ତସ୍ଯ ସୀତା ଵଚନଂ ଚକାର ତଂ ତତୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ ରାମମିଦଂ ସୁଦୁଃଖିତା
ଯେତେବେଳେ ମହାତ୍ମା ରାମ ତାଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ନେବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ ନାହିଁ, ସୀତା ତାଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ; ତାପରେ, ବେଶି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସୀତା ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
thumb|ଏକୋନତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକୋନତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏହା ହେଉଛି ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉଣତିସତମ ସର୍ଗ।
ଏତତ୍ ତୁ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୀତା ରାମସ୍ଯ ଦୁଃଖିତା। ପ୍ରସକ୍ତାଶ୍ରୁମୁଖୀ ମନ୍ଦମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖିତ ସୀତାଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଯାଇଥିଲା। ସେ ହଳୁହଳୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଯେ ତ୍ଵଯା କୀର୍ତିତା ଦୋଷା ଵନେ ଵସ୍ତଵ୍ଯତାଂ ପ୍ରତି। ଗୁଣାନିତ୍ଯେଵ ତାନ୍ ଵିଦ୍ଧି ତଵ ସ୍ନେହପୁରସ୍କୃତା
ତୁମେ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସିବା ନେଇ ଯେଉଁ ଅସୁବିଧା ଦେଖାଇଛ, ମୁଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତୁମ ପ୍ରେମରେ ଗୁଣ ବୋଲି ଭାବୁଛି।
ମୃଗାଃ ସିଂହା ଗଜାଶ୍ଚୈଵ ଶାର୍ଦୂଲାଃ ଶରଭାସ୍ତଥା। ଚମରାଃ ସୃମରାଶ୍ଚୈଵ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଵନଚାରିଣଃ
ହରିଣ, ସିଂହ, ହାତୀ, ବାଘ, ଶରଭ, ଉଠ, ଜଙ୍ଗଲୀ ଶୁଅ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲର ପଶୁମାନେ—
ଅଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵରୂପତ୍ଵାତ୍ ସର୍ଵେ ତେ ତଵ ରାଘଵ। ରୂପଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାପସର୍ପେଯୁସ୍ତଵ ସର୍ଵେ ହି ବିଭ୍ଯତି
ହେ ରାଘବ, ସେମାନେ ତୁମକୁ ପୂର୍ବେ କେବେ ଦେଖିନାହାନ୍ତି। ତୁମକୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଭୟରେ ପଳାଇଯିବେ।
ତ୍ଵଯା ଚ ସହ ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ମଯା ଗୁରୁଜନାଜ୍ଞଯା। ତ୍ଵଦ୍ଵିଯୋଗେନ ମେ ରାମ ତ୍ଯକ୍ତଵ୍ଯମିହ ଜୀଵିତମ୍
ମୁଁ ବଡମାନେଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ତୁମ ସହିତ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ରାମ, ତୁମୁଠାରୁ ଦୂରେ ରହିଲେ ଏଠାରେ ମୋର ଜୀବନ ରଖିବା ଅସମ୍ଭବ।
ନହି ମାଂ ତ୍ଵତ୍ସମୀପସ୍ଥାମପି ଶକ୍ରୋଽପି ରାଘଵ। ସୁରାଣାମୀଶ୍ଵରଃ ଶକ୍ତଃ ପ୍ରଧର୍ଷଯିତୁମୋଜସା
ହେ ରାଘବ, ମୁଁ ତୁମ ସମ୍ନିକଟରେ ଥିଲେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ମୋତେ କିଛି କରିପାରିବେନାହିଁ।
ପତିହୀନା ତୁ ଯା ନାରୀ ନ ସା ଶକ୍ଷ୍ଯତି ଜୀଵିତୁମ୍। କାମମେଵଂଵିଧଂ ରାମ ତ୍ଵଯା ମମ ନିଦର୍ଶିତମ୍
ଯେ ନାରୀ ସ୍ୱାମୀ ଛାଡ଼ି ଥାଏ, ସେ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରେନାହିଁ। ରାମ, ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ତୁମେ ମୋତେ ଦେଖାଇଛ।
ଅଥାପି ଚ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ମଯା ଶ୍ରୁତମ୍। ପୁରା ପିତୃଗୃହେ ସତ୍ଯଂ ଵସ୍ତଵ୍ଯଂ କିଲ ମେ ଵନେ
ଏହା ସହିତ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ପୂର୍ବେ ମୁଁ ବାପାଙ୍କ ଘରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣିଥିଲି ଯେ, ମୋତେ ନିଶ୍ଚୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସିବାକୁ ପଡ଼ିବ।
ଲକ୍ଷଣିଭ୍ଯୋ ଦ୍ଵିଜାତିଭ୍ଯଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵାହଂ ଵଚନଂ ଗୃହେ। ଵନଵାସକୃତୋତ୍ସାହା ନିତ୍ଯମେଵ ମହାବଲ
ଘରେ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ହେ ବଳଶାଳୀ, ମୁଁ ସବୁବେଳେ ଜଙ୍ଗଲବାସ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲି।