ଆଵାରଯଦ୍ଭିର୍ଗଗନଂ ଵିମାନୈରିଵ ପାଣ୍ଡୁରୈଃ। ଵର୍ଧମାନଗୃହୈଶ୍ଚାପି ରତ୍ନଜାଲପରିଷ୍କୃତୈଃ
ଏଠାରେ ମେଘପରି ଧଳା ରଙ୍ଗର ମହଳଗୁଡ଼ିକ, ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନର ଝାଲର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଆକାଶକୁ ଢାକିଦେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଠିଯାଇଥିଲେ।
ତତ୍ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଗୃହଵରଂ ମହେନ୍ଦ୍ରସଦନୋପମମ୍। ରାଜପୁତ୍ରଃ ପିତୁର୍ଵେଶ୍ମ ପ୍ରଵିଵେଶ ଶ୍ରିଯା ଜ୍ଵଲନ୍
ସେ ଭୂମିରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଏହି ଗୃହ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମହଳ ସମାନ, ରାଜପୁତ୍ର ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଗୃହକୁ ଏମିତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଶ୍ରୀରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସ କକ୍ଷ୍ଯା ଧନ୍ଵିଭିର୍ଗୁପ୍ତାସ୍ତିସ୍ରୋଽତିକ୍ରମ୍ଯ ଵାଜିଭିଃ। ପଦାତିରପରେ କକ୍ଷ୍ଯେ ଦ୍ଵେ ଜଗାମ ନରୋତ୍ତମଃ
ସେ ଧନୁର୍ଧାରୀ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ତିନିଟି ବାହାର ଅଞ୍ଚଳ ଅଟିକ୍ରମ କରି, ପଦେପଦେ ଆଉ ଦୁଇଟି ଅଞ୍ଚଳ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
ସ ସର୍ଵାଃ ସମତିକ୍ରମ୍ଯ କକ୍ଷ୍ଯା ଦଶରଥାତ୍ମଜଃ। ସଂନିଵର୍ତ୍ଯ ଜନଂ ସର୍ଵଂ ଶୁଦ୍ଧାନ୍ତଃପୁରମତ୍ଯଗାତ୍
ସେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ପଛକୁ ପଠାଇ, ପବିତ୍ର ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଵିଷ୍ଟେ ପିତୁରନ୍ତିକଂ ତଦା ଜନଃ ସ ସର୍ଵୋ ମୁଦିତୋ ନୃପାତ୍ମଜେ। ପ୍ରତୀକ୍ଷତେ ତସ୍ଯ ପୁନଃ ସ୍ମ ନିର୍ଗମଂ ଯଥୋଦଯଂ ଚନ୍ଦ୍ରମସଃ ସରିତ୍ପତିଃ
ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଏବଂ ସେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ପୁନର୍ବାର ଫେରିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ନଦୀର ମାଳିକା ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କ ଉଦୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରେ।
thumb|ଅଷ୍ଟାଦଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟାଦଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ଅଠାରତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସ ଦଦର୍ଶାସନେ ରାମୋ ଵିଷଣ୍ଣଂ ପିତରଂ ଶୁଭେ। କୈକେଯ୍ଯା ସହିତଂ ଦୀନଂ ମୁଖେନ ପରିଶୁଷ୍ଯତା
ସେଠାରେ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଶୋକାକୁଳ ଅବସ୍ଥାରେ, କୈକେୟୀ ସହିତ ବସିଥିବା, ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ଓ ଦୁଃଖିତ ଦେଖିଲେ।
ସ ପିତୁଶ୍ଚରଣୌ ପୂର୍ଵମଭିଵାଦ୍ଯ ଵିନୀତଵତ୍। ତତୋ ଵଵନ୍ଦେ ଚରଣୌ କୈକେଯ୍ଯାଃ ସୁସମାହିତଃ
ସେ ପ୍ରଥମେ ଶିଷ୍ଟ ଭାବରେ ପିତାଙ୍କର ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଶିରୋନମନ କଲେ, ତାପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତିରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଦକୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର କଲେ।
ରାମେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ଵଚନଂ ବାଷ୍ପପର୍ଯାକୁଲେକ୍ଷଣଃ। ଶଶାକ ନୃପତିର୍ଦୀନୋ ନେକ୍ଷିତୁଂ ନାଭିଭାଷିତୁମ୍
ତାଙ୍କ ଆଖିରେ ଲୁହ ଭରିଥିବାବେଳେ ରାଜା 'ରାମ' ବୋଲି କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ତିନି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା କିମ୍ବା କଥାହେବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ ନାହିଁ।
ତଦପୂର୍ଵଂ ନରପତେର୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରୂପଂ ଭଯାଵହମ୍। ରାମୋଽପି ଭଯମାପନ୍ନଃ ପଦା ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵେଵ ପନ୍ନଗମ୍
ରାମ ଏହି ଅପୂର୍ବ ଓ ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ଯେପରି ଅଜଣାରେ ସାପକୁ ପାଦ ଦେଇ ଦେଖିଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈରପ୍ରହୃଷ୍ଟୈସ୍ତଂ ଶୋକସଂତାପକର୍ଶିତମ୍। ନିଃଶ୍ଵସନ୍ତଂ ମହାରାଜଂ ଵ୍ଯଥିତାକୁଲଚେତସମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ ମହାରାଜା ଶୋକ ଓ ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଛନ୍ତି, ମନ ଅଶାନ୍ତ ଓ ଅସ୍ଥିର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅନନ୍ଦହୀନ।
ଊର୍ମିମାଲିନମକ୍ଷୋଭ୍ଯଂ କ୍ଷୁଭ୍ଯନ୍ତମିଵ ସାଗରମ୍। ଉପପ୍ଲୁତମିଵାଦିତ୍ଯମୁକ୍ତାନୃତମୃଷିଂ ଯଥା
ଉତ୍ତାଳ ତରଙ୍ଗରେ ଘେରାଯାଇଥିବା ଏବଂ ଅଚଳ ସାଗର ଏବେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି, ମିଥ୍ୟା କଥା କହିଥିବା ଋଷି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଅଚିନ୍ତ୍ଯକଲ୍ପଂ ନୃପତେସ୍ତଂ ଶୋକମୁପଧାରଯନ୍। ବଭୂଵ ସଂରବ୍ଧତରଃ ସମୁଦ୍ର ଇଵ ପର୍ଵଣି
ରାଜାଙ୍କ ଏହି ଅପରିମାପ୍ୟ ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବି, ରାମ ଅଧିକ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ, ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ।
ଚିନ୍ତଯାମାସ ଚତୁରୋ ରାମଃ ପିତୃହିତେ ରତଃ। କିଂସ୍ଵିଦଦ୍ଯୈଵ ନୃପତିର୍ନ ମାଂ ପ୍ରତ୍ଯଭିନନ୍ଦତି
ପିତାଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ନିବେଶିତ ରାମ ଚାରିଟି କଥା ଭାବିଲେ: 'ଆଜି କାହିଁକି ରାଜା ମୋତେ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ୱାଗତ କରୁନାହାନ୍ତି?'
ଅନ୍ଯଦା ମାଂ ପିତା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୁପିତୋଽପି ପ୍ରସୀଦତି। ତସ୍ଯ ମାମଦ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ କିମାଯାସଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ
'ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ମୋ ପିତା କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଦେଖି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି; ଏବେ ତାଙ୍କୁ କଣ ଦୁଃଖ ହେଇଛି ଯେ ମୋତେ ଦେଖି ଏମିତି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଛନ୍ତି?'
ସ ଦୀନ ଇଵ ଶୋକାର୍ତୋ ଵିଷଣ୍ଣଵଦନଦ୍ଯୁତିଃ। କୈକେଯୀମଭିଵାଦ୍ଯୈଵ ରାମୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ, ମୁହଁ ଅନ୍ଦୁହା, ରାମ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଏହି କଥା କହିଲେ:
କଚ୍ଚିନ୍ମଯା ନାପରାଦ୍ଧମଜ୍ଞାନାଦ୍ ଯେନ ମେ ପିତା। କୁପିତସ୍ତନ୍ମମାଚକ୍ଷ୍ଵ ତ୍ଵମେଵୈନଂ ପ୍ରସାଦଯ
'ମୁଁ ଅଜାଣି କିଛି ଭୁଲ କରିଛି କି ଯାହା ପାଇଁ ମୋ ପିତା କ୍ରୋଧିତ? ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ଏବଂ ଦୟାକରି ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତୁ।'
ଅପ୍ରସନ୍ନମନାଃ କିଂ ନୁ ସଦା ମାଂ ପ୍ରତି ଵତ୍ସଲଃ। ଵିଷଣ୍ଣଵଦନୋ ଦୀନଃ ନହି ମାଂ ପ୍ରତି ଭାଷତେ
'ମୋ ପିତା ଯିଏ ସଦା ମୋତେ ସ୍ନେହ କରନ୍ତି, ସେ ଏବେ କାହିଁକି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ମୁହଁ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା, ଏବଂ ମୋ ସହ କଥା କହୁନାହାନ୍ତି?'
ଶାରୀରୋ ମାନସୋ ଵାପି କଚ୍ଚିଦେନଂ ନ ବାଧତେ। ସଂତାପୋ ଵାଭିତାପୋ ଵା ଦୁର୍ଲଭଂ ହି ସଦା ସୁଖମ୍
ମୁଁ ଆଶା କରୁଛି ଯେ ଶରୀର ଓ ମନର କଷ୍ଟ କେହି ଭଳି ରାମଙ୍କୁ ଭୋଗାଇ ନାହିଁ; କାରଣ ସଦା ସୁଖ ମିଳିବା କଷ୍ଟ, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ଯେକେବେ ଆସିପାରେ।
କଚ୍ଚିନ୍ନ କିଂଚିଦ୍ ଭରତେ କୁମାରେ ପ୍ରିଯଦର୍ଶନେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନେ ଵା ମହାସତ୍ତ୍ଵେ ମାତୄଣାଂ ଵା ମମାଶୁଭମ୍
ମୁଁ ଆଶା କରୁଛି ଯେ ମୋ ପ୍ରିୟ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭରତ କୁମାର, ବଳଶାଳୀ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କିମ୍ବା ମୋ ମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟ କେହିଙ୍କ ପାଖରେ ଅଶୁଭ କିଛି ଘଟି ନାହିଁ।
ଅତୋଷଯନ୍ ମହାରାଜମକୁର୍ଵନ୍ ଵା ପିତୁର୍ଵଚଃ। ମୁହୂର୍ତମପି ନେଚ୍ଛେଯଂ ଜୀଵିତୁଂ କୁପିତେ ନୃପେ
ଯଦି ମୁଁ ମହାରାଜଙ୍କୁ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବି କିମ୍ବା ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନିବି ନାହିଁ, ତେବେ ରାଜା ରୁଷ୍ଟ ଥିବାବେଳେ ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ଚାହିବି ନାହିଁ।
ଯତୋମୂଲଂ ନରଃ ପଶ୍ଯେତ୍ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵମିହାତ୍ମନଃ। କଥଂ ତସ୍ମିନ୍ ନ ଵର୍ତେତ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷେ ସତି ଦୈଵତେ
ଏଠି ଜଣେ ମଣିଷ ନିଜ ଜୀବନର ମୂଳକୁ ଦେଖିପାରେ, ତେବେ ସେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ କିପରି ଚାଲିବେ ନାହିଁ?
କଚ୍ଚିତ୍ତେ ପରୁଷଂ କିଂଚିଦଭିମାନାତ୍ ପିତା ମମ। ଉକ୍ତୋ ଭଵତ୍ଯା ରୋଷେଣ ଯେନାସ୍ଯ ଲୁଲିତଂ ମନଃ
ମୋ ପିତା ଅଭିମାନ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧରେ କେବେ ତୁମକୁ କଠୋର କଥା କହିଛନ୍ତି କି, ଯାହାରେ ତାଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି?
ଏଵମୁକ୍ତା ତୁ କୈକେଯୀ ରାଘଵେଣ ମହାତ୍ମନା। ଉଵାଚେଦଂ ସୁନିର୍ଲଜ୍ଜା ଧୃଷ୍ଟମାତ୍ମହିତଂ ଵଚଃ
ଏପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ପରେ, ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୈକେୟୀ ଲଜ୍ଜା ନ କରି, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ନିଜ ଉପକାର ପାଇଁ ଦୃଢ଼ କଥା କହିଲେ।
ନ ରାଜା କୁପିତୋ ରାମ ଵ୍ଯସନଂ ନାସ୍ଯ କିଂଚନ। କିଂଚିନ୍ମନୋଗତଂ ତ୍ଵସ୍ଯ ତ୍ଵଦ୍ଭଯାନ୍ନାନୁଭାଷତେ
ରାମ, ରାଜା ରୁଷ୍ଟ ନୁହଁନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଖରେ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ତୁମ ଭୟରେ ସେ ନିଜ ମନର କଥା କହିପାରୁନାହିଁ।
ପ୍ରିଯଂ ତ୍ଵାମପ୍ରିଯଂ ଵକ୍ତୁଂ ଵାଣୀ ନାସ୍ଯ ପ୍ରଵର୍ତତେ। ତଦଵଶ୍ଯଂ ତ୍ଵଯା କାର୍ଯଂ ଯଦନେନାଶ୍ରୁତଂ ମମ
ସେ ତୁମକୁ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କଥା କହିପାରିନାହିଁ; ତେଣୁ ଯାହା ସେ ମୋତେ କହିନାହିଁ, ତାହା ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଦରକାର।
ଏଷ ମହ୍ଯଂ ଵରଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ପୁରା ମାମଭିପୂଜ୍ଯ ଚ। ସ ପଶ୍ଚାତ୍ ତପ୍ଯତେ ରାଜା ଯଥାନ୍ଯଃ ପ୍ରାକୃତସ୍ତଥା
ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ରାଜା ଏକ ଵର ଦେଇଥିଲେ; ଏବେ ସେ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ପରି ତାହା ପାଇଁ ପଶ୍ଚାତାପ କରୁଛନ୍ତି।
ଅତିସୃଜ୍ଯ ଦଦାନୀତି ଵରଂ ମମ ଵିଶାମ୍ପତିଃ। ସ ନିରର୍ଥଂ ଗତଜଲେ ସେତୁଂ ବନ୍ଧିତୁମିଚ୍ଛତି
‘ମୁଁ ତୁମକୁ ଵର ଦେବି’ ଭାବରେ ରାଜା ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ; ଏବେ ସେ ନିଜ ଉଚ୍ଚାରଣ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ଯେପରି ଖାଲି ଜଳ ଉପରେ ସେତୁ ତିଆରି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା।
ଧର୍ମମୂଲମିଦଂ ରାମ ଵିଦିତଂ ଚ ସତାମପି। ତତ୍ ସତ୍ଯଂ ନ ତ୍ଯଜେଦ୍ ରାଜା କୁପିତସ୍ତ୍ଵତ୍କୃତେ ଯଥା
ରାମ, ଏହା ଧର୍ମର ମୂଳ ଓ ସଜ୍ଜନମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ରାଜା ତୁମ ପାଇଁ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ।
ଯଦି ତଦ୍ ଵକ୍ଷ୍ଯତେ ରାଜା ଶୁଭଂ ଵା ଯଦି ଵାଶୁଭମ୍। କରିଷ୍ଯସି ତତଃ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାସ୍ଯାମି ପୁନସ୍ତ୍ଵହମ୍
ଯଦି ରାଜା ତୁମକୁ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କଥା କହିବେ, ତୁମେ ସେହି କଥା ଅନୁସାରେ ସବୁ କାମ କରିବା? ଯଦି ହଁ, ମୁଁ ପୁନି ସବୁ କଥା କହିଦେବି।