ଅତୋଷଯନ୍ ମହାରାଜମକୁର୍ଵନ୍ ଵା ପିତୁର୍ଵଚଃ। ମୁହୂର୍ତମପି ନେଚ୍ଛେଯଂ ଜୀଵିତୁଂ କୁପିତେ ନୃପେ
ଯଦି ମୁଁ ମହାରାଜଙ୍କୁ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବି କିମ୍ବା ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନିବି ନାହିଁ, ତେବେ ରାଜା ରୁଷ୍ଟ ଥିବାବେଳେ ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ଚାହିବି ନାହିଁ।
ଯତୋମୂଲଂ ନରଃ ପଶ୍ଯେତ୍ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵମିହାତ୍ମନଃ। କଥଂ ତସ୍ମିନ୍ ନ ଵର୍ତେତ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷେ ସତି ଦୈଵତେ
ଏଠି ଜଣେ ମଣିଷ ନିଜ ଜୀବନର ମୂଳକୁ ଦେଖିପାରେ, ତେବେ ସେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ କିପରି ଚାଲିବେ ନାହିଁ?
କଚ୍ଚିତ୍ତେ ପରୁଷଂ କିଂଚିଦଭିମାନାତ୍ ପିତା ମମ। ଉକ୍ତୋ ଭଵତ୍ଯା ରୋଷେଣ ଯେନାସ୍ଯ ଲୁଲିତଂ ମନଃ
ମୋ ପିତା ଅଭିମାନ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧରେ କେବେ ତୁମକୁ କଠୋର କଥା କହିଛନ୍ତି କି, ଯାହାରେ ତାଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି?
ଏଵମୁକ୍ତା ତୁ କୈକେଯୀ ରାଘଵେଣ ମହାତ୍ମନା। ଉଵାଚେଦଂ ସୁନିର୍ଲଜ୍ଜା ଧୃଷ୍ଟମାତ୍ମହିତଂ ଵଚଃ
ଏପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ପରେ, ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୈକେୟୀ ଲଜ୍ଜା ନ କରି, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ନିଜ ଉପକାର ପାଇଁ ଦୃଢ଼ କଥା କହିଲେ।
ନ ରାଜା କୁପିତୋ ରାମ ଵ୍ଯସନଂ ନାସ୍ଯ କିଂଚନ। କିଂଚିନ୍ମନୋଗତଂ ତ୍ଵସ୍ଯ ତ୍ଵଦ୍ଭଯାନ୍ନାନୁଭାଷତେ
ରାମ, ରାଜା ରୁଷ୍ଟ ନୁହଁନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଖରେ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ତୁମ ଭୟରେ ସେ ନିଜ ମନର କଥା କହିପାରୁନାହିଁ।
ପ୍ରିଯଂ ତ୍ଵାମପ୍ରିଯଂ ଵକ୍ତୁଂ ଵାଣୀ ନାସ୍ଯ ପ୍ରଵର୍ତତେ। ତଦଵଶ୍ଯଂ ତ୍ଵଯା କାର୍ଯଂ ଯଦନେନାଶ୍ରୁତଂ ମମ
ସେ ତୁମକୁ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କଥା କହିପାରିନାହିଁ; ତେଣୁ ଯାହା ସେ ମୋତେ କହିନାହିଁ, ତାହା ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଦରକାର।
ଏଷ ମହ୍ଯଂ ଵରଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ପୁରା ମାମଭିପୂଜ୍ଯ ଚ। ସ ପଶ୍ଚାତ୍ ତପ୍ଯତେ ରାଜା ଯଥାନ୍ଯଃ ପ୍ରାକୃତସ୍ତଥା
ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ରାଜା ଏକ ଵର ଦେଇଥିଲେ; ଏବେ ସେ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ପରି ତାହା ପାଇଁ ପଶ୍ଚାତାପ କରୁଛନ୍ତି।
ଅତିସୃଜ୍ଯ ଦଦାନୀତି ଵରଂ ମମ ଵିଶାମ୍ପତିଃ। ସ ନିରର୍ଥଂ ଗତଜଲେ ସେତୁଂ ବନ୍ଧିତୁମିଚ୍ଛତି
‘ମୁଁ ତୁମକୁ ଵର ଦେବି’ ଭାବରେ ରାଜା ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ; ଏବେ ସେ ନିଜ ଉଚ୍ଚାରଣ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ଯେପରି ଖାଲି ଜଳ ଉପରେ ସେତୁ ତିଆରି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା।
ଧର୍ମମୂଲମିଦଂ ରାମ ଵିଦିତଂ ଚ ସତାମପି। ତତ୍ ସତ୍ଯଂ ନ ତ୍ଯଜେଦ୍ ରାଜା କୁପିତସ୍ତ୍ଵତ୍କୃତେ ଯଥା
ରାମ, ଏହା ଧର୍ମର ମୂଳ ଓ ସଜ୍ଜନମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ରାଜା ତୁମ ପାଇଁ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ।
ଯଦି ତଦ୍ ଵକ୍ଷ୍ଯତେ ରାଜା ଶୁଭଂ ଵା ଯଦି ଵାଶୁଭମ୍। କରିଷ୍ଯସି ତତଃ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାସ୍ଯାମି ପୁନସ୍ତ୍ଵହମ୍
ଯଦି ରାଜା ତୁମକୁ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କଥା କହିବେ, ତୁମେ ସେହି କଥା ଅନୁସାରେ ସବୁ କାମ କରିବା? ଯଦି ହଁ, ମୁଁ ପୁନି ସବୁ କଥା କହିଦେବି।
ଯଦି ତ୍ଵଭିହିତଂ ରାଜ୍ଞା ତ୍ଵଯି ତନ୍ନ ଵିପତ୍ସ୍ଯତେ। ତତୋଽହମଭିଧାସ୍ଯାମି ନ ହ୍ଯେଷ ତ୍ଵଯି ଵକ୍ଷ୍ଯତି
ଯଦି ରାଜା ତୁମକୁ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ତାହା ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିବ, ତେବେ ମୁଁ କହିଦେବି; କାରଣ ସେ ନିଜେ ତୁମକୁ କହିବେ ନାହିଁ।
ଏତତ୍ ତୁ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୈକେଯ୍ଯା ସମୁଦାହୃତମ୍। ଉଵାଚ ଵ୍ଯଥିତୋ ରାମସ୍ତାଂ ଦେଵୀଂ ନୃପସଂନିଧୌ
କୈକେୟୀଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ନିଧିରେ ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଅହୋ ଧିଙ୍ ନାର୍ହସେ ଦେଵି ଵକ୍ତୁଂ ମାମୀଦୃଶଂ ଵଚଃ। ଅହଂ ହି ଵଚନାଦ୍ ରାଜ୍ଞଃ ପତେଯମପି ପାଵକେ
ଅହୋ, ଲଜ୍ଜା! ଦେବୀ, ତୁମେ ଏପରି କଥା ମୋତେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ; କାରଣ ମୁଁ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିବି ମଧ୍ୟ।
ଭକ୍ଷଯେଯଂ ଵିଷଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣଂ ପତେଯମପି ଚାର୍ଣଵେ। ନିଯୁକ୍ତୋ ଗୁରୁଣା ପିତ୍ରା ନୃପେଣ ଚ ହିତେନ ଚ
ମୋ ଗୁରୁ, ପିତା, ରାଜା କିମ୍ବା ମୋ ଉପକାରୀ ଜଣେ ଆଜ୍ଞା ଦେଇଲେ, ମୁଁ ତୀବ୍ର ବିଷ ପିଇବି କିମ୍ବା ସାଗରରେ ପଡ଼ିବି।
ତଦ୍ ବ୍ରୂହି ଵଚନଂ ଦେଵି ରାଜ୍ଞୋ ଯଦଭିକାଂକ୍ଷିତମ୍। କରିଷ୍ଯେ ପ୍ରତିଜାନେ ଚ ରାମୋ ଦ୍ଵିର୍ନାଭିଭାଷତେ
ତେଣୁ, ଦେବୀ, ରାଜା ଯାହା ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ତାହା କହ; ମୁଁ ଏହା କରିବି, ଏହା ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା—ରାମ ଦ୍ୱିତୀୟ ଥର କଥା କହେନାହିଁ।
ତମାର୍ଜଵସମାଯୁକ୍ତମନାର୍ଯା ସତ୍ଯଵାଦିନମ୍। ଉଵାଚ ରାମଂ କୈକେଯୀ ଵଚନଂ ଭୃଶଦାରୁଣମ୍
ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ସିଧାସଳଖ ରାମଙ୍କୁ, କୈକେୟୀ ଅନାର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବହୁତ କଠୋର କଥା କହିଲେ।
ପୁରା ଦେଵାସୁରେ ଯୁଦ୍ଧେ ପିତ୍ରା ତେ ମମ ରାଘଵ। ରକ୍ଷିତେନ ଵରୌ ଦତ୍ତୌ ସଶଲ୍ଯେନ ମହାରଣେ
ପୁରୁଣା ଦିନରେ ଦେବତା ଓ ଦାନବଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧରେ, ରାଘବ, ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରାଯାଇଥିଲା ଓ ସେଇ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆହତ ହେଉଥିବାବେଳେ ଦୁଇଟି ବର ପାଇଥିଲେ।
ତତ୍ର ମେ ଯାଚିତୋ ରାଜା ଭରତସ୍ଯାଭିଷେଚନମ୍। ଗମନଂ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯେ ତଵ ଚାଦ୍ଯୈଵ ରାଘଵ
ସେଠାରେ ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ବର ମାଗିଥିଲି—ଭରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଓ ଆଜି ତୁମେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବା।
ଯଦି ସତ୍ଯପ୍ରତିଜ୍ଞଂ ତ୍ଵଂ ପିତରଂ କର୍ତୁମିଚ୍ଛସି। ଆତ୍ମାନଂ ଚ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ମମ ଵାକ୍ଯମିଦଂ ଶୃଣୁ
ଯଦି ତୁମେ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଦିଆ ସତ୍ୟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଓ ମହାନ ମନୁଷ୍ୟ, ନିଜକୁ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ମୋ କଥା ଶୁଣ।
ସଂନିଦେଶେ ପିତୁସ୍ତିଷ୍ଠ ଯଥାନେନ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତମ୍। ତ୍ଵଯାରଣ୍ଯଂ ପ୍ରଵେଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ନଵ ଵର୍ଷାଣି ପଞ୍ଚ ଚ
ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ଚାଲ; ଯେପରି ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି, ତୁମେ ଚୌଦ ଅବଧି ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ପଡିବ।
ଭରତଶ୍ଚାଭିଷିଚ୍ଯେତ ଯଦେତଦଭିଷେଚନମ୍। ତ୍ଵଦର୍ଥେ ଵିହିତଂ ରାଜ୍ଞା ତେନ ସର୍ଵେଣ ରାଘଵ
ଭରତଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରାଯାଉ; ଏହି ଅଭିଷେକ, ରାଘବ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତୁମ ପାଇଁ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି।
ସପ୍ତ ସପ୍ତ ଚ ଵର୍ଷାଣି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯମାଶ୍ରିତଃ। ଅଭିଷେକମିଦଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଜଟାଚୀରଧରୋ ଭଵ
ଏହି ଅଭିଷେକକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଦୁଇ ସପ୍ତାହ—ମୋଟ ଚୌଦ ବର୍ଷ—ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଜଟା ଓ ଚୀର ପିନ୍ଧି ରୁହ।
ଭରତଃ କୋସଲପତେଃ ପ୍ରଶାସ୍ତୁ ଵସୁଧାମିମାମ୍। ନାନାରତ୍ନସମାକୀର୍ଣାଂ ସଵାଜିରଥସଂକୁଲାମ୍
ଭରତ, କୋଶଳର ନାଥ, ଏହି ଭୂମିକୁ ଶାସନ କରୁନ୍ତୁ—ଯାହା ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନ ଓ ଅସଂଖ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଏତେନ ତ୍ଵାଂ ନରେନ୍ଦ୍ରୋଽଯଂ କାରୁଣ୍ଯେନ ସମାପ୍ଲୁତଃ। ଶୋକୈଃ ସଂକ୍ଲିଷ୍ଟଵଦନୋ ନ ଶକ୍ନୋତି ନିରୀକ୍ଷିତୁମ୍
ଏହି କାରଣରୁ, ରାଜା କରୁଣାରେ ଭିଜିଯାଇଛନ୍ତି, ଦୁଃଖରେ ମୁହଁ ମ୍ଲାନ ହୋଇଛି, ତେଣୁ ସେ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରୁନାହାନ୍ତି।
ଏତତ୍ କୁରୁ ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଵଚନଂ ରଘୁନନ୍ଦନ। ସତ୍ଯେନ ମହତା ରାମ ତାରଯସ୍ଵ ନରେଶ୍ଵରମ୍
ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ରାଜାଙ୍କ ଏହି କଥା ପାଳନ କର; ତୁମ ମହାନ ସତ୍ୟବାଦିତା ଦ୍ୱାରା, ରାମ, ଏହି ନରପତିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କର।
ଇତୀଵ ତସ୍ଯାଂ ପରୁଷଂ ଵଦନ୍ତ୍ଯାଂ ନ ଚୈଵ ରାମଃ ପ୍ରଵିଵେଶ ଶୋକମ୍। ପ୍ରଵିଵ୍ଯଥେ ଚାପି ମହାନୁଭାଵୋ ରାଜା ଚ ପୁତ୍ରଵ୍ଯସନାଭିତପ୍ତଃ
ଏପରି ତିକ୍ତ କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିପଡିଲେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ମହାନ ଆତ୍ମା ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ, ଓ ରାଜା ପୁଅର ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖରେ ତପିଲେ।
thumb|ଏକୋନଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକୋନଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକୋନଵିଂଶତମ ସର୍ଗ।
ତଦପ୍ରିଯମମିତ୍ରଘ୍ନୋ ଵଚନଂ ମରଣୋପମମ୍। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନ ଵିଵ୍ଯଥେ ରାମଃ କୈକେଯୀଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍
ସେଇ ଅପ୍ରିୟ, ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ କଥା ଶୁଣି ବି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ରାମ ଭୟଭିତ ହେଲେ ନାହିଁ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ—
ଏଵମସ୍ତୁ ଗମିଷ୍ଯାମି ଵନଂ ଵସ୍ତୁମହଂ ତ୍ଵିତଃ। ଜଟାଚୀରଧରୋ ରାଜ୍ଞଃ ପ୍ରତିଜ୍ଞାମନୁପାଲଯନ୍
ଠିକ୍ ଅଛି, ମୁଁ ଏଠାରୁ ବନକୁ ଯିବି ଓ ସେଠାରେ ଜଟା ଓ ଚୀର ପିନ୍ଧି ରହିବି, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବି।
ଇଦଂ ତୁ ଜ୍ଞାତୁମିଚ୍ଛାମି କିମର୍ଥଂ ମାଂ ମହୀପତିଃ। ନାଭିନନ୍ଦତି ଦୁର୍ଧର୍ଷୋ ଯଥାପୂର୍ଵମରିଂଦମଃ
କିନ୍ତୁ ଏହି କଥା ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି—ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା, ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା, ପୂର୍ବବତ୍ ମୋତେ କାହିଁକି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଉନାହାନ୍ତି?