କୌସଲ୍ଯାପି ତଦା ଦେଵୀ ରାତ୍ରିଂ ସ୍ଥିତ୍ଵା ସମାହିତା। ପ୍ରଭାତେ ଚାକରୋତ୍ ପୂଜାଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ପୁତ୍ରହିତୈଷିଣୀ
ସେ ସମୟରେ ଦେବୀ କୌଶଲ୍ୟା ରାତି ସମ୍ୟକ୍ ଧ୍ୟାନରେ କାଟି, ପ୍ରଭାତେ ନିଜ ପୁଅଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କଲେ।
ସା କ୍ଷୌମଵସନା ହୃଷ୍ଟା ନିତ୍ଯଂ ଵ୍ରତପରାଯଣା। ଅଗ୍ନିଂ ଜୁହୋତି ସ୍ମ ତଦା ମନ୍ତ୍ରଵତ୍ କୃତମଙ୍ଗଲା
ସେ ରେଶମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ଓ ସଦା ବ୍ରତରେ ଲିନ, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରୁଥିଲେ।
ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ତୁ ତଦା ରାମୋ ମାତୁରନ୍ତଃପୁରଂ ଶୁଭମ୍। ଦଦର୍ଶ ମାତରଂ ତତ୍ର ହାଵଯନ୍ତୀଂ ହୁତାଶନମ୍
ତାପରେ ରାମ ନିଜ ମାଆଙ୍କ ଶୁଭ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିକୁ ହବି ଦେଉଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଦେଵକାର୍ଯନିମିତ୍ତଂ ଚ ତତ୍ରାପଶ୍ଯତ୍ ସମୁଦ୍ଯତମ୍। ଦଧ୍ଯକ୍ଷତଘୃତଂ ଚୈଵ ମୋଦକାନ୍ ହଵିଷସ୍ତଥା
ସେଠାରେ ଦେବପୂଜା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଦହି, ଅକ୍ଷତ, ଘିଅ, ମିଠା ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ହବିସମଗ୍ରୀ ଦେଖିଲେ।
ଲାଜାନ୍ ମାଲ୍ଯାନି ଶୁକ୍ଲାନି ପାଯସଂ କୃସରଂ ତଥା। ସମିଧଃ ପୂର୍ଣକୁମ୍ଭାଂଶ୍ଚ ଦଦର୍ଶ ରଘୁନନ୍ଦନଃ
ଫୁଲା ଚାଉଳ, ଧଳା ମାଳା, ଖୀର, ମିଠା ଖିଚୁଡ଼ି, ଜଳାନ୍ତ କାଠ, ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଡ଼ା ଦେଖିଲେ ରଘୁନନ୍ଦନ।
ତାଂ ଶୁକ୍ଲକ୍ଷୌମସଂଵୀତାଂ ଵ୍ରତଯୋଗେନ କର୍ଶିତାମ୍। ତର୍ପଯନ୍ତୀଂ ଦଦର୍ଶାଦ୍ଭିର୍ଦେଵତାଂ ଵରଵର୍ଣିନୀମ୍
ଧଳା ରେଶମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ବ୍ରତରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା, ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରୁଥିବା, ଚମକୁଥିବା ରୂପସ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ସ ମାତରମୁପକ୍ରାନ୍ତାମୁପସଂଗୃହ୍ଯ ରାଘଵଃ। ପରିଷ୍ଵକ୍ତଶ୍ଚ ବାହୁଭ୍ଯାମଵଘ୍ରାତଶ୍ଚ ମୂର୍ଧନି
ରାଘବ ନିଜ ମାଆଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ବାହୁଦ୍ୱାରା ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ମୁଣ୍ଡରେ ଚୁମ୍ବନ କଲେ।
ତମୁଵାଚ ଦୁରାଧର୍ଷଂ ରାଘଵଂ ସୁତମାତ୍ମନଃ। କୌସଲ୍ଯା ପୁତ୍ରଵାତ୍ସଲ୍ଯାଦିଦଂ ପ୍ରିଯହିତଂ ଵଚଃ
କୌଶଲ୍ୟା ଅଡ଼ିଗଲା ଯାଏଁ ନ ହୁଅନ୍ତି, ପୁଅ ପ୍ରତି ମାତୃସ୍ନେହ ଭରା ପ୍ରେମ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଵୃଦ୍ଧାନାଂ ଧର୍ମଶୀଲାନାଂ ରାଜର୍ଷୀଣାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍। ପ୍ରାପ୍ନୁହ୍ଯାଯୁଶ୍ଚ କୀର୍ତିଂ ଚ ଧର୍ମଂ ଚାପ୍ଯୁଚିତଂ କୁଲେ
ବୟସ୍କ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ରାଜା ଋଷିମାନେ ଯେପରି ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତି ଓ ଉଚିତ ଧର୍ମ ଲାଭ କରିଥିଲେ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତୁମର ବଂଶକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ, କୀର୍ତି ଓ ଧର୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ କର।
ସତ୍ଯପ୍ରତିଜ୍ଞଂ ପିତରଂ ରାଜାନଂ ପଶ୍ଯ ରାଘଵ। ଅଦ୍ଯୈଵ ତ୍ଵାଂ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ଯୌଵରାଜ୍ଯେଽଭିଷେକ୍ଷ୍ଯତି
ହେ ରାଘବ, ତୁମ ପିତା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖ, ସତ୍ୟବାନ୍ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ। ଏହି ଦିନେ ସେ ତୁମକୁ ଯୁବରାଜ୍ୟ ଅଭିଷେକ କରିବେ।
ଦତ୍ତମାସନମାଲଭ୍ଯ ଭୋଜନେନ ନିମନ୍ତ୍ରିତଃ। ମାତରଂ ରାଘଵଃ କିଂଚିତ୍ ପ୍ରସାର୍ଯାଞ୍ଜଲିମବ୍ରଵୀତ୍
ଅସନ ଦେଇ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରାଯିବା ପରେ ରାଘବ ଅଞ୍ଜଳି ଜୋଡି କିଛି କଥା ମାଆଁଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସ ସ୍ଵଭାଵଵିନୀତଶ୍ଚ ଗୌରଵାଚ୍ଚ ତଥାନତଃ। ପ୍ରସ୍ଥିତୋ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯମାପ୍ରଷ୍ଟୁମୁପଚକ୍ରମେ
ସ୍ବଭାବରୁ ନମ୍ର ଓ ଗମ୍ଭୀର ଭାବରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ସେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ପାଇଁ ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଦେଵି ନୂନଂ ନ ଜାନୀଷେ ମହଦ୍ ଭଯମୁପସ୍ଥିତମ୍। ଇଦଂ ତଵ ଚ ଦୁଃଖାଯ ଵୈଦେହ୍ଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଚ
ମହାରାଣୀ, ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣ ଏହି ବଡ଼ ଆପଦକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଏହା ଆପଣଙ୍କ, ଵୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖର କାରଣ।
ଗମିଷ୍ଯେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯଂ କିମନେନାସନେନ ମେ। ଵିଷ୍ଟରାସନଯୋଗ୍ଯୋ ହି କାଲୋଽଯଂ ମାମୁପସ୍ଥିତଃ
ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବି—ଏହି ଆସନ ମୋ ପାଇଁ କଣ ଦରକାର? ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ଆସନର ସମୟ ଆସିଗଲା।
ଚତୁର୍ଦଶ ହି ଵର୍ଷାଣି ଵତ୍ସ୍ଯାମ ଵିଜନେ ଵନେ। କନ୍ଦମୂଲଫଲୈର୍ଜୀଵନ୍ ହିତ୍ଵା ମୁନିଵଦାମିଷମ୍
ଚଉଦ ଅଂଶ ବର୍ଷ ମୁଁ ଏକାକୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବି, ମୁଁନିମାନେ ଯେପରି ମାଂସ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେପରି କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବି।
ଭରତାଯ ମହାରାଜୋ ଯୌଵରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି। ମାଂ ପୁନର୍ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯଂ ଵିଵାସଯତି ତାପସମ୍
ମହାରାଜା ଯୁବରାଜ୍ୟ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଉଛନ୍ତି, ମୋତେ ତ ତାପସ ପରି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ବନବାସ ଦେଉଛନ୍ତି।
ସ ଷଟ୍ ଚାଷ୍ଟୌ ଚ ଵର୍ଷାଣି ଵତ୍ସ୍ଯାମି ଵିଜନେ ଵନେ। ଆସେଵମାନୋ ଵନ୍ଯାନି ଫଲମୂଲୈଶ୍ଚ ଵର୍ତଯନ୍
ଛଅ ଓ ଆଠ ବର୍ଷ ମୁଁ ଏକାକୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବି, ଜଙ୍ଗଲର ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଚାଲାଇବି।
ସା ନିକୃତ୍ତେଵ ସାଲସ୍ଯ ଯଷ୍ଟିଃ ପରଶୁନା ଵନେ। ପପାତ ସହସା ଦେଵୀ ଦେଵତେଵ ଦିଵଶ୍ଚ୍ଯୁତା
ଯେପରି ଚୋପରେ କଟାଯାଇଥିବା ଶାଳ ଗଛର ଡାଳ ହଠାତ୍ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼େ, ସେପରି ଦେବୀ ହଠାତ୍ ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ, ମନେ ହେଲା ଦେବତା ଆକାଶରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତାମଦୁଃଖୋଚିତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପତିତାଂ କଦଲୀମିଵ। ରାମସ୍ତୂତ୍ଥାପଯାମାସ ମାତରଂ ଗତଚେତସମ୍
ଦୁଃଖ ଅଭ୍ୟାସ ନଥିବା ମାଆଁଙ୍କୁ କଦଳୀ ଗଛର ତଣ୍ଡ ପରି ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ରାମ ମନ ହରାଇଥିବା ମାଆଁକୁ ଉଠେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ଉପାଵୃତ୍ଯୋତ୍ଥିତାଂ ଦୀନାଂ ଵଡଵାମିଵ ଵାହିତାମ୍। ପାଂସୁଗୁଣ୍ଠିତସର୍ଵାଙ୍ଗୀଂ ଵିମମର୍ଶ ଚ ପାଣିନା
ଧୂଳିରେ ଲୁଟିଯାଇଥିବା ଦୁଃଖିତ ଓ ଅବସ୍ଥା ମାଆଁ ଉଠିବା ବେଳେ, ରାମ ତାଙ୍କର ସରା ଶରୀରକୁ ହାତରେ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ, ମନେ ହେଲା ଯେପରି ଜଳରେ ଭସିଯାଇଥିବା ଘୋଡ଼ି।
ସା ରାଘଵମୁପାସୀନମସୁଖାର୍ତା ସୁଖୋଚିତା। ଉଵାଚ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରମୁପଶୃଣ୍ଵତି ଲକ୍ଷ୍ମଣେ
ସୁଖ ଅଭ୍ୟାସୀ କିନ୍ତୁ ଏବେ ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ମାଆଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୁଣୁଥିବାବେଳେ, ପାଖରେ ବସିଥିବା ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯଦି ପୁତ୍ର ନ ଜାଯେଥା ମମ ଶୋକାଯ ରାଘଵ। ନ ସ୍ମ ଦୁଃଖମତୋ ଭୂଯଃ ପଶ୍ଯେଯମହମପ୍ରଜାଃ
ହେ ପୁଅ, ଯଦି ତୁମେ ମୋ ଜନ୍ମ ହେବାନଥାନ୍ତା, ତେବେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼ିନଥାନ୍ତି। ମୁଁ ନିରସନ୍ତାନ ଥାଇ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼ିନଥାନ୍ତି।
ଏକ ଏଵ ହି ଵନ୍ଧ୍ଯାଯାଃ ଶୋକୋ ଭଵତି ମାନସଃ। ଅପ୍ରଜାସ୍ମୀତି ସଂତାପୋ ନ ହ୍ଯନ୍ଯଃ ପୁତ୍ର ଵିଦ୍ଯତେ
ନିରସନ୍ତାନ ଜନନୀଙ୍କ ପାଖରେ ଏକମାତ୍ର ମନର ଦୁଃଖ ହେଉଛି—'ମୋ ସନ୍ତାନ ନାହିଁ' ବୋଲି ଯେ ଦୁଃଖ। ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ହେ ପୁଅ।
ନ ଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵଂ କଲ୍ଯାଣଂ ସୁଖଂ ଵା ପତିପୌରୁଷେ। ଅପି ପୁତ୍ରେ ଵିପଶ୍ଯେଯମିତି ରାମାସ୍ଥିତଂ ମଯା
ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ପତିଙ୍କ ଶକ୍ତିରୁ କୌଣସି ଭଲ କିମ୍ବା ସୁଖ ଦେଖିନଥିଲି; ଏହି ଆଶା ଥିଲା ଯେ, ହେ ରାମ, ପୁଅ ମାନେ ମୋତେ ଏହା ଦେଖାଇବେ।
ସା ବହୂନ୍ଯମନୋଜ୍ଞାନି ଵାକ୍ଯାନି ହୃଦଯଚ୍ଛିଦାମ୍। ଅହଂ ଶ୍ରୋଷ୍ଯେ ସପତ୍ନୀନାମଵରାଣାଂ ପରା ସତୀ
ମୁଁ ଅନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେଠାରୁ ଅଧିକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଅନେକ ଅପ୍ରିୟ ଓ ହୃଦୟ ଭେଦିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ପଡ଼ିବ।
ଅତୋ ଦୁଃଖତରଂ କିଂ ନୁ ପ୍ରମଦାନାଂ ଭଵିଷ୍ଯତି। ମମ ଶୋକୋ ଵିଲାପଶ୍ଚ ଯାଦୃଶୋଽଯମନନ୍ତକଃ
ଏପରି ଅନନ୍ତ ଶୋକ ଓ ବିଳାପ ଯେଉଁଥିରେ ମୁଁ ପଡ଼ିଛି, ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଜନନୀମାନେ ପାଇଁ ଆଉ କଣ ହେବ?
ତ୍ଵଯି ସଂନିହିତେଽପ୍ଯେଵମହମାସଂ ନିରାକୃତା। କିଂ ପୁନଃ ପ୍ରୋଷିତେ ତାତ ଧ୍ରୁଵଂ ମରଣମେଵ ହି
ତୁମେ ସାମ୍ନାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏଭଳି ଅବହେଳିତ ହେଉଛି; ତେବେ, ପୁଅ, ତୁମେ ଚାଲିଗଲେ ମୋ ଦଶା କଣ ହେବ? ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।
ଅତ୍ଯନ୍ତଂ ନିଗୃହୀତାସ୍ମି ଭର୍ତୁର୍ନିତ୍ଯମସମ୍ମତା। ପରିଵାରେଣ କୈକେଯ୍ଯାଃ ସମା ଵାପ୍ଯଥଵାଵରା
ମୁଁ ସଦା ଗଭୀର ଭାବେ ଦମିତ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଠାରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କ ପରିବାରରେ ମୁଁ କେବଳ ସମାନ କିମ୍ବା ତାଠାରୁ ଅଧମ ଅଛି।
ଯୋ ହି ମାଂ ସେଵତେ କଶ୍ଚିଦପି ଵାପ୍ଯନୁଵର୍ତତେ। କୈକେଯ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରମନ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସ ଜନୋ ନାଭିଭାଷତେ
ଯେ କେହି ମୋତେ ସେବା କରେ କିମ୍ବା ଅନୁସରଣ କରେ, ସେ କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖିଲେ ମୋ ସହ କଥା କରିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ।
ନିତ୍ଯକ୍ରୋଧତଯା ତସ୍ଯାଃ କଥଂ ନୁ ଖରଵାଦି ତତ୍। କୈକେଯ୍ଯା ଵଦନଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ପୁତ୍ର ଶକ୍ଷ୍ଯାମି ଦୁର୍ଗତା
ତାଙ୍କର ସଦା କ୍ରୋଧ ଦେଖି, ମୁଁ ଏଭଳି ଦୁଃଖିତା କେମିତି କୈକେୟୀଙ୍କ କଠୋର କଥା କହୁଥିବା ମୁହଁକୁ ଦେଖିପାରିବି, ପୁଅ?