ଧାରଯନ୍ ମନସା ଦୁଃଖମିନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ନିଗୃହ୍ଯ ଚ। ପ୍ରଵିଵେଶାତ୍ମଵାନ୍ ଵେଶ୍ମ ମାତୁରପ୍ରିଯଶଂସିଵାନ୍
ମନରେ ଦୁଃଖ ଧରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଥିବା ରାମ ମାଆଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯଦିଓ ସେ ତାଙ୍କୁ ଅପ୍ରିୟ ସମ୍ବାଦ ଦେଉଥିଲେ।
ସର୍ଵୋଽପ୍ଯଭିଜନଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଶ୍ରୀମତଃ ସତ୍ଯଵାଦିନଃ। ନାଲକ୍ଷଯତ ରାମସ୍ଯ କଂଚିଦାକାରମାନନେ
ମହାନ, ଧନୀ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ରାମଙ୍କ ସମସ୍ତ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଉଚିତଂ ଚ ମହାବାହୁର୍ନ ଜହୌ ହର୍ଷମାତ୍ମଵାନ୍। ଶାରଦଃ ସମୁଦୀର୍ଣାଂଶୁଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ତେଜ ଇଵାତ୍ମଜମ୍
ମହାବାହୁ ଓ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଥିବା ରାମ ତାଙ୍କ ସାଧାରଣ ଶାନ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ।
ଵାଚା ମଧୁରଯା ରାମଃ ସର୍ଵଂ ସମ୍ମାନଯଞ୍ଜନମ୍। ମାତୁଃ ସମୀପଂ ଧର୍ମାତ୍ମା ପ୍ରଵିଵେଶ ମହାଯଶାଃ
ବଡ଼ କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମିଠା କଥାରେ ସମ୍ମାନ କରି, ମାଆଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତଂ ଗୁଣୈଃ ସମତାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଭ୍ରାତା ଵିପୁଲଵିକ୍ରମଃ। ସୌମିତ୍ରିରନୁଵଵ୍ରାଜ ଧାରଯନ୍ ଦୁଃଖମାତ୍ମଜମ୍
ବିଶାଳ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ଗୁଣରେ ସମ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ନିଜ ଦୁଃଖ ଧରି, ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ।
ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଵେଶ୍ମାତିଭୃଶଂ ମୁଦା ଯୁତଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ତାଂ ଚାର୍ଥଵିପତ୍ତିମାଗତାମ୍। ନ ଚୈଵ ରାମୋଽତ୍ର ଜଗାମ ଵିକ୍ରିଯାଂ ସୁହୃଜ୍ଜନସ୍ଯାତ୍ମଵିପତ୍ତିଶଙ୍କଯା
ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଆସିଛି ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମ କୌଣସି ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ; କାରଣ ସେ ନିଜ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେବେ ବୋଲି ଭୟ କରୁଥିଲେ।
thumb|ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବିଶ୍ ଶ୍ଲୋକ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରେ ନିଷ୍କ୍ରାମତି କୃତାଞ୍ଜଲୌ। ଆର୍ତଶବ୍ଦୋ ମହାନ୍ ଜଜ୍ଞେ ସ୍ତ୍ରୀଣାମନ୍ତଃପୁରେ ତଦା
ସେ ପୁରୁଷସିଂହ ହାତ ଜୋଡି ଯେତେବେଳେ ବାହାରିଲେ, ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ବଡ଼ ଚିତ୍କାର କଲେ।
କୃତ୍ଯେଷ୍ଵଚୋଦିତଃ ପିତ୍ରା ସର୍ଵସ୍ଯାନ୍ତଃପୁରସ୍ଯ ଚ। ଗତିଶ୍ଚ ଶରଣଂ ଚାସୀତ୍ ସ ରାମୋଽଦ୍ଯ ପ୍ରଵତ୍ସ୍ଯତି
ପିତା ଓ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ଲୋକଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ରାମ ସେମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଓ ନେତୃତ୍ୱ ଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଆଜି ସେ ବିଦାୟ ନେବେ।
କୌସଲ୍ଯାଯାଂ ଯଥା ଯୁକ୍ତୋ ଜନନ୍ଯାଂ ଵର୍ତତେ ସଦା। ତଥୈଵ ଵର୍ତତେଽସ୍ମାସୁ ଜନ୍ମପ୍ରଭୃତି ରାଘଵଃ
ଯେପରି ସେ କୌଶଲ୍ୟା ମାଆଙ୍କୁ ସଦା ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ, ସେପରି ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମରୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଭଳି ଆଚରଣ କରିଛନ୍ତି।
ନ କ୍ରୁଧ୍ଯତ୍ଯଭିଶପ୍ତୋଽପି କ୍ରୋଧନୀଯାନି ଵର୍ଜଯନ୍। କ୍ରୁଦ୍ଧାନ୍ ପ୍ରସାଦଯନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ସ ଇତୋଽଦ୍ଯ ପ୍ରଵତ୍ସ୍ଯତି
ସେ ଅପମାନିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ କ୍ରୋଧିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, କ୍ରୋଧ ହେବାର କାରଣଗୁଡ଼ିକୁ ଦୂରେଇ ରଖନ୍ତି। ସମସ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ଲୋକଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ସେ ଆଜି ଏଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବେ।
ଅବୁଦ୍ଧିର୍ବତ ନୋ ରାଜା ଜୀଵଲୋକଂ ଚରତ୍ଯଯମ୍। ଯୋ ଗତିଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ପରିତ୍ଯଜତି ରାଘଵମ୍
ହାୟ, ଆମ ରାଜା ବୁଦ୍ଧିହୀନ ଭାବରେ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚରଣ କରୁଛନ୍ତି, କାରଣ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପଥ ହେଉଥିବା ରାଘବଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛନ୍ତି।
ଇତି ସର୍ଵା ମହିଷ୍ଯସ୍ତା ଵିଵତ୍ସା ଇଵ ଧେନଵଃ। ପତିମାଚୁକ୍ରୁଶୁଶ୍ଚାପି ସସ୍ଵନଂ ଚାପି ଚୁକ୍ରୁଶୁଃ
ଏଭଳି ଭାବରେ ସମସ୍ତ ରାଜମହିଳାମାନେ ଛୁଆଁ ହରାଇଥିବା ଗାଈମାନେ ପରି ଚିତ୍କାର କଲେ ଏବଂ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କନ୍ଦିଲେ।
ସ ହି ଚାନ୍ତଃପୁରେ ଘୋରମାର୍ତଶବ୍ଦଂ ମହୀପତିଃ। ପୁତ୍ରଶୋକାଭିସଂତପ୍ତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵ୍ଯାଲୀଯତାସନେ
ପୁଅ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ରାଜା ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖର ସ୍ୱର ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ଆସନ ଉପରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଲେ।
ରାମସ୍ତୁ ଭୃଶମାଯସ୍ତୋ ନିଃଶ୍ଵସନ୍ନିଵ କୁଞ୍ଜରଃ। ଜଗାମ ସହିତୋ ଭ୍ରାତ୍ରା ମାତୁରନ୍ତଃପୁରଂ ଵଶୀ
ରାମ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିଲେ, ହାତୀ ପରି ଭାରି ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ଭାଇଙ୍କ ସହିତ ନିଜ ମାଆଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖି ଯାଇଥିଲେ।
ସୋଽପଶ୍ଯତ୍ ପୁରୁଷଂ ତତ୍ର ଵୃଦ୍ଧଂ ପରମପୂଜିତମ୍। ଉପଵିଷ୍ଟଂ ଗୃହଦ୍ଵାରି ତିଷ୍ଠତଶ୍ଚାପରାନ୍ ବହୂନ୍
ସେଠାରେ ସେ ଜଣେ ବୃଦ୍ଧ, ବହୁତ ସମ୍ମାନିତ ଲୋକଙ୍କୁ ଘର ଦ୍ୱାରରେ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ଅନେକ ଅନ୍ୟମାନେ ଉଭୟ ଦିଗରେ ଦଢ଼ିଥିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ତୁ ତଦା ରାମଂ ତେ ସର୍ଵେ ସମୁପସ୍ଥିତାଃ। ଜଯେନ ଜଯତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଵର୍ଧଯନ୍ତି ସ୍ମ ରାଘଵମ୍
ସେତିକି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ସହିତ, ସମସ୍ତେ ଉପସ୍ଥିତ ଲୋକେ ଜୟଧ୍ୱନି କରି, ବିଜୟୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ରାଘବଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ପ୍ରଥମାଂ କକ୍ଷ୍ଯାଂ ଦ୍ଵିତୀଯାଯାଂ ଦଦର୍ଶ ସଃ। ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ ଵେଦସମ୍ପନ୍ନାନ୍ ଵୃଦ୍ଧାନ୍ ରାଜ୍ଞାଭିସତ୍କୃତାନ୍
ପ୍ରଥମ କକ୍ଷକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦ୍ୱିତୀୟ କକ୍ଷରେ ସେ ବେଦଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବୃଦ୍ଧ ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଦେଖିଲେ।
ପ୍ରଣମ୍ଯ ରାମସ୍ତାନ୍ ଵୃଦ୍ଧାଂସ୍ତୃତୀଯାଯାଂ ଦଦର୍ଶ ସଃ। ସ୍ତ୍ରିଯୋ ବାଲାଶ୍ଚ ଵୃଦ୍ଧାଶ୍ଚ ଦ୍ଵାରରକ୍ଷଣତତ୍ପରାଃ
ସେ ବୃଦ୍ଧମାନେକୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତୃତୀୟ କକ୍ଷରେ ନାରୀମାନେ, ଶିଶୁମାନେ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ, ସମସ୍ତେ ଦ୍ୱାର ରକ୍ଷାରେ ନିୟୋଜିତ ଦେଖିଲେ।
ଵର୍ଧଯିତ୍ଵା ପ୍ରହୃଷ୍ଟାସ୍ତାଃ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଚ ଗୃହଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ। ନ୍ଯଵେଦଯନ୍ତ ତ୍ଵରିତଂ ରାମମାତୁଃ ପ୍ରିଯଂ ତଦା
ସେ ଖୁସି ନାରୀମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ତୁରନ୍ତ ରାମଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ସୂଚନା ଦେଲେ।
କୌସଲ୍ଯାପି ତଦା ଦେଵୀ ରାତ୍ରିଂ ସ୍ଥିତ୍ଵା ସମାହିତା। ପ୍ରଭାତେ ଚାକରୋତ୍ ପୂଜାଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ପୁତ୍ରହିତୈଷିଣୀ
ସେ ସମୟରେ ଦେବୀ କୌଶଲ୍ୟା ରାତି ସମ୍ୟକ୍ ଧ୍ୟାନରେ କାଟି, ପ୍ରଭାତେ ନିଜ ପୁଅଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କଲେ।
ସା କ୍ଷୌମଵସନା ହୃଷ୍ଟା ନିତ୍ଯଂ ଵ୍ରତପରାଯଣା। ଅଗ୍ନିଂ ଜୁହୋତି ସ୍ମ ତଦା ମନ୍ତ୍ରଵତ୍ କୃତମଙ୍ଗଲା
ସେ ରେଶମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ଓ ସଦା ବ୍ରତରେ ଲିନ, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରୁଥିଲେ।
ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ତୁ ତଦା ରାମୋ ମାତୁରନ୍ତଃପୁରଂ ଶୁଭମ୍। ଦଦର୍ଶ ମାତରଂ ତତ୍ର ହାଵଯନ୍ତୀଂ ହୁତାଶନମ୍
ତାପରେ ରାମ ନିଜ ମାଆଙ୍କ ଶୁଭ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିକୁ ହବି ଦେଉଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଦେଵକାର୍ଯନିମିତ୍ତଂ ଚ ତତ୍ରାପଶ୍ଯତ୍ ସମୁଦ୍ଯତମ୍। ଦଧ୍ଯକ୍ଷତଘୃତଂ ଚୈଵ ମୋଦକାନ୍ ହଵିଷସ୍ତଥା
ସେଠାରେ ଦେବପୂଜା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଦହି, ଅକ୍ଷତ, ଘିଅ, ମିଠା ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ହବିସମଗ୍ରୀ ଦେଖିଲେ।
ଲାଜାନ୍ ମାଲ୍ଯାନି ଶୁକ୍ଲାନି ପାଯସଂ କୃସରଂ ତଥା। ସମିଧଃ ପୂର୍ଣକୁମ୍ଭାଂଶ୍ଚ ଦଦର୍ଶ ରଘୁନନ୍ଦନଃ
ଫୁଲା ଚାଉଳ, ଧଳା ମାଳା, ଖୀର, ମିଠା ଖିଚୁଡ଼ି, ଜଳାନ୍ତ କାଠ, ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଡ଼ା ଦେଖିଲେ ରଘୁନନ୍ଦନ।
ତାଂ ଶୁକ୍ଲକ୍ଷୌମସଂଵୀତାଂ ଵ୍ରତଯୋଗେନ କର୍ଶିତାମ୍। ତର୍ପଯନ୍ତୀଂ ଦଦର୍ଶାଦ୍ଭିର୍ଦେଵତାଂ ଵରଵର୍ଣିନୀମ୍
ଧଳା ରେଶମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ବ୍ରତରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା, ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରୁଥିବା, ଚମକୁଥିବା ରୂପସ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ସ ମାତରମୁପକ୍ରାନ୍ତାମୁପସଂଗୃହ୍ଯ ରାଘଵଃ। ପରିଷ୍ଵକ୍ତଶ୍ଚ ବାହୁଭ୍ଯାମଵଘ୍ରାତଶ୍ଚ ମୂର୍ଧନି
ରାଘବ ନିଜ ମାଆଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ବାହୁଦ୍ୱାରା ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ମୁଣ୍ଡରେ ଚୁମ୍ବନ କଲେ।
ତମୁଵାଚ ଦୁରାଧର୍ଷଂ ରାଘଵଂ ସୁତମାତ୍ମନଃ। କୌସଲ୍ଯା ପୁତ୍ରଵାତ୍ସଲ୍ଯାଦିଦଂ ପ୍ରିଯହିତଂ ଵଚଃ
କୌଶଲ୍ୟା ଅଡ଼ିଗଲା ଯାଏଁ ନ ହୁଅନ୍ତି, ପୁଅ ପ୍ରତି ମାତୃସ୍ନେହ ଭରା ପ୍ରେମ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଵୃଦ୍ଧାନାଂ ଧର୍ମଶୀଲାନାଂ ରାଜର୍ଷୀଣାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍। ପ୍ରାପ୍ନୁହ୍ଯାଯୁଶ୍ଚ କୀର୍ତିଂ ଚ ଧର୍ମଂ ଚାପ୍ଯୁଚିତଂ କୁଲେ
ବୟସ୍କ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ରାଜା ଋଷିମାନେ ଯେପରି ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତି ଓ ଉଚିତ ଧର୍ମ ଲାଭ କରିଥିଲେ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତୁମର ବଂଶକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ, କୀର୍ତି ଓ ଧର୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ କର।
ସତ୍ଯପ୍ରତିଜ୍ଞଂ ପିତରଂ ରାଜାନଂ ପଶ୍ଯ ରାଘଵ। ଅଦ୍ଯୈଵ ତ୍ଵାଂ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ଯୌଵରାଜ୍ଯେଽଭିଷେକ୍ଷ୍ଯତି
ହେ ରାଘବ, ତୁମ ପିତା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖ, ସତ୍ୟବାନ୍ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ। ଏହି ଦିନେ ସେ ତୁମକୁ ଯୁବରାଜ୍ୟ ଅଭିଷେକ କରିବେ।