ଦତ୍ତମାସନମାଲଭ୍ଯ ଭୋଜନେନ ନିମନ୍ତ୍ରିତଃ। ମାତରଂ ରାଘଵଃ କିଂଚିତ୍ ପ୍ରସାର୍ଯାଞ୍ଜଲିମବ୍ରଵୀତ୍
ଅସନ ଦେଇ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରାଯିବା ପରେ ରାଘବ ଅଞ୍ଜଳି ଜୋଡି କିଛି କଥା ମାଆଁଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସ ସ୍ଵଭାଵଵିନୀତଶ୍ଚ ଗୌରଵାଚ୍ଚ ତଥାନତଃ। ପ୍ରସ୍ଥିତୋ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯମାପ୍ରଷ୍ଟୁମୁପଚକ୍ରମେ
ସ୍ବଭାବରୁ ନମ୍ର ଓ ଗମ୍ଭୀର ଭାବରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ସେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ପାଇଁ ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଦେଵି ନୂନଂ ନ ଜାନୀଷେ ମହଦ୍ ଭଯମୁପସ୍ଥିତମ୍। ଇଦଂ ତଵ ଚ ଦୁଃଖାଯ ଵୈଦେହ୍ଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଚ
ମହାରାଣୀ, ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣ ଏହି ବଡ଼ ଆପଦକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଏହା ଆପଣଙ୍କ, ଵୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖର କାରଣ।
ଗମିଷ୍ଯେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯଂ କିମନେନାସନେନ ମେ। ଵିଷ୍ଟରାସନଯୋଗ୍ଯୋ ହି କାଲୋଽଯଂ ମାମୁପସ୍ଥିତଃ
ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବି—ଏହି ଆସନ ମୋ ପାଇଁ କଣ ଦରକାର? ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ଆସନର ସମୟ ଆସିଗଲା।
ଚତୁର୍ଦଶ ହି ଵର୍ଷାଣି ଵତ୍ସ୍ଯାମ ଵିଜନେ ଵନେ। କନ୍ଦମୂଲଫଲୈର୍ଜୀଵନ୍ ହିତ୍ଵା ମୁନିଵଦାମିଷମ୍
ଚଉଦ ଅଂଶ ବର୍ଷ ମୁଁ ଏକାକୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବି, ମୁଁନିମାନେ ଯେପରି ମାଂସ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେପରି କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବି।
ଭରତାଯ ମହାରାଜୋ ଯୌଵରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି। ମାଂ ପୁନର୍ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯଂ ଵିଵାସଯତି ତାପସମ୍
ମହାରାଜା ଯୁବରାଜ୍ୟ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଉଛନ୍ତି, ମୋତେ ତ ତାପସ ପରି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ବନବାସ ଦେଉଛନ୍ତି।
ସ ଷଟ୍ ଚାଷ୍ଟୌ ଚ ଵର୍ଷାଣି ଵତ୍ସ୍ଯାମି ଵିଜନେ ଵନେ। ଆସେଵମାନୋ ଵନ୍ଯାନି ଫଲମୂଲୈଶ୍ଚ ଵର୍ତଯନ୍
ଛଅ ଓ ଆଠ ବର୍ଷ ମୁଁ ଏକାକୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବି, ଜଙ୍ଗଲର ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଚାଲାଇବି।
ସା ନିକୃତ୍ତେଵ ସାଲସ୍ଯ ଯଷ୍ଟିଃ ପରଶୁନା ଵନେ। ପପାତ ସହସା ଦେଵୀ ଦେଵତେଵ ଦିଵଶ୍ଚ୍ଯୁତା
ଯେପରି ଚୋପରେ କଟାଯାଇଥିବା ଶାଳ ଗଛର ଡାଳ ହଠାତ୍ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼େ, ସେପରି ଦେବୀ ହଠାତ୍ ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ, ମନେ ହେଲା ଦେବତା ଆକାଶରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତାମଦୁଃଖୋଚିତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପତିତାଂ କଦଲୀମିଵ। ରାମସ୍ତୂତ୍ଥାପଯାମାସ ମାତରଂ ଗତଚେତସମ୍
ଦୁଃଖ ଅଭ୍ୟାସ ନଥିବା ମାଆଁଙ୍କୁ କଦଳୀ ଗଛର ତଣ୍ଡ ପରି ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ରାମ ମନ ହରାଇଥିବା ମାଆଁକୁ ଉଠେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ଉପାଵୃତ୍ଯୋତ୍ଥିତାଂ ଦୀନାଂ ଵଡଵାମିଵ ଵାହିତାମ୍। ପାଂସୁଗୁଣ୍ଠିତସର୍ଵାଙ୍ଗୀଂ ଵିମମର୍ଶ ଚ ପାଣିନା
ଧୂଳିରେ ଲୁଟିଯାଇଥିବା ଦୁଃଖିତ ଓ ଅବସ୍ଥା ମାଆଁ ଉଠିବା ବେଳେ, ରାମ ତାଙ୍କର ସରା ଶରୀରକୁ ହାତରେ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ, ମନେ ହେଲା ଯେପରି ଜଳରେ ଭସିଯାଇଥିବା ଘୋଡ଼ି।
ସା ରାଘଵମୁପାସୀନମସୁଖାର୍ତା ସୁଖୋଚିତା। ଉଵାଚ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରମୁପଶୃଣ୍ଵତି ଲକ୍ଷ୍ମଣେ
ସୁଖ ଅଭ୍ୟାସୀ କିନ୍ତୁ ଏବେ ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ମାଆଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୁଣୁଥିବାବେଳେ, ପାଖରେ ବସିଥିବା ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯଦି ପୁତ୍ର ନ ଜାଯେଥା ମମ ଶୋକାଯ ରାଘଵ। ନ ସ୍ମ ଦୁଃଖମତୋ ଭୂଯଃ ପଶ୍ଯେଯମହମପ୍ରଜାଃ
ହେ ପୁଅ, ଯଦି ତୁମେ ମୋ ଜନ୍ମ ହେବାନଥାନ୍ତା, ତେବେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼ିନଥାନ୍ତି। ମୁଁ ନିରସନ୍ତାନ ଥାଇ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼ିନଥାନ୍ତି।
ଏକ ଏଵ ହି ଵନ୍ଧ୍ଯାଯାଃ ଶୋକୋ ଭଵତି ମାନସଃ। ଅପ୍ରଜାସ୍ମୀତି ସଂତାପୋ ନ ହ୍ଯନ୍ଯଃ ପୁତ୍ର ଵିଦ୍ଯତେ
ନିରସନ୍ତାନ ଜନନୀଙ୍କ ପାଖରେ ଏକମାତ୍ର ମନର ଦୁଃଖ ହେଉଛି—'ମୋ ସନ୍ତାନ ନାହିଁ' ବୋଲି ଯେ ଦୁଃଖ। ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ହେ ପୁଅ।
ନ ଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵଂ କଲ୍ଯାଣଂ ସୁଖଂ ଵା ପତିପୌରୁଷେ। ଅପି ପୁତ୍ରେ ଵିପଶ୍ଯେଯମିତି ରାମାସ୍ଥିତଂ ମଯା
ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ପତିଙ୍କ ଶକ୍ତିରୁ କୌଣସି ଭଲ କିମ୍ବା ସୁଖ ଦେଖିନଥିଲି; ଏହି ଆଶା ଥିଲା ଯେ, ହେ ରାମ, ପୁଅ ମାନେ ମୋତେ ଏହା ଦେଖାଇବେ।
ସା ବହୂନ୍ଯମନୋଜ୍ଞାନି ଵାକ୍ଯାନି ହୃଦଯଚ୍ଛିଦାମ୍। ଅହଂ ଶ୍ରୋଷ୍ଯେ ସପତ୍ନୀନାମଵରାଣାଂ ପରା ସତୀ
ମୁଁ ଅନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେଠାରୁ ଅଧିକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଅନେକ ଅପ୍ରିୟ ଓ ହୃଦୟ ଭେଦିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ପଡ଼ିବ।
ଅତୋ ଦୁଃଖତରଂ କିଂ ନୁ ପ୍ରମଦାନାଂ ଭଵିଷ୍ଯତି। ମମ ଶୋକୋ ଵିଲାପଶ୍ଚ ଯାଦୃଶୋଽଯମନନ୍ତକଃ
ଏପରି ଅନନ୍ତ ଶୋକ ଓ ବିଳାପ ଯେଉଁଥିରେ ମୁଁ ପଡ଼ିଛି, ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଜନନୀମାନେ ପାଇଁ ଆଉ କଣ ହେବ?
ତ୍ଵଯି ସଂନିହିତେଽପ୍ଯେଵମହମାସଂ ନିରାକୃତା। କିଂ ପୁନଃ ପ୍ରୋଷିତେ ତାତ ଧ୍ରୁଵଂ ମରଣମେଵ ହି
ତୁମେ ସାମ୍ନାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏଭଳି ଅବହେଳିତ ହେଉଛି; ତେବେ, ପୁଅ, ତୁମେ ଚାଲିଗଲେ ମୋ ଦଶା କଣ ହେବ? ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।
ଅତ୍ଯନ୍ତଂ ନିଗୃହୀତାସ୍ମି ଭର୍ତୁର୍ନିତ୍ଯମସମ୍ମତା। ପରିଵାରେଣ କୈକେଯ୍ଯାଃ ସମା ଵାପ୍ଯଥଵାଵରା
ମୁଁ ସଦା ଗଭୀର ଭାବେ ଦମିତ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଠାରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କ ପରିବାରରେ ମୁଁ କେବଳ ସମାନ କିମ୍ବା ତାଠାରୁ ଅଧମ ଅଛି।
ଯୋ ହି ମାଂ ସେଵତେ କଶ୍ଚିଦପି ଵାପ୍ଯନୁଵର୍ତତେ। କୈକେଯ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରମନ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସ ଜନୋ ନାଭିଭାଷତେ
ଯେ କେହି ମୋତେ ସେବା କରେ କିମ୍ବା ଅନୁସରଣ କରେ, ସେ କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖିଲେ ମୋ ସହ କଥା କରିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ।
ନିତ୍ଯକ୍ରୋଧତଯା ତସ୍ଯାଃ କଥଂ ନୁ ଖରଵାଦି ତତ୍। କୈକେଯ୍ଯା ଵଦନଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ପୁତ୍ର ଶକ୍ଷ୍ଯାମି ଦୁର୍ଗତା
ତାଙ୍କର ସଦା କ୍ରୋଧ ଦେଖି, ମୁଁ ଏଭଳି ଦୁଃଖିତା କେମିତି କୈକେୟୀଙ୍କ କଠୋର କଥା କହୁଥିବା ମୁହଁକୁ ଦେଖିପାରିବି, ପୁଅ?
ଦଶ ସପ୍ତ ଚ ଵର୍ଷାଣି ଜାତସ୍ଯ ତଵ ରାଘଵ। ଅତୀତାନି ପ୍ରକାଂକ୍ଷନ୍ତ୍ଯା ମଯା ଦୁଃଖପରିକ୍ଷଯମ୍
ରାଘବ, ତୁମେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ ବର୍ଷ ସତରଟି ହେଲା, ଏବଂ ଏତିକି ବର୍ଷ ମୁଁ ମୋ ଦୁଃଖର ଶେଷ ଆଶା କରି ଅପେକ୍ଷା କରିଛି।
ତଦକ୍ଷଯଂ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ନୋତ୍ସହେ ସହିତୁଂ ଚିରାତ୍। ଵିପ୍ରକାରଂ ସପତ୍ନୀନାମେଵଂ ଜୀର୍ଣାପି ରାଘଵ
ଏତେ ବର୍ଷ ଧରି ସହିଥିବା ଏହି ଅସୀମ ଦୁଃଖ, ସହପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଅପମାନ, ଏବେ ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ ହେଲି ବି ଆଉ ସହିପାରୁନି, ରାଘବ।
ଅପଶ୍ଯନ୍ତୀ ତଵ ମୁଖଂ ପରିପୂର୍ଣଶଶିପ୍ରଭମ୍। କୃପଣା ଵର୍ତଯିଷ୍ଯାମି କଥଂ କୃପଣଜୀଵିକା
ତୁମର ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଭା ମୁହଁ ଦେଖିବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ଏଭଳି ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୟନୀୟ ମୁଁ କିପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିପାରିବି?
ଉପଵାସୈଶ୍ଚ ଯୋଗୈଶ୍ଚ ବହୁଭିଶ୍ଚ ପରିଶ୍ରମୈଃ। ଦୁଃଖସଂଵର୍ଧିତୋ ମୋଘଂ ତ୍ଵଂ ହି ଦୁର୍ଗତଯା ମଯା
ଉପବାସ, ନିୟମ ଓ ଅନେକ କଷ୍ଟରେ ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ତୁମକୁ ପାଳିଛି, କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୋର ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟା ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା, କାରଣ ମୁଁ ଏବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁଃଖିତ।
ସ୍ଥିରଂ ନୁ ହୃଦଯଂ ମନ୍ଯେ ମମେଦଂ ଯନ୍ନ ଦୀର୍ଯତେ। ପ୍ରାଵୃଷୀଵ ମହାନଦ୍ଯାଃ ସ୍ପୃଷ୍ଟଂ କୂଲଂ ନଵାମ୍ଭସା
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ମୋର ହୃଦୟ ବହୁତ ଦୃଢ଼, ନହେଲେ ଏତେ ଦୁଃଖରେ ଏହା ଭାଙ୍ଗିଯାଏନଥାନ୍ତା, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ନଦୀର କୂଳ ବର୍ଷାର ନୂତନ ପାଣିକୁ ସହି ରହେ।
ମମୈଵ ନୂନଂ ମରଣଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ ନ ଚାଵକାଶୋଽସ୍ତି ଯମକ୍ଷଯେ ମମ। ଯଦନ୍ତକୋଽଦ୍ଯୈଵ ନ ମାଂ ଜିହୀର୍ଷତି ପ୍ରସହ୍ଯ ସିଂହୋ ରୁଦତୀଂ ମୃଗୀମିଵ
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ, ଯମର ଲୋକରେ ମୋ ପାଇଁ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ନାହିଁ; ନାହିଁଲେ, ଆଜି ମୃତ୍ୟୁ ମୋତେ ଦୟା କରି, କାନ୍ଦୁଥିବା ହରିଣୀକୁ ସିଂହ ଯେମିତି ଧରେ, ସେପରି ନେଇଯାନ୍ତା।
ସ୍ଥିରଂ ହି ନୂନଂ ହୃଦଯଂ ମମାଯସଂ ନ ଭିଦ୍ଯତେ ଯଦ୍ ଭୁଵି ନୋ ଵିଦୀର୍ଯତେ। ଅନେନ ଦୁଃଖେନ ଚ ଦେହମର୍ପିତଂ ଧ୍ରୁଵଂ ହ୍ଯକାଲେ ମରଣଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ମୋର ହୃଦୟ ଲୋହାର ହେବା ଦରକାର, ନାହିଁଲେ ଏତେ ଦୁଃଖରେ ଏହା ଭାଙ୍ଗିଯାଏନଥାନ୍ତା; ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୋ ଶରୀର ଦେଇଦେଲି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଅସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ।
ଇଦଂ ତୁ ଦୁଃଖଂ ଯଦନର୍ଥକାନି ମେ ଵ୍ରତାନି ଦାନାନି ଚ ସଂଯମାଶ୍ଚ ହି। ତପଶ୍ଚ ତପ୍ତଂ ଯଦପତ୍ଯକାମ୍ଯଯା ସୁନିଷ୍ଫଲଂ ବୀଜମିଵୋପ୍ତମୂଷରେ
ମୋର ଏହି ଦୁଃଖ, ଯେ ମୁଁ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ କରିଥିବା ବ୍ରତ, ଦାନ, ନିୟମ ଓ ତପସ୍ୟା ସବୁ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା, ମାନେ ଉପଜାଉ ଜମିରେ ବିଆଁ ପକାଇବା ପରି।
ଯଦି ହ୍ଯକାଲେ ମରଣଂ ଯଦୃଚ୍ଛଯା ଲଭେତ କଶ୍ଚିଦ୍ ଗୁରୁଦୁଃଖକର୍ଶିତଃ। ଗତାହମଦ୍ଯୈଵ ପରେତସଂସଦଂ ଵିନା ତ୍ଵଯା ଧେନୁରିଵାତ୍ମଜେନ ଵୈ
ଯଦି ଏଭଳି ଭାରି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା କେହି ଅସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇପାରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଆଜି ତୁମ ବିନା ପିତୃଲୋକକୁ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଗାଈ ତାର ବଛଡ଼ା ବିନା ରହିଯାଏ।
ଅଥାପି କିଂ ଜୀଵିତମଦ୍ଯ ମେ ଵୃଥା ତ୍ଵଯା ଵିନା ଚନ୍ଦ୍ରନିଭାନନପ୍ରଭ। ଅନୁଵ୍ରଜିଷ୍ଯାମି ଵନଂ ତ୍ଵଯୈଵ ଗୌଃ ସୁଦୁର୍ବଲା ଵତ୍ସମିଵାଭିକାଂକ୍ଷଯା
କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୋର ଜୀବନର କଣ ଉପକାର, ତୁମେ ନଥିବାବେଳେ ଏହା ବ୍ୟର୍ଥ? ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି, ଦୁର୍ବଳ ହେଲି ବି, ବଛଡ଼ା ପାଇଁ ଆତୁର ଗାଈ ପରି।