ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈରପ୍ରହୃଷ୍ଟୈସ୍ତଂ ଶୋକସଂତାପକର୍ଶିତମ୍। ନିଃଶ୍ଵସନ୍ତଂ ମହାରାଜଂ ଵ୍ଯଥିତାକୁଲଚେତସମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ ମହାରାଜା ଶୋକ ଓ ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଛନ୍ତି, ମନ ଅଶାନ୍ତ ଓ ଅସ୍ଥିର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅନନ୍ଦହୀନ।
ଊର୍ମିମାଲିନମକ୍ଷୋଭ୍ଯଂ କ୍ଷୁଭ୍ଯନ୍ତମିଵ ସାଗରମ୍। ଉପପ୍ଲୁତମିଵାଦିତ୍ଯମୁକ୍ତାନୃତମୃଷିଂ ଯଥା
ଉତ୍ତାଳ ତରଙ୍ଗରେ ଘେରାଯାଇଥିବା ଏବଂ ଅଚଳ ସାଗର ଏବେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି, ମିଥ୍ୟା କଥା କହିଥିବା ଋଷି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଅଚିନ୍ତ୍ଯକଲ୍ପଂ ନୃପତେସ୍ତଂ ଶୋକମୁପଧାରଯନ୍। ବଭୂଵ ସଂରବ୍ଧତରଃ ସମୁଦ୍ର ଇଵ ପର୍ଵଣି
ରାଜାଙ୍କ ଏହି ଅପରିମାପ୍ୟ ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବି, ରାମ ଅଧିକ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ, ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ।
ଚିନ୍ତଯାମାସ ଚତୁରୋ ରାମଃ ପିତୃହିତେ ରତଃ। କିଂସ୍ଵିଦଦ୍ଯୈଵ ନୃପତିର୍ନ ମାଂ ପ୍ରତ୍ଯଭିନନ୍ଦତି
ପିତାଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ନିବେଶିତ ରାମ ଚାରିଟି କଥା ଭାବିଲେ: 'ଆଜି କାହିଁକି ରାଜା ମୋତେ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ୱାଗତ କରୁନାହାନ୍ତି?'
ଅନ୍ଯଦା ମାଂ ପିତା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୁପିତୋଽପି ପ୍ରସୀଦତି। ତସ୍ଯ ମାମଦ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ କିମାଯାସଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ
'ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ମୋ ପିତା କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଦେଖି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି; ଏବେ ତାଙ୍କୁ କଣ ଦୁଃଖ ହେଇଛି ଯେ ମୋତେ ଦେଖି ଏମିତି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଛନ୍ତି?'
ସ ଦୀନ ଇଵ ଶୋକାର୍ତୋ ଵିଷଣ୍ଣଵଦନଦ୍ଯୁତିଃ। କୈକେଯୀମଭିଵାଦ୍ଯୈଵ ରାମୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ, ମୁହଁ ଅନ୍ଦୁହା, ରାମ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଏହି କଥା କହିଲେ:
କଚ୍ଚିନ୍ମଯା ନାପରାଦ୍ଧମଜ୍ଞାନାଦ୍ ଯେନ ମେ ପିତା। କୁପିତସ୍ତନ୍ମମାଚକ୍ଷ୍ଵ ତ୍ଵମେଵୈନଂ ପ୍ରସାଦଯ
'ମୁଁ ଅଜାଣି କିଛି ଭୁଲ କରିଛି କି ଯାହା ପାଇଁ ମୋ ପିତା କ୍ରୋଧିତ? ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ଏବଂ ଦୟାକରି ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତୁ।'
ଅପ୍ରସନ୍ନମନାଃ କିଂ ନୁ ସଦା ମାଂ ପ୍ରତି ଵତ୍ସଲଃ। ଵିଷଣ୍ଣଵଦନୋ ଦୀନଃ ନହି ମାଂ ପ୍ରତି ଭାଷତେ
'ମୋ ପିତା ଯିଏ ସଦା ମୋତେ ସ୍ନେହ କରନ୍ତି, ସେ ଏବେ କାହିଁକି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ମୁହଁ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା, ଏବଂ ମୋ ସହ କଥା କହୁନାହାନ୍ତି?'
ଶାରୀରୋ ମାନସୋ ଵାପି କଚ୍ଚିଦେନଂ ନ ବାଧତେ। ସଂତାପୋ ଵାଭିତାପୋ ଵା ଦୁର୍ଲଭଂ ହି ସଦା ସୁଖମ୍
ମୁଁ ଆଶା କରୁଛି ଯେ ଶରୀର ଓ ମନର କଷ୍ଟ କେହି ଭଳି ରାମଙ୍କୁ ଭୋଗାଇ ନାହିଁ; କାରଣ ସଦା ସୁଖ ମିଳିବା କଷ୍ଟ, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ଯେକେବେ ଆସିପାରେ।
କଚ୍ଚିନ୍ନ କିଂଚିଦ୍ ଭରତେ କୁମାରେ ପ୍ରିଯଦର୍ଶନେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନେ ଵା ମହାସତ୍ତ୍ଵେ ମାତୄଣାଂ ଵା ମମାଶୁଭମ୍
ମୁଁ ଆଶା କରୁଛି ଯେ ମୋ ପ୍ରିୟ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭରତ କୁମାର, ବଳଶାଳୀ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କିମ୍ବା ମୋ ମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟ କେହିଙ୍କ ପାଖରେ ଅଶୁଭ କିଛି ଘଟି ନାହିଁ।
ଅତୋଷଯନ୍ ମହାରାଜମକୁର୍ଵନ୍ ଵା ପିତୁର୍ଵଚଃ। ମୁହୂର୍ତମପି ନେଚ୍ଛେଯଂ ଜୀଵିତୁଂ କୁପିତେ ନୃପେ
ଯଦି ମୁଁ ମହାରାଜଙ୍କୁ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବି କିମ୍ବା ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନିବି ନାହିଁ, ତେବେ ରାଜା ରୁଷ୍ଟ ଥିବାବେଳେ ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ଚାହିବି ନାହିଁ।
ଯତୋମୂଲଂ ନରଃ ପଶ୍ଯେତ୍ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵମିହାତ୍ମନଃ। କଥଂ ତସ୍ମିନ୍ ନ ଵର୍ତେତ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷେ ସତି ଦୈଵତେ
ଏଠି ଜଣେ ମଣିଷ ନିଜ ଜୀବନର ମୂଳକୁ ଦେଖିପାରେ, ତେବେ ସେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ କିପରି ଚାଲିବେ ନାହିଁ?
କଚ୍ଚିତ୍ତେ ପରୁଷଂ କିଂଚିଦଭିମାନାତ୍ ପିତା ମମ। ଉକ୍ତୋ ଭଵତ୍ଯା ରୋଷେଣ ଯେନାସ୍ଯ ଲୁଲିତଂ ମନଃ
ମୋ ପିତା ଅଭିମାନ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧରେ କେବେ ତୁମକୁ କଠୋର କଥା କହିଛନ୍ତି କି, ଯାହାରେ ତାଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି?
ଏଵମୁକ୍ତା ତୁ କୈକେଯୀ ରାଘଵେଣ ମହାତ୍ମନା। ଉଵାଚେଦଂ ସୁନିର୍ଲଜ୍ଜା ଧୃଷ୍ଟମାତ୍ମହିତଂ ଵଚଃ
ଏପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ପରେ, ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୈକେୟୀ ଲଜ୍ଜା ନ କରି, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ନିଜ ଉପକାର ପାଇଁ ଦୃଢ଼ କଥା କହିଲେ।
ନ ରାଜା କୁପିତୋ ରାମ ଵ୍ଯସନଂ ନାସ୍ଯ କିଂଚନ। କିଂଚିନ୍ମନୋଗତଂ ତ୍ଵସ୍ଯ ତ୍ଵଦ୍ଭଯାନ୍ନାନୁଭାଷତେ
ରାମ, ରାଜା ରୁଷ୍ଟ ନୁହଁନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଖରେ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ତୁମ ଭୟରେ ସେ ନିଜ ମନର କଥା କହିପାରୁନାହିଁ।
ପ୍ରିଯଂ ତ୍ଵାମପ୍ରିଯଂ ଵକ୍ତୁଂ ଵାଣୀ ନାସ୍ଯ ପ୍ରଵର୍ତତେ। ତଦଵଶ୍ଯଂ ତ୍ଵଯା କାର୍ଯଂ ଯଦନେନାଶ୍ରୁତଂ ମମ
ସେ ତୁମକୁ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କଥା କହିପାରିନାହିଁ; ତେଣୁ ଯାହା ସେ ମୋତେ କହିନାହିଁ, ତାହା ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଦରକାର।
ଏଷ ମହ୍ଯଂ ଵରଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ପୁରା ମାମଭିପୂଜ୍ଯ ଚ। ସ ପଶ୍ଚାତ୍ ତପ୍ଯତେ ରାଜା ଯଥାନ୍ଯଃ ପ୍ରାକୃତସ୍ତଥା
ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ରାଜା ଏକ ଵର ଦେଇଥିଲେ; ଏବେ ସେ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ପରି ତାହା ପାଇଁ ପଶ୍ଚାତାପ କରୁଛନ୍ତି।
ଅତିସୃଜ୍ଯ ଦଦାନୀତି ଵରଂ ମମ ଵିଶାମ୍ପତିଃ। ସ ନିରର୍ଥଂ ଗତଜଲେ ସେତୁଂ ବନ୍ଧିତୁମିଚ୍ଛତି
‘ମୁଁ ତୁମକୁ ଵର ଦେବି’ ଭାବରେ ରାଜା ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ; ଏବେ ସେ ନିଜ ଉଚ୍ଚାରଣ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ଯେପରି ଖାଲି ଜଳ ଉପରେ ସେତୁ ତିଆରି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା।
ଧର୍ମମୂଲମିଦଂ ରାମ ଵିଦିତଂ ଚ ସତାମପି। ତତ୍ ସତ୍ଯଂ ନ ତ୍ଯଜେଦ୍ ରାଜା କୁପିତସ୍ତ୍ଵତ୍କୃତେ ଯଥା
ରାମ, ଏହା ଧର୍ମର ମୂଳ ଓ ସଜ୍ଜନମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ରାଜା ତୁମ ପାଇଁ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ।
ଯଦି ତଦ୍ ଵକ୍ଷ୍ଯତେ ରାଜା ଶୁଭଂ ଵା ଯଦି ଵାଶୁଭମ୍। କରିଷ୍ଯସି ତତଃ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାସ୍ଯାମି ପୁନସ୍ତ୍ଵହମ୍
ଯଦି ରାଜା ତୁମକୁ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କଥା କହିବେ, ତୁମେ ସେହି କଥା ଅନୁସାରେ ସବୁ କାମ କରିବା? ଯଦି ହଁ, ମୁଁ ପୁନି ସବୁ କଥା କହିଦେବି।
ଯଦି ତ୍ଵଭିହିତଂ ରାଜ୍ଞା ତ୍ଵଯି ତନ୍ନ ଵିପତ୍ସ୍ଯତେ। ତତୋଽହମଭିଧାସ୍ଯାମି ନ ହ୍ଯେଷ ତ୍ଵଯି ଵକ୍ଷ୍ଯତି
ଯଦି ରାଜା ତୁମକୁ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ତାହା ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିବ, ତେବେ ମୁଁ କହିଦେବି; କାରଣ ସେ ନିଜେ ତୁମକୁ କହିବେ ନାହିଁ।
ଏତତ୍ ତୁ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୈକେଯ୍ଯା ସମୁଦାହୃତମ୍। ଉଵାଚ ଵ୍ଯଥିତୋ ରାମସ୍ତାଂ ଦେଵୀଂ ନୃପସଂନିଧୌ
କୈକେୟୀଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ନିଧିରେ ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଅହୋ ଧିଙ୍ ନାର୍ହସେ ଦେଵି ଵକ୍ତୁଂ ମାମୀଦୃଶଂ ଵଚଃ। ଅହଂ ହି ଵଚନାଦ୍ ରାଜ୍ଞଃ ପତେଯମପି ପାଵକେ
ଅହୋ, ଲଜ୍ଜା! ଦେବୀ, ତୁମେ ଏପରି କଥା ମୋତେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ; କାରଣ ମୁଁ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିବି ମଧ୍ୟ।
ଭକ୍ଷଯେଯଂ ଵିଷଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣଂ ପତେଯମପି ଚାର୍ଣଵେ। ନିଯୁକ୍ତୋ ଗୁରୁଣା ପିତ୍ରା ନୃପେଣ ଚ ହିତେନ ଚ
ମୋ ଗୁରୁ, ପିତା, ରାଜା କିମ୍ବା ମୋ ଉପକାରୀ ଜଣେ ଆଜ୍ଞା ଦେଇଲେ, ମୁଁ ତୀବ୍ର ବିଷ ପିଇବି କିମ୍ବା ସାଗରରେ ପଡ଼ିବି।
ତଦ୍ ବ୍ରୂହି ଵଚନଂ ଦେଵି ରାଜ୍ଞୋ ଯଦଭିକାଂକ୍ଷିତମ୍। କରିଷ୍ଯେ ପ୍ରତିଜାନେ ଚ ରାମୋ ଦ୍ଵିର୍ନାଭିଭାଷତେ
ତେଣୁ, ଦେବୀ, ରାଜା ଯାହା ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ତାହା କହ; ମୁଁ ଏହା କରିବି, ଏହା ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା—ରାମ ଦ୍ୱିତୀୟ ଥର କଥା କହେନାହିଁ।
ତମାର୍ଜଵସମାଯୁକ୍ତମନାର୍ଯା ସତ୍ଯଵାଦିନମ୍। ଉଵାଚ ରାମଂ କୈକେଯୀ ଵଚନଂ ଭୃଶଦାରୁଣମ୍
ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ସିଧାସଳଖ ରାମଙ୍କୁ, କୈକେୟୀ ଅନାର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବହୁତ କଠୋର କଥା କହିଲେ।
ପୁରା ଦେଵାସୁରେ ଯୁଦ୍ଧେ ପିତ୍ରା ତେ ମମ ରାଘଵ। ରକ୍ଷିତେନ ଵରୌ ଦତ୍ତୌ ସଶଲ୍ଯେନ ମହାରଣେ
ପୁରୁଣା ଦିନରେ ଦେବତା ଓ ଦାନବଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧରେ, ରାଘବ, ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରାଯାଇଥିଲା ଓ ସେଇ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆହତ ହେଉଥିବାବେଳେ ଦୁଇଟି ବର ପାଇଥିଲେ।
ତତ୍ର ମେ ଯାଚିତୋ ରାଜା ଭରତସ୍ଯାଭିଷେଚନମ୍। ଗମନଂ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯେ ତଵ ଚାଦ୍ଯୈଵ ରାଘଵ
ସେଠାରେ ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ବର ମାଗିଥିଲି—ଭରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଓ ଆଜି ତୁମେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବା।
ଯଦି ସତ୍ଯପ୍ରତିଜ୍ଞଂ ତ୍ଵଂ ପିତରଂ କର୍ତୁମିଚ୍ଛସି। ଆତ୍ମାନଂ ଚ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ମମ ଵାକ୍ଯମିଦଂ ଶୃଣୁ
ଯଦି ତୁମେ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଦିଆ ସତ୍ୟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଓ ମହାନ ମନୁଷ୍ୟ, ନିଜକୁ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ମୋ କଥା ଶୁଣ।
ସଂନିଦେଶେ ପିତୁସ୍ତିଷ୍ଠ ଯଥାନେନ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତମ୍। ତ୍ଵଯାରଣ୍ଯଂ ପ୍ରଵେଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ନଵ ଵର୍ଷାଣି ପଞ୍ଚ ଚ
ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ଚାଲ; ଯେପରି ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି, ତୁମେ ଚୌଦ ଅବଧି ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ପଡିବ।