ସା ରାଘଵମୁପାସୀନମସୁଖାର୍ତା ସୁଖୋଚିତା। ଉଵାଚ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରମୁପଶୃଣ୍ଵତି ଲକ୍ଷ୍ମଣେ
ସୁଖ ଅଭ୍ୟାସୀ କିନ୍ତୁ ଏବେ ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ମାଆଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୁଣୁଥିବାବେଳେ, ପାଖରେ ବସିଥିବା ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯଦି ପୁତ୍ର ନ ଜାଯେଥା ମମ ଶୋକାଯ ରାଘଵ। ନ ସ୍ମ ଦୁଃଖମତୋ ଭୂଯଃ ପଶ୍ଯେଯମହମପ୍ରଜାଃ
ହେ ପୁଅ, ଯଦି ତୁମେ ମୋ ଜନ୍ମ ହେବାନଥାନ୍ତା, ତେବେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼ିନଥାନ୍ତି। ମୁଁ ନିରସନ୍ତାନ ଥାଇ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼ିନଥାନ୍ତି।
ଏକ ଏଵ ହି ଵନ୍ଧ୍ଯାଯାଃ ଶୋକୋ ଭଵତି ମାନସଃ। ଅପ୍ରଜାସ୍ମୀତି ସଂତାପୋ ନ ହ୍ଯନ୍ଯଃ ପୁତ୍ର ଵିଦ୍ଯତେ
ନିରସନ୍ତାନ ଜନନୀଙ୍କ ପାଖରେ ଏକମାତ୍ର ମନର ଦୁଃଖ ହେଉଛି—'ମୋ ସନ୍ତାନ ନାହିଁ' ବୋଲି ଯେ ଦୁଃଖ। ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ହେ ପୁଅ।
ନ ଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵଂ କଲ୍ଯାଣଂ ସୁଖଂ ଵା ପତିପୌରୁଷେ। ଅପି ପୁତ୍ରେ ଵିପଶ୍ଯେଯମିତି ରାମାସ୍ଥିତଂ ମଯା
ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ପତିଙ୍କ ଶକ୍ତିରୁ କୌଣସି ଭଲ କିମ୍ବା ସୁଖ ଦେଖିନଥିଲି; ଏହି ଆଶା ଥିଲା ଯେ, ହେ ରାମ, ପୁଅ ମାନେ ମୋତେ ଏହା ଦେଖାଇବେ।
ସା ବହୂନ୍ଯମନୋଜ୍ଞାନି ଵାକ୍ଯାନି ହୃଦଯଚ୍ଛିଦାମ୍। ଅହଂ ଶ୍ରୋଷ୍ଯେ ସପତ୍ନୀନାମଵରାଣାଂ ପରା ସତୀ
ମୁଁ ଅନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେଠାରୁ ଅଧିକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଅନେକ ଅପ୍ରିୟ ଓ ହୃଦୟ ଭେଦିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ପଡ଼ିବ।
ଅତୋ ଦୁଃଖତରଂ କିଂ ନୁ ପ୍ରମଦାନାଂ ଭଵିଷ୍ଯତି। ମମ ଶୋକୋ ଵିଲାପଶ୍ଚ ଯାଦୃଶୋଽଯମନନ୍ତକଃ
ଏପରି ଅନନ୍ତ ଶୋକ ଓ ବିଳାପ ଯେଉଁଥିରେ ମୁଁ ପଡ଼ିଛି, ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଜନନୀମାନେ ପାଇଁ ଆଉ କଣ ହେବ?
ତ୍ଵଯି ସଂନିହିତେଽପ୍ଯେଵମହମାସଂ ନିରାକୃତା। କିଂ ପୁନଃ ପ୍ରୋଷିତେ ତାତ ଧ୍ରୁଵଂ ମରଣମେଵ ହି
ତୁମେ ସାମ୍ନାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏଭଳି ଅବହେଳିତ ହେଉଛି; ତେବେ, ପୁଅ, ତୁମେ ଚାଲିଗଲେ ମୋ ଦଶା କଣ ହେବ? ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।
ଅତ୍ଯନ୍ତଂ ନିଗୃହୀତାସ୍ମି ଭର୍ତୁର୍ନିତ୍ଯମସମ୍ମତା। ପରିଵାରେଣ କୈକେଯ୍ଯାଃ ସମା ଵାପ୍ଯଥଵାଵରା
ମୁଁ ସଦା ଗଭୀର ଭାବେ ଦମିତ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଠାରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କ ପରିବାରରେ ମୁଁ କେବଳ ସମାନ କିମ୍ବା ତାଠାରୁ ଅଧମ ଅଛି।
ଯୋ ହି ମାଂ ସେଵତେ କଶ୍ଚିଦପି ଵାପ୍ଯନୁଵର୍ତତେ। କୈକେଯ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରମନ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସ ଜନୋ ନାଭିଭାଷତେ
ଯେ କେହି ମୋତେ ସେବା କରେ କିମ୍ବା ଅନୁସରଣ କରେ, ସେ କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖିଲେ ମୋ ସହ କଥା କରିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ।
ନିତ୍ଯକ୍ରୋଧତଯା ତସ୍ଯାଃ କଥଂ ନୁ ଖରଵାଦି ତତ୍। କୈକେଯ୍ଯା ଵଦନଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ପୁତ୍ର ଶକ୍ଷ୍ଯାମି ଦୁର୍ଗତା
ତାଙ୍କର ସଦା କ୍ରୋଧ ଦେଖି, ମୁଁ ଏଭଳି ଦୁଃଖିତା କେମିତି କୈକେୟୀଙ୍କ କଠୋର କଥା କହୁଥିବା ମୁହଁକୁ ଦେଖିପାରିବି, ପୁଅ?
ଦଶ ସପ୍ତ ଚ ଵର୍ଷାଣି ଜାତସ୍ଯ ତଵ ରାଘଵ। ଅତୀତାନି ପ୍ରକାଂକ୍ଷନ୍ତ୍ଯା ମଯା ଦୁଃଖପରିକ୍ଷଯମ୍
ରାଘବ, ତୁମେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ ବର୍ଷ ସତରଟି ହେଲା, ଏବଂ ଏତିକି ବର୍ଷ ମୁଁ ମୋ ଦୁଃଖର ଶେଷ ଆଶା କରି ଅପେକ୍ଷା କରିଛି।
ତଦକ୍ଷଯଂ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ନୋତ୍ସହେ ସହିତୁଂ ଚିରାତ୍। ଵିପ୍ରକାରଂ ସପତ୍ନୀନାମେଵଂ ଜୀର୍ଣାପି ରାଘଵ
ଏତେ ବର୍ଷ ଧରି ସହିଥିବା ଏହି ଅସୀମ ଦୁଃଖ, ସହପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଅପମାନ, ଏବେ ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ ହେଲି ବି ଆଉ ସହିପାରୁନି, ରାଘବ।
ଅପଶ୍ଯନ୍ତୀ ତଵ ମୁଖଂ ପରିପୂର୍ଣଶଶିପ୍ରଭମ୍। କୃପଣା ଵର୍ତଯିଷ୍ଯାମି କଥଂ କୃପଣଜୀଵିକା
ତୁମର ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଭା ମୁହଁ ଦେଖିବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ଏଭଳି ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୟନୀୟ ମୁଁ କିପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିପାରିବି?
ଉପଵାସୈଶ୍ଚ ଯୋଗୈଶ୍ଚ ବହୁଭିଶ୍ଚ ପରିଶ୍ରମୈଃ। ଦୁଃଖସଂଵର୍ଧିତୋ ମୋଘଂ ତ୍ଵଂ ହି ଦୁର୍ଗତଯା ମଯା
ଉପବାସ, ନିୟମ ଓ ଅନେକ କଷ୍ଟରେ ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ତୁମକୁ ପାଳିଛି, କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୋର ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟା ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା, କାରଣ ମୁଁ ଏବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁଃଖିତ।
ସ୍ଥିରଂ ନୁ ହୃଦଯଂ ମନ୍ଯେ ମମେଦଂ ଯନ୍ନ ଦୀର୍ଯତେ। ପ୍ରାଵୃଷୀଵ ମହାନଦ୍ଯାଃ ସ୍ପୃଷ୍ଟଂ କୂଲଂ ନଵାମ୍ଭସା
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ମୋର ହୃଦୟ ବହୁତ ଦୃଢ଼, ନହେଲେ ଏତେ ଦୁଃଖରେ ଏହା ଭାଙ୍ଗିଯାଏନଥାନ୍ତା, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ନଦୀର କୂଳ ବର୍ଷାର ନୂତନ ପାଣିକୁ ସହି ରହେ।
ମମୈଵ ନୂନଂ ମରଣଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ ନ ଚାଵକାଶୋଽସ୍ତି ଯମକ୍ଷଯେ ମମ। ଯଦନ୍ତକୋଽଦ୍ଯୈଵ ନ ମାଂ ଜିହୀର୍ଷତି ପ୍ରସହ୍ଯ ସିଂହୋ ରୁଦତୀଂ ମୃଗୀମିଵ
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ, ଯମର ଲୋକରେ ମୋ ପାଇଁ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ନାହିଁ; ନାହିଁଲେ, ଆଜି ମୃତ୍ୟୁ ମୋତେ ଦୟା କରି, କାନ୍ଦୁଥିବା ହରିଣୀକୁ ସିଂହ ଯେମିତି ଧରେ, ସେପରି ନେଇଯାନ୍ତା।
ସ୍ଥିରଂ ହି ନୂନଂ ହୃଦଯଂ ମମାଯସଂ ନ ଭିଦ୍ଯତେ ଯଦ୍ ଭୁଵି ନୋ ଵିଦୀର୍ଯତେ। ଅନେନ ଦୁଃଖେନ ଚ ଦେହମର୍ପିତଂ ଧ୍ରୁଵଂ ହ୍ଯକାଲେ ମରଣଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ମୋର ହୃଦୟ ଲୋହାର ହେବା ଦରକାର, ନାହିଁଲେ ଏତେ ଦୁଃଖରେ ଏହା ଭାଙ୍ଗିଯାଏନଥାନ୍ତା; ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୋ ଶରୀର ଦେଇଦେଲି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଅସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ।
ଇଦଂ ତୁ ଦୁଃଖଂ ଯଦନର୍ଥକାନି ମେ ଵ୍ରତାନି ଦାନାନି ଚ ସଂଯମାଶ୍ଚ ହି। ତପଶ୍ଚ ତପ୍ତଂ ଯଦପତ୍ଯକାମ୍ଯଯା ସୁନିଷ୍ଫଲଂ ବୀଜମିଵୋପ୍ତମୂଷରେ
ମୋର ଏହି ଦୁଃଖ, ଯେ ମୁଁ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ କରିଥିବା ବ୍ରତ, ଦାନ, ନିୟମ ଓ ତପସ୍ୟା ସବୁ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା, ମାନେ ଉପଜାଉ ଜମିରେ ବିଆଁ ପକାଇବା ପରି।
ଯଦି ହ୍ଯକାଲେ ମରଣଂ ଯଦୃଚ୍ଛଯା ଲଭେତ କଶ୍ଚିଦ୍ ଗୁରୁଦୁଃଖକର୍ଶିତଃ। ଗତାହମଦ୍ଯୈଵ ପରେତସଂସଦଂ ଵିନା ତ୍ଵଯା ଧେନୁରିଵାତ୍ମଜେନ ଵୈ
ଯଦି ଏଭଳି ଭାରି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା କେହି ଅସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇପାରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଆଜି ତୁମ ବିନା ପିତୃଲୋକକୁ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଗାଈ ତାର ବଛଡ଼ା ବିନା ରହିଯାଏ।
ଅଥାପି କିଂ ଜୀଵିତମଦ୍ଯ ମେ ଵୃଥା ତ୍ଵଯା ଵିନା ଚନ୍ଦ୍ରନିଭାନନପ୍ରଭ। ଅନୁଵ୍ରଜିଷ୍ଯାମି ଵନଂ ତ୍ଵଯୈଵ ଗୌଃ ସୁଦୁର୍ବଲା ଵତ୍ସମିଵାଭିକାଂକ୍ଷଯା
କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୋର ଜୀବନର କଣ ଉପକାର, ତୁମେ ନଥିବାବେଳେ ଏହା ବ୍ୟର୍ଥ? ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି, ଦୁର୍ବଳ ହେଲି ବି, ବଛଡ଼ା ପାଇଁ ଆତୁର ଗାଈ ପରି।
ଭୃଶମସୁଖମମର୍ଷିତା ତଦା ବହୁ ଵିଲଲାପ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ରାଘଵମ୍। ଵ୍ଯସନମୁପନିଶାମ୍ଯ ସା ମହତ୍ ସୁତମିଵ ବଦ୍ଧମଵେକ୍ଷ୍ଯ କିଂନରୀ
ତାପରେ, ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ସେ କୌଶଲ୍ୟା ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖି ଅନେକ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ, ଯେପରି ଏକ ଦେବକନ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ବନ୍ଧା ନିଜ ପୁଅକୁ ଦେଖେ।
thumb|ଏକଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକୋଇଶ ଅଧ୍ୟାୟ।
ତଥା ତୁ ଵିଲପନ୍ତୀଂ ତାଂ କୌସଲ୍ଯାଂ ରାମମାତରମ୍। ଉଵାଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଦୀନସ୍ତତ୍କାଲସଦୃଶଂ ଵଚଃ
ଏଭଳି ଭାବେ କୌଶଲ୍ୟା, ରାମଙ୍କ ମାଆ, ବିଳାପ କରୁଥିବାବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସମୟଯୋଗ୍ୟ କଥା କହିଲେ।
ନ ରୋଚତେ ମମାପ୍ଯେତଦାର୍ଯେ ଯଦ୍ ରାଘଵୋ ଵନମ୍। ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ରାଜ୍ଯଶ୍ରିଯଂ ଗଚ୍ଛେତ୍ ସ୍ତ୍ରିଯା ଵାକ୍ଯଵଶଂଗତଃ
ମା, ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ ଯେ, ରାଘବ ରାଜ୍ୟର ଶ୍ରୀ ଛାଡ଼ି ଏକ ଜଣା ମହିଳାଙ୍କ କଥାରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଛନ୍ତି।
ଵିପରୀତଶ୍ଚ ଵୃଦ୍ଧଶ୍ଚ ଵିଷଯୈଶ୍ଚ ପ୍ରଧର୍ଷିତଃ। ନୃପଃ କିମିଵ ନ ବ୍ରୂଯାଚ୍ଚୋଦ୍ଯମାନଃ ସମନ୍ମଥଃ
ବୃଦ୍ଧ ଅପରିଣତ ମନେ ଏବଂ ଇଚ୍ଛାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଏକ ରାଜା, ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଚାପ ଦେଇ ଅସ୍ଥିର କରନ୍ତି, ସେ କଣ କହିବେ ନାହିଁ?
ନାସ୍ଯାପରାଧଂ ପଶ୍ଯାମି ନାପି ଦୋଷଂ ତଥାଵିଧମ୍। ଯେନ ନିର୍ଵାସ୍ଯତେ ରାଷ୍ଟ୍ରାଦ୍ ଵନଵାସାଯ ରାଘଵଃ
ମୁଁ ତାଙ୍କର କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖୁନାହିଁ, ଏବଂ ଏପରି କୌଣସି ଅପରାଧ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଯାହା ପାଇଁ ରାଘବଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରୁ ବନବାସକୁ ପଠାଯିବା ଉଚିତ।
ନ ତଂ ପଶ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଲୋକେ ପରୋକ୍ଷମପି ଯୋ ନରଃ। ସ୍ଵମିତ୍ରୋଽପି ନିରସ୍ତୋଽପି ଯୋଽସ୍ଯ ଦୋଷମୁଦାହରେତ୍
ମୁଁ ଏହି ଜଗତରେ ଏପରି କୌଣସି ଲୋକ ଦେଖୁନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ମିତ୍ର କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗିତ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର କୌଣସି ଦୋଷ କହିପାରିବେ।
ଦେଵକଲ୍ପମୃଜୁଂ ଦାନ୍ତଂ ରିପୂଣାମପି ଵତ୍ସଲମ୍। ଅଵେକ୍ଷମାଣଃ କୋ ଧର୍ମଂ ତ୍ଯଜେତ୍ ପୁତ୍ରମକାରଣାତ୍
ଏକ ପୁତ୍ର, ଯିଏ ଦେବତା ସମାନ, ସିଧା, ନିୟମିତ ଏବଂ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ନେହ କରେ, ତାଙ୍କୁ କୌଣସି କାରଣ ନଥିବାବେଳେ କିଏ ଧର୍ମ ବିଚାର କରି ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବ?
ତଦିଦଂ ଵଚନଂ ରାଜ୍ଞଃ ପୁନର୍ବାଲ୍ଯମୁପେଯୁଷଃ। ପୁତ୍ରଃ କୋ ହୃଦଯେ କୁର୍ଯାଦ୍ ରାଜଵୃତ୍ତମନୁସ୍ମରନ୍
ଏହି ଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ, ଯେଉଁଠି ରାଜା ପୁନି ବାଳ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଛନ୍ତି, କିଏ ପୁତ୍ର ହୋଇ ରାଜାଙ୍କର ଆଚରଣକୁ ମନେ ରଖି ହୃଦୟରେ ରାଜସ୍ୱ ଭାବ ରଖିପାରିବ?
ଯାଵଦେଵ ନ ଜାନାତି କଶ୍ଚିଦର୍ଥମିମଂ ନରଃ। ତାଵଦେଵ ମଯା ସାର୍ଧମାତ୍ମସ୍ଥଂ କୁରୁ ଶାସନମ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦୁଃଖର କଥା କୌଣସି ଲୋକ ଜାଣିନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ମୋ ସହିତ ଏହି ଆଜ୍ଞାକୁ ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ରଖ।