ଭୃଶମସୁଖମମର୍ଷିତା ତଦା ବହୁ ଵିଲଲାପ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ରାଘଵମ୍। ଵ୍ଯସନମୁପନିଶାମ୍ଯ ସା ମହତ୍ ସୁତମିଵ ବଦ୍ଧମଵେକ୍ଷ୍ଯ କିଂନରୀ
ତାପରେ, ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ସେ କୌଶଲ୍ୟା ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖି ଅନେକ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ, ଯେପରି ଏକ ଦେବକନ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ବନ୍ଧା ନିଜ ପୁଅକୁ ଦେଖେ।
thumb|ଏକଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକୋଇଶ ଅଧ୍ୟାୟ।
ତଥା ତୁ ଵିଲପନ୍ତୀଂ ତାଂ କୌସଲ୍ଯାଂ ରାମମାତରମ୍। ଉଵାଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଦୀନସ୍ତତ୍କାଲସଦୃଶଂ ଵଚଃ
ଏଭଳି ଭାବେ କୌଶଲ୍ୟା, ରାମଙ୍କ ମାଆ, ବିଳାପ କରୁଥିବାବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସମୟଯୋଗ୍ୟ କଥା କହିଲେ।
ନ ରୋଚତେ ମମାପ୍ଯେତଦାର୍ଯେ ଯଦ୍ ରାଘଵୋ ଵନମ୍। ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ରାଜ୍ଯଶ୍ରିଯଂ ଗଚ୍ଛେତ୍ ସ୍ତ୍ରିଯା ଵାକ୍ଯଵଶଂଗତଃ
ମା, ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ ଯେ, ରାଘବ ରାଜ୍ୟର ଶ୍ରୀ ଛାଡ଼ି ଏକ ଜଣା ମହିଳାଙ୍କ କଥାରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଛନ୍ତି।
ଵିପରୀତଶ୍ଚ ଵୃଦ୍ଧଶ୍ଚ ଵିଷଯୈଶ୍ଚ ପ୍ରଧର୍ଷିତଃ। ନୃପଃ କିମିଵ ନ ବ୍ରୂଯାଚ୍ଚୋଦ୍ଯମାନଃ ସମନ୍ମଥଃ
ବୃଦ୍ଧ ଅପରିଣତ ମନେ ଏବଂ ଇଚ୍ଛାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଏକ ରାଜା, ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଚାପ ଦେଇ ଅସ୍ଥିର କରନ୍ତି, ସେ କଣ କହିବେ ନାହିଁ?
ନାସ୍ଯାପରାଧଂ ପଶ୍ଯାମି ନାପି ଦୋଷଂ ତଥାଵିଧମ୍। ଯେନ ନିର୍ଵାସ୍ଯତେ ରାଷ୍ଟ୍ରାଦ୍ ଵନଵାସାଯ ରାଘଵଃ
ମୁଁ ତାଙ୍କର କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖୁନାହିଁ, ଏବଂ ଏପରି କୌଣସି ଅପରାଧ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଯାହା ପାଇଁ ରାଘବଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରୁ ବନବାସକୁ ପଠାଯିବା ଉଚିତ।
ନ ତଂ ପଶ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଲୋକେ ପରୋକ୍ଷମପି ଯୋ ନରଃ। ସ୍ଵମିତ୍ରୋଽପି ନିରସ୍ତୋଽପି ଯୋଽସ୍ଯ ଦୋଷମୁଦାହରେତ୍
ମୁଁ ଏହି ଜଗତରେ ଏପରି କୌଣସି ଲୋକ ଦେଖୁନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ମିତ୍ର କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗିତ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର କୌଣସି ଦୋଷ କହିପାରିବେ।
ଦେଵକଲ୍ପମୃଜୁଂ ଦାନ୍ତଂ ରିପୂଣାମପି ଵତ୍ସଲମ୍। ଅଵେକ୍ଷମାଣଃ କୋ ଧର୍ମଂ ତ୍ଯଜେତ୍ ପୁତ୍ରମକାରଣାତ୍
ଏକ ପୁତ୍ର, ଯିଏ ଦେବତା ସମାନ, ସିଧା, ନିୟମିତ ଏବଂ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ନେହ କରେ, ତାଙ୍କୁ କୌଣସି କାରଣ ନଥିବାବେଳେ କିଏ ଧର୍ମ ବିଚାର କରି ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବ?
ତଦିଦଂ ଵଚନଂ ରାଜ୍ଞଃ ପୁନର୍ବାଲ୍ଯମୁପେଯୁଷଃ। ପୁତ୍ରଃ କୋ ହୃଦଯେ କୁର୍ଯାଦ୍ ରାଜଵୃତ୍ତମନୁସ୍ମରନ୍
ଏହି ଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ, ଯେଉଁଠି ରାଜା ପୁନି ବାଳ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଛନ୍ତି, କିଏ ପୁତ୍ର ହୋଇ ରାଜାଙ୍କର ଆଚରଣକୁ ମନେ ରଖି ହୃଦୟରେ ରାଜସ୍ୱ ଭାବ ରଖିପାରିବ?
ଯାଵଦେଵ ନ ଜାନାତି କଶ୍ଚିଦର୍ଥମିମଂ ନରଃ। ତାଵଦେଵ ମଯା ସାର୍ଧମାତ୍ମସ୍ଥଂ କୁରୁ ଶାସନମ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦୁଃଖର କଥା କୌଣସି ଲୋକ ଜାଣିନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ମୋ ସହିତ ଏହି ଆଜ୍ଞାକୁ ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ରଖ।
ମଯା ପାର୍ଶ୍ଵେ ସଧନୁଷା ତଵ ଗୁପ୍ତସ୍ଯ ରାଘଵ। କଃ ସମର୍ଥୋଽଧିକଂ କର୍ତୁଂ କୃତାନ୍ତସ୍ଯେଵ ତିଷ୍ଠତଃ
ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଧନୁ ନେଇ ରହିଲେ, ରାଘବ, ତୁମେ ସୁରକ୍ଷିତ ଥିବାବେଳେ କିଏ ତୁମ ବିପକ୍ଷରେ କିଛି କରିପାରିବ? ମୃତ୍ୟୁ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ କିଏ କିଛି କରିପାରିବ?
ନିର୍ମନୁଷ୍ଯାମିମାଂ ସର୍ଵାମଯୋଧ୍ଯାଂ ମନୁଜର୍ଷଭ। କରିଷ୍ଯାମି ଶରୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈର୍ଯଦି ସ୍ଥାସ୍ଯତି ଵିପ୍ରିଯେ
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଯଦି ଅୟୋଧ୍ୟା ଆମ ବିପକ୍ଷରେ ରହିବ, ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ନଗରକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ମନୁଷ୍ୟହୀନ କରିଦେବି।
ଭରତସ୍ଯାଥ ପକ୍ଷ୍ଯୋ ଵା ଯୋ ଵାସ୍ଯ ହିତମିଚ୍ଛତି। ସର୍ଵାଂସ୍ତାଂଶ୍ଚ ଵଧିଷ୍ଯାମି ମୃଦୁର୍ହି ପରିଭୂଯତେ
ଯେଉଁଠି ଭରତଙ୍କ ପକ୍ଷରେ କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ଭଲ ଚାହେଁ, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁଁ ମାରିଦେବି, କାରଣ ମୃଦୁ ଲୋକ ସଦା ଉପେକ୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି।
ପ୍ରୋତ୍ସାହିତୋଽଯଂ କୈକେଯ୍ଯା ସଂତୁଷ୍ଟୋ ଯଦି ନଃ ପିତା। ଅମିତ୍ରଭୂତୋ ନିଃସଙ୍ଗଂ ଵଧ୍ଯତାଂ ଵଧ୍ଯତାମପି
ଯଦି କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ ଆମ ପିତା ଆମ ସହିତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହଁନ୍ତି ଏବଂ ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ନିଷ୍ପ୍ରତିବନ୍ଧ ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେବି, ମାରିଦେବି।
ଗୁରୋରପ୍ଯଵଲିପ୍ତସ୍ଯ କାର୍ଯାକାର୍ଯମଜାନତଃ। ଉତ୍ପଥଂ ପ୍ରତିପନ୍ନସ୍ଯ କାର୍ଯଂ ଭଵତି ଶାସନମ୍
ଯଦି ଗୁରୁ ଅଭିମାନୀ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଠିକ ଭୁଲ ଜାଣିନାହିଁ ଏବଂ ଭ୍ରଷ୍ଟ ମାର୍ଗରେ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଶାସନ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ।
ବଲମେଷ କିମାଶ୍ରିତ୍ଯ ହେତୁଂ ଵା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ। ଦାତୁମିଚ୍ଛତି କୈକେଯ୍ଯୈ ଉପସ୍ଥିତମିଦଂ ତଵ
ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ଦମକାରୀ, କେଉଁ ଶକ୍ତି କିମ୍ବା କୌଣସି କାରଣ ଉପରେ ଭରସା କରି, ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ଭାଗ୍ୟ କୈକେୟୀକୁ ଦେବାକୁ ଚାହେଁ?
ତ୍ଵଯା ଚୈଵ ମଯା ଚୈଵ କୃତ୍ଵା ଵୈରମନୁତ୍ତମମ୍। କାସ୍ଯ ଶକ୍ତିଃ ଶ୍ରିଯଂ ଦାତୁଂ ଭରତାଯାରିଶାସନ
ତୁମେ ଏବଂ ମୁଁ ସହିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶତ୍ରୁତା କରି, ତାଙ୍କର କେଉଁ ଶକ୍ତି ଅଛି ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟର ଧନ ଦେଇପାରିବ?
ଅନୁରକ୍ତୋଽସ୍ମି ଭାଵେନ ଭ୍ରାତରଂ ଦେଵି ତତ୍ତ୍ଵତଃ। ସତ୍ଯେନ ଧନୁଷା ଚୈଵ ଦତ୍ତେନେଷ୍ଟେନ ତେ ଶପେ
ଦେବୀ, ମୁଁ ମନରେ ନିଜ ଭାଇ ପ୍ରତି ସତ୍ୟ ସ୍ନେହ ରଖିଛି; ସତ୍ୟରେ, ମୋ ଧନୁ ଏବଂ ମୋ ଦିଆଯାଇଥିବା ଯଜ୍ଞରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଶପଥ କରୁଛି।
ଦୀପ୍ତମଗ୍ନିମରଣ୍ଯଂ ଵା ଯଦି ରାମଃ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯତି। ପ୍ରଵିଷ୍ଟଂ ତତ୍ର ମାଂ ଦେଵି ତ୍ଵଂ ପୂର୍ଵମଵଧାରଯ
ଯଦି ରାମ ଦହୁଁଥିବା ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ଦେବୀ, ତୁମେ ଜାଣି ରଖ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ସେଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି।
ହରାମି ଵୀର୍ଯାଦ୍ ଦୁଃଖଂ ତେ ତମଃ ସୂର୍ଯ ଇଵୋଦିତଃ। ଦେଵୀ ପଶ୍ଯତୁ ମେ ଵୀର୍ଯଂ ରାଘଵଶ୍ଚୈଵ ପଶ୍ଯତୁ
ମୋ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମର ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରିଦେବି, ଯେପରି ଉଦୟ ହୋଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧାରକୁ ଦୂର କରେ; ଦେବୀ ମୋ ପ୍ରତାପ ଦେଖନ୍ତୁ, ରାଘବ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ।
ହନିଷ୍ଯେ ପିତରଂ ଵୃଦ୍ଧଂ କୈକେଯ୍ଯାସକ୍ତମାନସମ୍। କୃପଣଂ ଚ ସ୍ଥିତଂ ବାଲ୍ଯେ ଵୃଦ୍ଧଭାଵେନ ଗର୍ହିତମ୍
ମୁଁ ମୋ ବୃଦ୍ଧ ପିତାଙ୍କୁ ମାରିଦେବି, ଯେଉଁଠି ମନ କୈକେୟୀ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ, ଦୁଃଖୀ, ଶିଶୁ ସମାନ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧ ଭାବରେ ନିନ୍ଦିତ।
ଏତତ୍ ତୁ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ଉଵାଚ ରାମଂ କୌସଲ୍ଯା ରୁଦତୀ ଶୋକଲାଲସା
ମହାତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, କୌଶଳ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
ନ ଚାଧର୍ମ୍ଯଂ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସପତ୍ନ୍ଯା ମମ ଭାଷିତମ୍। ଵିହାଯ ଶୋକସଂତପ୍ତାଂ ଗନ୍ତୁମର୍ହସି ମାମିତଃ
ମୋ ସହଧର୍ମିଣୀ କହିଥିବା ଅନ୍ୟାୟ କଥା ଶୁଣି, ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡି ଏଠାରୁ ଚାଲିଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ଅଛି।
ଧର୍ମଜ୍ଞ ଇତି ଧର୍ମିଷ୍ଠ ଧର୍ମଂ ଚରିତୁମିଚ୍ଛସି। ଶୁଶ୍ରୂଷ ମାମିହସ୍ଥସ୍ତ୍ଵଂ ଚର ଧର୍ମମନୁତ୍ତମମ୍
ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଛ, ଏବଂ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହିବାକୁ ଚାହୁଁଛ। ତେଣୁ, ଏଠାରେ ରହି, ମୋତେ ସେବା କର, ଏହିଠାରେ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମ ପାଳନ କର।
ଶୁଶ୍ରୂଷୁର୍ଜନନୀଂ ପୁତ୍ର ସ୍ଵଗୃହେ ନିଯତୋ ଵସନ୍। ପରେଣ ତପସା ଯୁକ୍ତଃ କାଶ୍ଯପସ୍ତ୍ରିଦିଵଂ ଗତଃ
ଯେ ପୁଅ ନିଜ ଘରେ ଅନୁଶାସନ ମାନି ମାଆଙ୍କୁ ସେବା କରିଥିଲେ, ସେ କାଶ୍ୟପ ଦୃଢ ତପସ୍ୟା କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ।
ଯଥୈଵ ରାଜା ପୂଜ୍ଯସ୍ତେ ଗୌରଵେଣ ତଥା ହ୍ଯହମ୍। ତ୍ଵାଂ ସାହଂ ନାନୁଜାନାମି ନ ଗନ୍ତଵ୍ଯମିତୋ ଵନମ୍
ଯେପରି ରାଜାଙ୍କୁ ଆଦର ସହିତ ସମ୍ମାନ କରିବା ଦରକାର, ସେପରି ମୋତେ ମଧ୍ୟ। ତେଣୁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନୁମତି ଦେଉନାହିଁ, ଏଠାରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ତ୍ଵଦ୍ଵିଯୋଗାନ୍ନ ମେ କାର୍ଯଂ ଜୀଵିତେନ ସୁଖେନ ଚ। ତ୍ଵଯା ସହ ମମ ଶ୍ରେଯସ୍ତୃଣାନାମପି ଭକ୍ଷଣମ୍
ତୁମେ ଥିଲେ ଛାଡି, ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ କିମ୍ବା ସୁଖର କିଛି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ। ତୁମେ ସହିତ ରହି, ଘାସ ଖାଇବା ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଭଲ।
ଯଦି ତ୍ଵଂ ଯାସ୍ଯସି ଵନଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମାଂ ଶୋକଲାଲସାମ୍। ଅହଂ ପ୍ରାଯମିହାସିଷ୍ଯେ ନ ଚ ଶକ୍ଷ୍ଯାମି ଜୀଵିତୁମ୍
ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଦୁଃଖରେ ଛାଡି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଉପବାସ କରି ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଯିବି, କାରଣ ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ।
ତତସ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସେ ପୁତ୍ର ନିରଯଂ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତମ୍। ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାମିଵାଧର୍ମାତ୍ ସମୁଦ୍ରଃ ସରିତାଂ ପତିଃ
ତାପରେ, ପୁଅ, ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ ନରକ ପାଇବ, ଯେପରି ଅଧର୍ମ କରି ସମୁଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଦୋଷରେ ପଡିଥିଲେ।
ଵିଲପନ୍ତୀଂ ତଥା ଦୀନାଂ କୌସଲ୍ଯାଂ ଜନନୀଂ ତତଃ। ଉଵାଚ ରାମୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ଵଚନଂ ଧର୍ମସଂହିତମ୍
ଏପରି ଭାବେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କୌଶଲ୍ୟା ମାଆ କାନ୍ଦୁଥିବା ବେଳେ, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ରାମ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ କଥା କହିଲେ।