ଯଦି ତ୍ଵଭିହିତଂ ରାଜ୍ଞା ତ୍ଵଯି ତନ୍ନ ଵିପତ୍ସ୍ଯତେ। ତତୋଽହମଭିଧାସ୍ଯାମି ନ ହ୍ଯେଷ ତ୍ଵଯି ଵକ୍ଷ୍ଯତି
ଯଦି ରାଜା ତୁମକୁ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ତାହା ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିବ, ତେବେ ମୁଁ କହିଦେବି; କାରଣ ସେ ନିଜେ ତୁମକୁ କହିବେ ନାହିଁ।
ଏତତ୍ ତୁ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୈକେଯ୍ଯା ସମୁଦାହୃତମ୍। ଉଵାଚ ଵ୍ଯଥିତୋ ରାମସ୍ତାଂ ଦେଵୀଂ ନୃପସଂନିଧୌ
କୈକେୟୀଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ନିଧିରେ ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଅହୋ ଧିଙ୍ ନାର୍ହସେ ଦେଵି ଵକ୍ତୁଂ ମାମୀଦୃଶଂ ଵଚଃ। ଅହଂ ହି ଵଚନାଦ୍ ରାଜ୍ଞଃ ପତେଯମପି ପାଵକେ
ଅହୋ, ଲଜ୍ଜା! ଦେବୀ, ତୁମେ ଏପରି କଥା ମୋତେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ; କାରଣ ମୁଁ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିବି ମଧ୍ୟ।
ଭକ୍ଷଯେଯଂ ଵିଷଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣଂ ପତେଯମପି ଚାର୍ଣଵେ। ନିଯୁକ୍ତୋ ଗୁରୁଣା ପିତ୍ରା ନୃପେଣ ଚ ହିତେନ ଚ
ମୋ ଗୁରୁ, ପିତା, ରାଜା କିମ୍ବା ମୋ ଉପକାରୀ ଜଣେ ଆଜ୍ଞା ଦେଇଲେ, ମୁଁ ତୀବ୍ର ବିଷ ପିଇବି କିମ୍ବା ସାଗରରେ ପଡ଼ିବି।
ତଦ୍ ବ୍ରୂହି ଵଚନଂ ଦେଵି ରାଜ୍ଞୋ ଯଦଭିକାଂକ୍ଷିତମ୍। କରିଷ୍ଯେ ପ୍ରତିଜାନେ ଚ ରାମୋ ଦ୍ଵିର୍ନାଭିଭାଷତେ
ତେଣୁ, ଦେବୀ, ରାଜା ଯାହା ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ତାହା କହ; ମୁଁ ଏହା କରିବି, ଏହା ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା—ରାମ ଦ୍ୱିତୀୟ ଥର କଥା କହେନାହିଁ।
ତମାର୍ଜଵସମାଯୁକ୍ତମନାର୍ଯା ସତ୍ଯଵାଦିନମ୍। ଉଵାଚ ରାମଂ କୈକେଯୀ ଵଚନଂ ଭୃଶଦାରୁଣମ୍
ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ସିଧାସଳଖ ରାମଙ୍କୁ, କୈକେୟୀ ଅନାର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବହୁତ କଠୋର କଥା କହିଲେ।
ପୁରା ଦେଵାସୁରେ ଯୁଦ୍ଧେ ପିତ୍ରା ତେ ମମ ରାଘଵ। ରକ୍ଷିତେନ ଵରୌ ଦତ୍ତୌ ସଶଲ୍ଯେନ ମହାରଣେ
ପୁରୁଣା ଦିନରେ ଦେବତା ଓ ଦାନବଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧରେ, ରାଘବ, ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରାଯାଇଥିଲା ଓ ସେଇ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆହତ ହେଉଥିବାବେଳେ ଦୁଇଟି ବର ପାଇଥିଲେ।
ତତ୍ର ମେ ଯାଚିତୋ ରାଜା ଭରତସ୍ଯାଭିଷେଚନମ୍। ଗମନଂ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯେ ତଵ ଚାଦ୍ଯୈଵ ରାଘଵ
ସେଠାରେ ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ବର ମାଗିଥିଲି—ଭରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଓ ଆଜି ତୁମେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବା।
ଯଦି ସତ୍ଯପ୍ରତିଜ୍ଞଂ ତ୍ଵଂ ପିତରଂ କର୍ତୁମିଚ୍ଛସି। ଆତ୍ମାନଂ ଚ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ମମ ଵାକ୍ଯମିଦଂ ଶୃଣୁ
ଯଦି ତୁମେ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଦିଆ ସତ୍ୟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଓ ମହାନ ମନୁଷ୍ୟ, ନିଜକୁ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ମୋ କଥା ଶୁଣ।
ସଂନିଦେଶେ ପିତୁସ୍ତିଷ୍ଠ ଯଥାନେନ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତମ୍। ତ୍ଵଯାରଣ୍ଯଂ ପ୍ରଵେଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ନଵ ଵର୍ଷାଣି ପଞ୍ଚ ଚ
ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ଚାଲ; ଯେପରି ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି, ତୁମେ ଚୌଦ ଅବଧି ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ପଡିବ।
ଭରତଶ୍ଚାଭିଷିଚ୍ଯେତ ଯଦେତଦଭିଷେଚନମ୍। ତ୍ଵଦର୍ଥେ ଵିହିତଂ ରାଜ୍ଞା ତେନ ସର୍ଵେଣ ରାଘଵ
ଭରତଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରାଯାଉ; ଏହି ଅଭିଷେକ, ରାଘବ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତୁମ ପାଇଁ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି।
ସପ୍ତ ସପ୍ତ ଚ ଵର୍ଷାଣି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯମାଶ୍ରିତଃ। ଅଭିଷେକମିଦଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଜଟାଚୀରଧରୋ ଭଵ
ଏହି ଅଭିଷେକକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଦୁଇ ସପ୍ତାହ—ମୋଟ ଚୌଦ ବର୍ଷ—ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଜଟା ଓ ଚୀର ପିନ୍ଧି ରୁହ।
ଭରତଃ କୋସଲପତେଃ ପ୍ରଶାସ୍ତୁ ଵସୁଧାମିମାମ୍। ନାନାରତ୍ନସମାକୀର୍ଣାଂ ସଵାଜିରଥସଂକୁଲାମ୍
ଭରତ, କୋଶଳର ନାଥ, ଏହି ଭୂମିକୁ ଶାସନ କରୁନ୍ତୁ—ଯାହା ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନ ଓ ଅସଂଖ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଏତେନ ତ୍ଵାଂ ନରେନ୍ଦ୍ରୋଽଯଂ କାରୁଣ୍ଯେନ ସମାପ୍ଲୁତଃ। ଶୋକୈଃ ସଂକ୍ଲିଷ୍ଟଵଦନୋ ନ ଶକ୍ନୋତି ନିରୀକ୍ଷିତୁମ୍
ଏହି କାରଣରୁ, ରାଜା କରୁଣାରେ ଭିଜିଯାଇଛନ୍ତି, ଦୁଃଖରେ ମୁହଁ ମ୍ଲାନ ହୋଇଛି, ତେଣୁ ସେ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରୁନାହାନ୍ତି।
ଏତତ୍ କୁରୁ ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଵଚନଂ ରଘୁନନ୍ଦନ। ସତ୍ଯେନ ମହତା ରାମ ତାରଯସ୍ଵ ନରେଶ୍ଵରମ୍
ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ରାଜାଙ୍କ ଏହି କଥା ପାଳନ କର; ତୁମ ମହାନ ସତ୍ୟବାଦିତା ଦ୍ୱାରା, ରାମ, ଏହି ନରପତିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କର।
ଇତୀଵ ତସ୍ଯାଂ ପରୁଷଂ ଵଦନ୍ତ୍ଯାଂ ନ ଚୈଵ ରାମଃ ପ୍ରଵିଵେଶ ଶୋକମ୍। ପ୍ରଵିଵ୍ଯଥେ ଚାପି ମହାନୁଭାଵୋ ରାଜା ଚ ପୁତ୍ରଵ୍ଯସନାଭିତପ୍ତଃ
ଏପରି ତିକ୍ତ କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିପଡିଲେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ମହାନ ଆତ୍ମା ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ, ଓ ରାଜା ପୁଅର ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖରେ ତପିଲେ।
thumb|ଏକୋନଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକୋନଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକୋନଵିଂଶତମ ସର୍ଗ।
ତଦପ୍ରିଯମମିତ୍ରଘ୍ନୋ ଵଚନଂ ମରଣୋପମମ୍। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନ ଵିଵ୍ଯଥେ ରାମଃ କୈକେଯୀଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍
ସେଇ ଅପ୍ରିୟ, ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ କଥା ଶୁଣି ବି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ରାମ ଭୟଭିତ ହେଲେ ନାହିଁ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ—
ଏଵମସ୍ତୁ ଗମିଷ୍ଯାମି ଵନଂ ଵସ୍ତୁମହଂ ତ୍ଵିତଃ। ଜଟାଚୀରଧରୋ ରାଜ୍ଞଃ ପ୍ରତିଜ୍ଞାମନୁପାଲଯନ୍
ଠିକ୍ ଅଛି, ମୁଁ ଏଠାରୁ ବନକୁ ଯିବି ଓ ସେଠାରେ ଜଟା ଓ ଚୀର ପିନ୍ଧି ରହିବି, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବି।
ଇଦଂ ତୁ ଜ୍ଞାତୁମିଚ୍ଛାମି କିମର୍ଥଂ ମାଂ ମହୀପତିଃ। ନାଭିନନ୍ଦତି ଦୁର୍ଧର୍ଷୋ ଯଥାପୂର୍ଵମରିଂଦମଃ
କିନ୍ତୁ ଏହି କଥା ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି—ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା, ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା, ପୂର୍ବବତ୍ ମୋତେ କାହିଁକି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଉନାହାନ୍ତି?
ମନ୍ଯୁର୍ନ ଚ ତ୍ଵଯା କାର୍ଯୋ ଦେଵି ବ୍ରୂମି ତଵାଗ୍ରତଃ। ଯାସ୍ଯାମି ଭଵ ସୁପ୍ରୀତା ଵନଂ ଚୀରଜଟାଧରଃ
ଦେବୀ, ତୁମେ ମନେ କଷ୍ଟ ନେଉନାହାଁ; ମୁଁ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ କହୁଛି—ମୁଁ ବନକୁ ଯିବି, ଚୀର ଓ ଜଟା ପିନ୍ଧି, ତୁମେ ଖୁସି ହୁଅ।
ହିତେନ ଗୁରୁଣା ପିତ୍ରା କୃତଜ୍ଞେନ ନୃପେଣ ଚ। ନିଯୁଜ୍ଯମାନୋ ଵିସ୍ରବ୍ଧଃ କିଂ ନ କୁର୍ଯାମହଂ ପ୍ରିଯମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ମୋତେ ଉପକାର କରିଛନ୍ତି, ଗୁରୁ ଓ ପିତା ଭାବେ, ସେମାନେ ଯାହା ଆଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବେ ସେ କଥା କାହିଁକି ପୂରଣ କରିବି ନାହିଁ?
ଅଲୀକଂ ମାନସଂ ତ୍ଵେକଂ ହୃଦଯଂ ଦହତେ ମମ। ସ୍ଵଯଂ ଯନ୍ନାହ ମାଂ ରାଜା ଭରତସ୍ଯାଭିଷେଚନମ୍
ମୋ ହୃଦୟକୁ କେବଳ ଏକ ଅନ୍ୟାୟ ଚିନ୍ତା ଜଳାଇ ଦେଉଛି—ରାଜା ନିଜେ ମୋତେ ଭରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ ବିଷୟରେ କାହିଁକି କହିଲେ ନାହିଁ।
ଅହଂ ହି ସୀତାଂ ରାଜ୍ଯଂ ଚ ପ୍ରାଣାନିଷ୍ଟାନ୍ ଧନାନି ଚ। ହୃଷ୍ଟୋ ଭ୍ରାତ୍ରେ ସ୍ଵଯଂ ଦଦ୍ଯାଂ ଭରତାଯାପ୍ରଚୋଦିତଃ
ମୁଁ ତ ଖୁସି ହୋଇ, ସୀତା, ରାଜ୍ୟ, ଜୀବନ, ପ୍ରିୟ ଧନ—ସବୁ କିଛି ଭାଇ ଭରତଙ୍କୁ ନିଜେ ଦେଇଦେଇଥାଏ, ତାଙ୍କୁ ମାଗିବା ଦରକାର ନାହିଁ।
କିଂ ପୁନର୍ମନୁଜେନ୍ଦ୍ରେଣ ସ୍ଵଯଂ ପିତ୍ରା ପ୍ରଚୋଦିତଃ। ତଵ ଚ ପ୍ରିଯକାମାର୍ଥଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞାମନୁପାଲଯନ୍
ତୁମର ପ୍ରିୟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ, ରାଜା ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି—ଏହା ତ କିମ୍ବା ଅଦ୍ଭୁତ?
ତଥାଶ୍ଵାସଯ ହ୍ରୀମନ୍ତଂ କିଂ ତ୍ଵିଦଂ ଯନ୍ମହୀପତିଃ। ଵସୁଧାସକ୍ତନଯନୋ ମନ୍ଦମଶ୍ରୂଣି ମୁଞ୍ଚତି
ଏହି ଲଜ୍ଜାଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଭୂମିର ରାଜା କାହିଁକି ମାଟିକୁ ଦେଖି ଧୀରେ ଧୀରେ କନ୍ଦୁଛନ୍ତି?
ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ଚୈଵାନଯିତୁଂ ଦୂତାଃ ଶୀଘ୍ରଜଵୈର୍ହଯୈଃ। ଭରତଂ ମାତୁଲକୁଲାଦଦ୍ଯୈଵ ନୃପଶାସନାତ୍
ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଆଜି ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତୀବ୍ର ଗତିର ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି ଦୂତମାନେ ଯାଆନ୍ତୁ, ଭରତଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ମାମାଘରୁ ଆଣିବାକୁ।
ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯମେଷୋଽହଂ ଗଚ୍ଛାମ୍ଯେଵ ହି ସତ୍ଵରଃ। ଅଵିଚାର୍ଯ ପିତୁର୍ଵାକ୍ଯଂ ସମା ଵସ୍ତୁଂ ଚତୁର୍ଦଶ
ମୁଁ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ, ଚୌଦ ଅବଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଶୀଘ୍ର ଯିବି, କିଛି ଚିନ୍ତା ନ କରି।
ସା ହୃଷ୍ଟା ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମସ୍ଯ କୈକଯୀ। ପ୍ରସ୍ଥାନଂ ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନା ସା ତ୍ଵରଯାମାସ ରାଘଵମ୍
ରାମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, କୈକୟୀ ଖୁସି ହେଲେ; ତାଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନରେ ବିଶ୍ୱାସ କରି, ରାଘବଙ୍କୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କଲେ।
ଏଵଂ ଭଵତୁ ଯାସ୍ଯନ୍ତି ଦୂତାଃ ଶୀଘ୍ରଜଵୈର୍ହଯୈଃ। ଭରତଂ ମାତୁଲକୁଲାଦିହାଵର୍ତଯିତୁଂ ନରାଃ
ଯେପରି ହେଉ, ତୀବ୍ର ଗତିର ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି ଦୂତମାନେ ଯାଆନ୍ତୁ, ଭରତଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ମାମାଘରୁ ଏଠାକୁ ଆଣିବାକୁ।