ତଵ ତ୍ଵହଂ କ୍ଷମଂ ମନ୍ଯେ ନୋତ୍ସୁକସ୍ଯ ଵିଲମ୍ବନମ୍। ରାମ ତସ୍ମାଦିତଃ ଶୀଘ୍ରଂ ଵନଂ ତ୍ଵଂ ଗନ୍ତୁମର୍ହସି
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ତୁମେ ଏତେ ଉତ୍ସୁକ ଥିବାବେଳେ ବିଳମ୍ବ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ରାମ; ତେଣୁ ତୁମେ ଏହିମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
ଵ୍ରୀଡାନ୍ଵିତଃ ସ୍ଵଯଂ ଯଚ୍ଚ ନୃପସ୍ତ୍ଵାଂ ନାଭିଭାଷତେ। ନୈତତ୍ କିଂଚିନ୍ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ଯୁରେଷୋଽପନୀଯତାମ୍
ରାଜା ଲଜ୍ଜାରେ ନିଜେ ତୁମ ସହ କଥା ହେଉନାହାନ୍ତି—ହେ ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହାକୁ କିଛି ଭାବିବା ଦରକାର ନାହିଁ; କୌଣସି ରୋଷ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯାଵତ୍ତ୍ଵଂ ନ ଵନଂ ଯାତଃ ପୁରାଦସ୍ମାଦତିତ୍ଵରମ୍। ପିତା ତାଵନ୍ନ ତେ ରାମ ସ୍ନାସ୍ଯତେ ଭୋକ୍ଷ୍ଯତେଽପି ଵା
ତୁମେ ଏହି ସହର ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତୁମ ପିତା ନ ସ୍ନାନ କରିବେ, ନ ଖାଇବେ; ତେଣୁ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯିବା ଉଚିତ।
ଧିକ୍କଷ୍ଟମିତି ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ରାଜା ଶୋକପରିପ୍ଲୁତଃ। ମୂର୍ଚ୍ଛିତୋ ନ୍ଯପତତ୍ ତସ୍ମିନ୍ ପର୍ଯଙ୍କେ ହେମଭୂଷିତେ
‘ହାଁ, କେତେ ଦୁଃଖ!’ ବୋଲି ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଶୋକରେ ଭାସିଥିବା ରାଜା ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ଶଯ୍ୟାରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ।
ରାମୋଽପ୍ଯୁତ୍ଥାପ୍ଯ ରାଜାନଂ କୈକେଯ୍ଯାଭିପ୍ରଚୋଦିତଃ। କଶଯେଵ ହତୋ ଵାଜୀ ଵନଂ ଗନ୍ତୁଂ କୃତତ୍ଵରଃ
କୈକୟୀଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ, ରାମ ରାଜାଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ ଏବଂ ଚାବୁକ ଲାଗିଥିବା ଘୋଡ଼ା ପରି ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ନାହମର୍ଥପରୋ ଦେଵି ଲୋକମାଵସ୍ତୁମୁତ୍ସହେ। ଵିଦ୍ଧି ମାମୃଷିଭିସ୍ତୁଲ୍ଯଂ ଵିମଲଂ ଧର୍ମମାସ୍ଥିତମ୍
ମୁଁ କୌଣସି ଲାଭ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରେନି, ହେ ଦେବୀ; ଏହି ସଂସାରରେ ରହିବାକୁ ମୋତେ ଭଲ ଲାଗେନି। ମୁଁ ଋଷିମାନେ ପରି ନିର୍ମଳ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଅଛି, ଏହି କଥା ଜାଣ।
ଯତ୍ ତତ୍ରଭଵତଃ କିଂଚିଚ୍ଛକ୍ଯଂ କର୍ତୁଂ ପ୍ରିଯଂ ମଯା। ପ୍ରାଣାନପି ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସର୍ଵଥା କୃତମେଵ ତତ୍
ମୁଁ ତୁମକୁ ଖୁସି କରିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ କିଛି କରିପାରିଥିଲି, ପ୍ରାଣ ଦେଇଥିଲି ବି, ସେସବୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କରିଦେଇଛି।
ନ ହ୍ଯତୋ ଧର୍ମଚରଣଂ କିଂଚିଦସ୍ତି ମହତ୍ତରମ୍। ଯଥା ପିତରି ଶୁଶ୍ରୂଷା ତସ୍ଯ ଵା ଵଚନକ୍ରିଯା
ପିତାଙ୍କ ସେବା ଏବଂ ତାଙ୍କ କଥା ମାନିବା ପରି ଉଚ୍ଚ ଧର୍ମ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।
ଅନୁକ୍ତୋଽପ୍ଯତ୍ରଭଵତା ଭଵତ୍ଯା ଵଚନାଦହମ୍। ଵନେ ଵତ୍ସ୍ଯାମି ଵିଜନେ ଵର୍ଷାଣୀହ ଚତୁର୍ଦଶ
ସେଠାରେ ସେ କିଛି କହିନଥିଲେ ବି, ତୁମ କଥା ଶୁଣି ମୁଁ ଏଠିରେ ଚୌଦ ବର୍ଷ ନିର୍ଜନ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବି।
ନ ନୂନଂ ମଯି କୈକେଯି କିଂଚିଦାଶଂସସେ ଗୁଣାନ୍। ଯଦ୍ ରାଜାନମଵୋଚସ୍ତ୍ଵଂ ମମେଶ୍ଵରତରା ସତୀ
ନିଶ୍ଚୟ, କୈକୟୀ, ତୁମେ ମୋର ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଗୁଣ ଆଶା କରୁନାହାଁ, ନାହିଁଲେ ତୁମେ ମୋ ଉପରେ ରାଜାଙ୍କ ସହ କଥା କହିନଥାନ୍ତ।
ଯାଵନ୍ମାତରମାପୃଚ୍ଛେ ସୀତାଂ ଚାନୁନଯାମ୍ଯହମ୍। ତତୋଽଦ୍ଯୈଵ ଗମିଷ୍ଯାମି ଦଣ୍ଡକାନାଂ ମହଦ୍ ଵନମ୍
ମୁଁ ମାଆଁଙ୍କୁ ବିଦାୟ ନେଇ, ସୀତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ଏହି ଦିନେ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି।
ଭରତଃ ପାଲଯେଦ୍ ରାଜ୍ଯଂ ଶୁଶ୍ରୂଷେଚ୍ଚ ପିତୁର୍ଯଥା। ତଥା ଭଵତ୍ଯା କର୍ତଵ୍ଯଂ ସ ହି ଧର୍ମଃ ସନାତନଃ
ଭରତ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ପିତାଙ୍କ ସେବା କରନ୍ତୁ; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହି ହେଉଛି ସନାତନ ଧର୍ମ।
ରାମସ୍ଯ ତୁ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭୃଶଂ ଦୁଃଖଗତଃ ପିତା। ଶୋକାଦଶକ୍ନୁଵନ୍ ଵକ୍ତୁଂ ପ୍ରରୁରୋଦ ମହାସ୍ଵନମ୍
ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ତାଙ୍କ ପିତା ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ, ଶୋକରେ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ବଡ଼ ଶବ୍ଦରେ କାନ୍ଦିପକାଇଲେ।
ଵନ୍ଦିତ୍ଵା ଚରଣୌ ରାଜ୍ଞୋ ଵିସଂଜ୍ଞସ୍ଯ ପିତୁସ୍ତଦା। କୈକେଯ୍ଯାଶ୍ଚାପ୍ଯନାର୍ଯାଯା ନିଷ୍ପପାତ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ
ତାପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାମ, ଅଚେତନ ପିତାଙ୍କ ଏବଂ ଅନ୍ୟାୟୀ କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରଣାମ କରି, ଭୂମିରେ ଲୁହିଗଲେ।
ସ ରାମଃ ପିତରଂ କୃତ୍ଵା କୈକେଯୀଂ ଚ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍। ନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯାନ୍ତଃପୁରାତ୍ ତସ୍ମାତ୍ ସ୍ଵଂ ଦଦର୍ଶ ସୁହୃଜ୍ଜନମ୍
ରାମ, ପିତା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ବାହାରିଲେ ଏବଂ ନିଜ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ତଂ ବାଷ୍ପପରିପୂର୍ଣାକ୍ଷଃ ପୃଷ୍ଠତୋଽନୁଜଗାମ ହ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପରମକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦଵର୍ଧନଃ
ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଆନନ୍ଦବର୍ଦ୍ଧକ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଲୁହରେ ଭରିଥିବା ଚକ୍ଷୁ ଓ ରୋଷରେ ତପି, ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ।
ଆଭିଷେଚନିକଂ ଭାଣ୍ଡଂ କୃତ୍ଵା ରାମଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍। ଶନୈର୍ଜଗାମ ସାପେକ୍ଷୋ ଦୃଷ୍ଟିଂ ତତ୍ରାଵିଚାଲଯନ୍
ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ରାମ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲିଲେ, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସେଠାରୁ ହଟିଲା ନାହିଁ।
ନ ଚାସ୍ଯ ମହତୀଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀଂ ରାଜ୍ଯନାଶୋଽପକର୍ଷତି। ଲୋକକାନ୍ତସ୍ଯ କାନ୍ତତ୍ଵାଚ୍ଛୀତରଶ୍ମେରିଵ କ୍ଷଯଃ
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜନମାନେ ଯେଉଁଠି ପ୍ରିୟ, ସେଠି ରାଜ୍ୟ ହାରାଇଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ କମିଲା ନାହିଁ; ଯେପରି ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅପେକ୍ଷା କମିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ରୂପ କମେ ନାହିଁ।
ନ ଵନଂ ଗନ୍ତୁକାମସ୍ଯ ତ୍ଯଜତଶ୍ଚ ଵସୁଂଧରାମ୍। ସର୍ଵଲୋକାତିଗସ୍ଯେଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଚିତ୍ତଵିକ୍ରିଯା
ବନକୁ ଯିବା ଓ ପୃଥିବୀ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଠି ରାମଙ୍କ ମନରେ କୌଣସି ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖାଯାଇଲା ନାହିଁ; ସେ ଯେପରି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଉପରେ ଅତିତ।
ପ୍ରତିଷିଧ୍ଯ ଶୁଭଂ ଛତ୍ରଂ ଵ୍ଯଜନେ ଚ ସ୍ଵଲଂକୃତେ। ଵିସର୍ଜଯିତ୍ଵା ସ୍ଵଜନଂ ରଥଂ ପୌରାଂସ୍ତଥା ଜନାନ୍
ସେ ଶୁଭ୍ର ଛତା ଓ ଶୋଭିତ ବିଶ୍ରାମ ପଙ୍ଖାକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ନିଜ ଲୋକ, ରଥ, ନଗରବାସୀ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ।
ଧାରଯନ୍ ମନସା ଦୁଃଖମିନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ନିଗୃହ୍ଯ ଚ। ପ୍ରଵିଵେଶାତ୍ମଵାନ୍ ଵେଶ୍ମ ମାତୁରପ୍ରିଯଶଂସିଵାନ୍
ମନରେ ଦୁଃଖ ଧରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଥିବା ରାମ ମାଆଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯଦିଓ ସେ ତାଙ୍କୁ ଅପ୍ରିୟ ସମ୍ବାଦ ଦେଉଥିଲେ।
ସର୍ଵୋଽପ୍ଯଭିଜନଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଶ୍ରୀମତଃ ସତ୍ଯଵାଦିନଃ। ନାଲକ୍ଷଯତ ରାମସ୍ଯ କଂଚିଦାକାରମାନନେ
ମହାନ, ଧନୀ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ରାମଙ୍କ ସମସ୍ତ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଉଚିତଂ ଚ ମହାବାହୁର୍ନ ଜହୌ ହର୍ଷମାତ୍ମଵାନ୍। ଶାରଦଃ ସମୁଦୀର୍ଣାଂଶୁଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ତେଜ ଇଵାତ୍ମଜମ୍
ମହାବାହୁ ଓ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଥିବା ରାମ ତାଙ୍କ ସାଧାରଣ ଶାନ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ।
ଵାଚା ମଧୁରଯା ରାମଃ ସର୍ଵଂ ସମ୍ମାନଯଞ୍ଜନମ୍। ମାତୁଃ ସମୀପଂ ଧର୍ମାତ୍ମା ପ୍ରଵିଵେଶ ମହାଯଶାଃ
ବଡ଼ କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମିଠା କଥାରେ ସମ୍ମାନ କରି, ମାଆଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତଂ ଗୁଣୈଃ ସମତାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଭ୍ରାତା ଵିପୁଲଵିକ୍ରମଃ। ସୌମିତ୍ରିରନୁଵଵ୍ରାଜ ଧାରଯନ୍ ଦୁଃଖମାତ୍ମଜମ୍
ବିଶାଳ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ଗୁଣରେ ସମ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ନିଜ ଦୁଃଖ ଧରି, ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ।
ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଵେଶ୍ମାତିଭୃଶଂ ମୁଦା ଯୁତଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ତାଂ ଚାର୍ଥଵିପତ୍ତିମାଗତାମ୍। ନ ଚୈଵ ରାମୋଽତ୍ର ଜଗାମ ଵିକ୍ରିଯାଂ ସୁହୃଜ୍ଜନସ୍ଯାତ୍ମଵିପତ୍ତିଶଙ୍କଯା
ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଆସିଛି ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମ କୌଣସି ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ; କାରଣ ସେ ନିଜ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେବେ ବୋଲି ଭୟ କରୁଥିଲେ।
thumb|ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବିଶ୍ ଶ୍ଲୋକ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରେ ନିଷ୍କ୍ରାମତି କୃତାଞ୍ଜଲୌ। ଆର୍ତଶବ୍ଦୋ ମହାନ୍ ଜଜ୍ଞେ ସ୍ତ୍ରୀଣାମନ୍ତଃପୁରେ ତଦା
ସେ ପୁରୁଷସିଂହ ହାତ ଜୋଡି ଯେତେବେଳେ ବାହାରିଲେ, ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ବଡ଼ ଚିତ୍କାର କଲେ।
କୃତ୍ଯେଷ୍ଵଚୋଦିତଃ ପିତ୍ରା ସର୍ଵସ୍ଯାନ୍ତଃପୁରସ୍ଯ ଚ। ଗତିଶ୍ଚ ଶରଣଂ ଚାସୀତ୍ ସ ରାମୋଽଦ୍ଯ ପ୍ରଵତ୍ସ୍ଯତି
ପିତା ଓ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ଲୋକଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ରାମ ସେମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଓ ନେତୃତ୍ୱ ଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଆଜି ସେ ବିଦାୟ ନେବେ।
କୌସଲ୍ଯାଯାଂ ଯଥା ଯୁକ୍ତୋ ଜନନ୍ଯାଂ ଵର୍ତତେ ସଦା। ତଥୈଵ ଵର୍ତତେଽସ୍ମାସୁ ଜନ୍ମପ୍ରଭୃତି ରାଘଵଃ
ଯେପରି ସେ କୌଶଲ୍ୟା ମାଆଙ୍କୁ ସଦା ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ, ସେପରି ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମରୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଭଳି ଆଚରଣ କରିଛନ୍ତି।