ନ କ୍ରୁଧ୍ଯତ୍ଯଭିଶପ୍ତୋଽପି କ୍ରୋଧନୀଯାନି ଵର୍ଜଯନ୍। କ୍ରୁଦ୍ଧାନ୍ ପ୍ରସାଦଯନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ସ ଇତୋଽଦ୍ଯ ପ୍ରଵତ୍ସ୍ଯତି
ସେ ଅପମାନିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ କ୍ରୋଧିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, କ୍ରୋଧ ହେବାର କାରଣଗୁଡ଼ିକୁ ଦୂରେଇ ରଖନ୍ତି। ସମସ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ଲୋକଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ସେ ଆଜି ଏଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବେ।
ଅବୁଦ୍ଧିର୍ବତ ନୋ ରାଜା ଜୀଵଲୋକଂ ଚରତ୍ଯଯମ୍। ଯୋ ଗତିଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ପରିତ୍ଯଜତି ରାଘଵମ୍
ହାୟ, ଆମ ରାଜା ବୁଦ୍ଧିହୀନ ଭାବରେ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚରଣ କରୁଛନ୍ତି, କାରଣ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପଥ ହେଉଥିବା ରାଘବଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛନ୍ତି।
ଇତି ସର୍ଵା ମହିଷ୍ଯସ୍ତା ଵିଵତ୍ସା ଇଵ ଧେନଵଃ। ପତିମାଚୁକ୍ରୁଶୁଶ୍ଚାପି ସସ୍ଵନଂ ଚାପି ଚୁକ୍ରୁଶୁଃ
ଏଭଳି ଭାବରେ ସମସ୍ତ ରାଜମହିଳାମାନେ ଛୁଆଁ ହରାଇଥିବା ଗାଈମାନେ ପରି ଚିତ୍କାର କଲେ ଏବଂ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କନ୍ଦିଲେ।
ସ ହି ଚାନ୍ତଃପୁରେ ଘୋରମାର୍ତଶବ୍ଦଂ ମହୀପତିଃ। ପୁତ୍ରଶୋକାଭିସଂତପ୍ତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵ୍ଯାଲୀଯତାସନେ
ପୁଅ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ରାଜା ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖର ସ୍ୱର ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ଆସନ ଉପରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଲେ।
ରାମସ୍ତୁ ଭୃଶମାଯସ୍ତୋ ନିଃଶ୍ଵସନ୍ନିଵ କୁଞ୍ଜରଃ। ଜଗାମ ସହିତୋ ଭ୍ରାତ୍ରା ମାତୁରନ୍ତଃପୁରଂ ଵଶୀ
ରାମ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିଲେ, ହାତୀ ପରି ଭାରି ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ଭାଇଙ୍କ ସହିତ ନିଜ ମାଆଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖି ଯାଇଥିଲେ।
ସୋଽପଶ୍ଯତ୍ ପୁରୁଷଂ ତତ୍ର ଵୃଦ୍ଧଂ ପରମପୂଜିତମ୍। ଉପଵିଷ୍ଟଂ ଗୃହଦ୍ଵାରି ତିଷ୍ଠତଶ୍ଚାପରାନ୍ ବହୂନ୍
ସେଠାରେ ସେ ଜଣେ ବୃଦ୍ଧ, ବହୁତ ସମ୍ମାନିତ ଲୋକଙ୍କୁ ଘର ଦ୍ୱାରରେ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ଅନେକ ଅନ୍ୟମାନେ ଉଭୟ ଦିଗରେ ଦଢ଼ିଥିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ତୁ ତଦା ରାମଂ ତେ ସର୍ଵେ ସମୁପସ୍ଥିତାଃ। ଜଯେନ ଜଯତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଵର୍ଧଯନ୍ତି ସ୍ମ ରାଘଵମ୍
ସେତିକି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ସହିତ, ସମସ୍ତେ ଉପସ୍ଥିତ ଲୋକେ ଜୟଧ୍ୱନି କରି, ବିଜୟୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ରାଘବଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ପ୍ରଥମାଂ କକ୍ଷ୍ଯାଂ ଦ୍ଵିତୀଯାଯାଂ ଦଦର୍ଶ ସଃ। ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ ଵେଦସମ୍ପନ୍ନାନ୍ ଵୃଦ୍ଧାନ୍ ରାଜ୍ଞାଭିସତ୍କୃତାନ୍
ପ୍ରଥମ କକ୍ଷକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦ୍ୱିତୀୟ କକ୍ଷରେ ସେ ବେଦଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବୃଦ୍ଧ ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଦେଖିଲେ।
ପ୍ରଣମ୍ଯ ରାମସ୍ତାନ୍ ଵୃଦ୍ଧାଂସ୍ତୃତୀଯାଯାଂ ଦଦର୍ଶ ସଃ। ସ୍ତ୍ରିଯୋ ବାଲାଶ୍ଚ ଵୃଦ୍ଧାଶ୍ଚ ଦ୍ଵାରରକ୍ଷଣତତ୍ପରାଃ
ସେ ବୃଦ୍ଧମାନେକୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତୃତୀୟ କକ୍ଷରେ ନାରୀମାନେ, ଶିଶୁମାନେ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ, ସମସ୍ତେ ଦ୍ୱାର ରକ୍ଷାରେ ନିୟୋଜିତ ଦେଖିଲେ।
ଵର୍ଧଯିତ୍ଵା ପ୍ରହୃଷ୍ଟାସ୍ତାଃ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଚ ଗୃହଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ। ନ୍ଯଵେଦଯନ୍ତ ତ୍ଵରିତଂ ରାମମାତୁଃ ପ୍ରିଯଂ ତଦା
ସେ ଖୁସି ନାରୀମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ତୁରନ୍ତ ରାମଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ସୂଚନା ଦେଲେ।
କୌସଲ୍ଯାପି ତଦା ଦେଵୀ ରାତ୍ରିଂ ସ୍ଥିତ୍ଵା ସମାହିତା। ପ୍ରଭାତେ ଚାକରୋତ୍ ପୂଜାଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ପୁତ୍ରହିତୈଷିଣୀ
ସେ ସମୟରେ ଦେବୀ କୌଶଲ୍ୟା ରାତି ସମ୍ୟକ୍ ଧ୍ୟାନରେ କାଟି, ପ୍ରଭାତେ ନିଜ ପୁଅଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କଲେ।
ସା କ୍ଷୌମଵସନା ହୃଷ୍ଟା ନିତ୍ଯଂ ଵ୍ରତପରାଯଣା। ଅଗ୍ନିଂ ଜୁହୋତି ସ୍ମ ତଦା ମନ୍ତ୍ରଵତ୍ କୃତମଙ୍ଗଲା
ସେ ରେଶମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ଓ ସଦା ବ୍ରତରେ ଲିନ, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରୁଥିଲେ।
ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ତୁ ତଦା ରାମୋ ମାତୁରନ୍ତଃପୁରଂ ଶୁଭମ୍। ଦଦର୍ଶ ମାତରଂ ତତ୍ର ହାଵଯନ୍ତୀଂ ହୁତାଶନମ୍
ତାପରେ ରାମ ନିଜ ମାଆଙ୍କ ଶୁଭ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିକୁ ହବି ଦେଉଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଦେଵକାର୍ଯନିମିତ୍ତଂ ଚ ତତ୍ରାପଶ୍ଯତ୍ ସମୁଦ୍ଯତମ୍। ଦଧ୍ଯକ୍ଷତଘୃତଂ ଚୈଵ ମୋଦକାନ୍ ହଵିଷସ୍ତଥା
ସେଠାରେ ଦେବପୂଜା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଦହି, ଅକ୍ଷତ, ଘିଅ, ମିଠା ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ହବିସମଗ୍ରୀ ଦେଖିଲେ।
ଲାଜାନ୍ ମାଲ୍ଯାନି ଶୁକ୍ଲାନି ପାଯସଂ କୃସରଂ ତଥା। ସମିଧଃ ପୂର୍ଣକୁମ୍ଭାଂଶ୍ଚ ଦଦର୍ଶ ରଘୁନନ୍ଦନଃ
ଫୁଲା ଚାଉଳ, ଧଳା ମାଳା, ଖୀର, ମିଠା ଖିଚୁଡ଼ି, ଜଳାନ୍ତ କାଠ, ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଡ଼ା ଦେଖିଲେ ରଘୁନନ୍ଦନ।
ତାଂ ଶୁକ୍ଲକ୍ଷୌମସଂଵୀତାଂ ଵ୍ରତଯୋଗେନ କର୍ଶିତାମ୍। ତର୍ପଯନ୍ତୀଂ ଦଦର୍ଶାଦ୍ଭିର୍ଦେଵତାଂ ଵରଵର୍ଣିନୀମ୍
ଧଳା ରେଶମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ବ୍ରତରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା, ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରୁଥିବା, ଚମକୁଥିବା ରୂପସ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ସ ମାତରମୁପକ୍ରାନ୍ତାମୁପସଂଗୃହ୍ଯ ରାଘଵଃ। ପରିଷ୍ଵକ୍ତଶ୍ଚ ବାହୁଭ୍ଯାମଵଘ୍ରାତଶ୍ଚ ମୂର୍ଧନି
ରାଘବ ନିଜ ମାଆଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ବାହୁଦ୍ୱାରା ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ମୁଣ୍ଡରେ ଚୁମ୍ବନ କଲେ।
ତମୁଵାଚ ଦୁରାଧର୍ଷଂ ରାଘଵଂ ସୁତମାତ୍ମନଃ। କୌସଲ୍ଯା ପୁତ୍ରଵାତ୍ସଲ୍ଯାଦିଦଂ ପ୍ରିଯହିତଂ ଵଚଃ
କୌଶଲ୍ୟା ଅଡ଼ିଗଲା ଯାଏଁ ନ ହୁଅନ୍ତି, ପୁଅ ପ୍ରତି ମାତୃସ୍ନେହ ଭରା ପ୍ରେମ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଵୃଦ୍ଧାନାଂ ଧର୍ମଶୀଲାନାଂ ରାଜର୍ଷୀଣାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍। ପ୍ରାପ୍ନୁହ୍ଯାଯୁଶ୍ଚ କୀର୍ତିଂ ଚ ଧର୍ମଂ ଚାପ୍ଯୁଚିତଂ କୁଲେ
ବୟସ୍କ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ରାଜା ଋଷିମାନେ ଯେପରି ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତି ଓ ଉଚିତ ଧର୍ମ ଲାଭ କରିଥିଲେ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତୁମର ବଂଶକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ, କୀର୍ତି ଓ ଧର୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ କର।
ସତ୍ଯପ୍ରତିଜ୍ଞଂ ପିତରଂ ରାଜାନଂ ପଶ୍ଯ ରାଘଵ। ଅଦ୍ଯୈଵ ତ୍ଵାଂ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ଯୌଵରାଜ୍ଯେଽଭିଷେକ୍ଷ୍ଯତି
ହେ ରାଘବ, ତୁମ ପିତା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖ, ସତ୍ୟବାନ୍ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ। ଏହି ଦିନେ ସେ ତୁମକୁ ଯୁବରାଜ୍ୟ ଅଭିଷେକ କରିବେ।
ଦତ୍ତମାସନମାଲଭ୍ଯ ଭୋଜନେନ ନିମନ୍ତ୍ରିତଃ। ମାତରଂ ରାଘଵଃ କିଂଚିତ୍ ପ୍ରସାର୍ଯାଞ୍ଜଲିମବ୍ରଵୀତ୍
ଅସନ ଦେଇ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରାଯିବା ପରେ ରାଘବ ଅଞ୍ଜଳି ଜୋଡି କିଛି କଥା ମାଆଁଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସ ସ୍ଵଭାଵଵିନୀତଶ୍ଚ ଗୌରଵାଚ୍ଚ ତଥାନତଃ। ପ୍ରସ୍ଥିତୋ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯମାପ୍ରଷ୍ଟୁମୁପଚକ୍ରମେ
ସ୍ବଭାବରୁ ନମ୍ର ଓ ଗମ୍ଭୀର ଭାବରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ସେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ପାଇଁ ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଦେଵି ନୂନଂ ନ ଜାନୀଷେ ମହଦ୍ ଭଯମୁପସ୍ଥିତମ୍। ଇଦଂ ତଵ ଚ ଦୁଃଖାଯ ଵୈଦେହ୍ଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଚ
ମହାରାଣୀ, ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣ ଏହି ବଡ଼ ଆପଦକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଏହା ଆପଣଙ୍କ, ଵୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖର କାରଣ।
ଗମିଷ୍ଯେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯଂ କିମନେନାସନେନ ମେ। ଵିଷ୍ଟରାସନଯୋଗ୍ଯୋ ହି କାଲୋଽଯଂ ମାମୁପସ୍ଥିତଃ
ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବି—ଏହି ଆସନ ମୋ ପାଇଁ କଣ ଦରକାର? ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ଆସନର ସମୟ ଆସିଗଲା।
ଚତୁର୍ଦଶ ହି ଵର୍ଷାଣି ଵତ୍ସ୍ଯାମ ଵିଜନେ ଵନେ। କନ୍ଦମୂଲଫଲୈର୍ଜୀଵନ୍ ହିତ୍ଵା ମୁନିଵଦାମିଷମ୍
ଚଉଦ ଅଂଶ ବର୍ଷ ମୁଁ ଏକାକୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବି, ମୁଁନିମାନେ ଯେପରି ମାଂସ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେପରି କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବି।
ଭରତାଯ ମହାରାଜୋ ଯୌଵରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି। ମାଂ ପୁନର୍ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯଂ ଵିଵାସଯତି ତାପସମ୍
ମହାରାଜା ଯୁବରାଜ୍ୟ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଉଛନ୍ତି, ମୋତେ ତ ତାପସ ପରି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ବନବାସ ଦେଉଛନ୍ତି।
ସ ଷଟ୍ ଚାଷ୍ଟୌ ଚ ଵର୍ଷାଣି ଵତ୍ସ୍ଯାମି ଵିଜନେ ଵନେ। ଆସେଵମାନୋ ଵନ୍ଯାନି ଫଲମୂଲୈଶ୍ଚ ଵର୍ତଯନ୍
ଛଅ ଓ ଆଠ ବର୍ଷ ମୁଁ ଏକାକୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବି, ଜଙ୍ଗଲର ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଚାଲାଇବି।
ସା ନିକୃତ୍ତେଵ ସାଲସ୍ଯ ଯଷ୍ଟିଃ ପରଶୁନା ଵନେ। ପପାତ ସହସା ଦେଵୀ ଦେଵତେଵ ଦିଵଶ୍ଚ୍ଯୁତା
ଯେପରି ଚୋପରେ କଟାଯାଇଥିବା ଶାଳ ଗଛର ଡାଳ ହଠାତ୍ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼େ, ସେପରି ଦେବୀ ହଠାତ୍ ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ, ମନେ ହେଲା ଦେବତା ଆକାଶରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତାମଦୁଃଖୋଚିତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପତିତାଂ କଦଲୀମିଵ। ରାମସ୍ତୂତ୍ଥାପଯାମାସ ମାତରଂ ଗତଚେତସମ୍
ଦୁଃଖ ଅଭ୍ୟାସ ନଥିବା ମାଆଁଙ୍କୁ କଦଳୀ ଗଛର ତଣ୍ଡ ପରି ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ରାମ ମନ ହରାଇଥିବା ମାଆଁକୁ ଉଠେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ଉପାଵୃତ୍ଯୋତ୍ଥିତାଂ ଦୀନାଂ ଵଡଵାମିଵ ଵାହିତାମ୍। ପାଂସୁଗୁଣ୍ଠିତସର୍ଵାଙ୍ଗୀଂ ଵିମମର୍ଶ ଚ ପାଣିନା
ଧୂଳିରେ ଲୁଟିଯାଇଥିବା ଦୁଃଖିତ ଓ ଅବସ୍ଥା ମାଆଁ ଉଠିବା ବେଳେ, ରାମ ତାଙ୍କର ସରା ଶରୀରକୁ ହାତରେ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ, ମନେ ହେଲା ଯେପରି ଜଳରେ ଭସିଯାଇଥିବା ଘୋଡ଼ି।