ଵାଲ୍ମୀକିରାମାଯଣମ୍

ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵସଂକାଶାଃ ତତ୍ର ତେ ନ୍ଯଵସନ୍ ସୁଖମ୍ । ଚିତ୍ରକୂଟଙ୍ଗତେ ରାମେ ପୁତ୍ରଶୋକାତୁରସ୍ତଥା ॥୧-୧-

ସେଠାରେ ସେମାନେ ଦେବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ସମାନ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଲେ; ଚିତ୍ରକୂଟରେ ରାମ ରହୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ ବାପା ପୁଅ ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।

ରାଜା ଦଶରଥସ୍ସ୍ଵର୍ଗଂ ଜଗାମ ଵିଲପନ୍ ସୁତମ୍ । ଗତେ ତୁ ତସ୍ମିନ୍ ଭରତୋ ଵସିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖୈର୍ଦ୍ଵିଜୈଃ ॥୧-୧-

ରାଜା ଦଶରଥ ପୁଅ ପାଇଁ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ; ସେଠାରୁ ପରେ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅଗ୍ରଣୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉତ୍ସାହିତ କରିଲେ ଭରତଙ୍କୁ—

ନିଯୁଜ୍ଯମାନୋ ରାଜ୍ଯାଯ ନୈଚ୍ଛତ୍ ରାଜ୍ଯଂ ମହାବଲଃ । ସ ଜଗାମ ଵନଂ ଵୀରୋ ରାମପାଦପ୍ରସାଦକଃ ॥୧-୧-

ରାଜ୍ୟ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯିବା ସତ୍ୱେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ରାଜ୍ୟ ଚାହିଲେ ନାହିଁ; ସେ ଶୂରବୀର ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ, ରାମଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରସାଦ ପାଇବାକୁ।

ଗତ୍ଵା ତୁ ସ ମହାତ୍ମାନଂ ରାମଂ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମମ୍ । ଅଯାଚଦ୍ଭ୍ରାତରଂ ରାମମ୍ ଆର୍ଯଭାଵପୁରସ୍କୃତଃ ॥୧-୧-

ସେ ମହାତ୍ମା, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରଭାବରେ ଅଟୁଟ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଗଭୀର ଆଦର ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଅନୁରୋଧ କଲେ।

ତ୍ଵମେଵ ରାଜା ଧର୍ମଜ୍ଞ ଇତି ରାମଂ ଵଚୋଽବ୍ରଵୀତ୍ । ରାମୋଽପି ପରମୋଦାରଃ ସୁମୁଖସ୍ସୁମହାଯଶାଃ ॥୧-୧-

ସେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଜା'; ରାମ ମଧ୍ୟ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦାନଶୀଳ, ମୃଦୁମୁଖ ଓ ବିଶାଳ କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ—

ନ ଚୈଚ୍ଛତ୍ ପିତୁରାଦେଶାତ୍ ରାଜ୍ଯଂ ରାମୋ ମହାବଲଃ । ପାଦୁକେ ଚାସ୍ଯ ରାଜ୍ଯାଯ ନ୍ଯାସଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ପୁନଃ ପୁନଃ ॥୧-୧-

ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମନେ ରଖି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିଲେ ନାହିଁ; ସେ ତାଙ୍କ ପାଦୁକାକୁ ରାଜ୍ୟର ଭାରସା ଭାବରେ ପୁନିପୁନି ଦେଇ ରଖିଲେ।

ନିଵର୍ତଯାମାସ ତତୋ ଭରତଂ ଭରତାଗ୍ରଜଃ । ସ କାମମନଵାପ୍ଯୈଵ ରାମପାଦାଵୁପସ୍ପୃଶନ୍ ॥୧-୧-

ତାପରେ ଭରତଙ୍କ ଭାଇ ରାମ, ଭରତକୁ ଫେରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ; ଭରତଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲା ନାହିଁ, ତଥାପି ସେ ରାମଙ୍କ ପାଦକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ।

ନନ୍ଦିଗ୍ରାମେଽକରୋଦ୍ ରାଜ୍ଯଂ ରାମାଗମନକାଙ୍କ୍ଷଯା । ଗତେ ତୁ ଭରତେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ସତ୍ଯସନ୍ଧୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ॥୧-୧-

ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ, ଶ୍ରୀମାନ୍, ସତ୍ୟବାନ୍ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ଭରତ, ରାମଙ୍କ ଫେରିବା ଆଶାରେ ରାଜ୍ୟ କରିଥିଲେ।

ରାମସ୍ତୁ ପୁନରାଲକ୍ଷ୍ଯ ନାଗରସ୍ଯ ଜନସ୍ଯ ଚ । ତତ୍ରାଗମନମେକାଗ୍ରୋ ଦଣ୍ଡକାନ୍ ପ୍ରଵିଵେଶ ହ ॥୧-୧-

କିନ୍ତୁ ରାମ, ନଗରବାସୀ ଲୋକମାନେ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ତୁ ମହାରଣ୍ଯଂ ରାମୋ ରାଜୀଵଲୋଚନଃ । ଵିରାଧଂ ରାକ୍ଷସଂ ହତ୍ଵା ଶରଭଙ୍ଗଂ ଦଦର୍ଶ ହ ॥୧-୧-

ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ପଦ୍ମନୟନ ରାମ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ବିରାଧକୁ ମାରିଦେଲେ ଏବଂ ଶରଭଙ୍ଗଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।

ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣଂ ଚାପ୍ଯଗସ୍ତ୍ଯଂ ଚ ଅଗସ୍ତ୍ଯଭ୍ରାତରଂ ତଥା । ଅଗସ୍ତ୍ଯଵଚନାଚ୍ଚୈଵ ଜଗ୍ରାହୈନ୍ଦ୍ରଂ ଶରାସନମ୍ ॥୧-୧-

ସେ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଏବଂ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଲେ; ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

ଖଡ୍ଗଞ୍ଚ ପରମ ପ୍ରୀତସ୍ତୂଣୀ ଚାକ୍ଷଯସାଯକୌ । ଵସତସ୍ତସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ଵନେ ଵନଚରୈଃ ସହ ॥୧-୧-

ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ସେ ଏକ ତଳୱାର ଏବଂ ଅସମାପ୍ତ ବାଣର ତୁଣୀ ପାଇଲେ; ରାମ ଜଙ୍ଗଲରେ ଜଙ୍ଗଲବାସୀମାନେ ସହିତ ବସିଥିଲେ।

ଋଷଯୋଽଭ୍ଯାଗମନ୍ ସର୍ଵେ ଵଧାଯାସୁରରକ୍ଷସାମ୍ । ସ ତେଷାଂ ପ୍ରତିଶୁଶ୍ରାଵ ରାକ୍ଷସାନାଂ ତଦା ଵନେ ॥୧-୧-

ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ, ଦେବଦ୍ୱିଷୀ ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନେ ନିଶ୍ଚୟ କରିବାକୁ; ରାମ ତେଁମାନେକୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ।

ପ୍ରତିଜ୍ଞାତଶ୍ଚ ରାମେଣ ଵଧଃ ସଂଯତି ରକ୍ଷସାମ୍ । ଋଷୀଣାମଗ୍ନିକଲ୍ପାନାଂ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯଵାସୀନାମ୍ ॥୧-୧-

ରାମ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ଋଷିମାନେ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ମାରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ।

ତେନ ତତ୍ରୈଵ ଵସତା ଜନସ୍ଥାନନିଵାସିନୀ । ଵିରୂପିତା ଶୂର୍ପଣଖା ରାକ୍ଷସୀ କାମରୂପିଣୀ ॥୧-୧-

ସେଠାରେ ରାମ ବସୁଥିବା ସମୟରେ, ଜନସ୍ଥାନରେ ବସୁଥିବା ଯେ କାମରୂପୀ ରାକ୍ଷସୀ ଶୂର୍ପଣଖା, ସେ ଅପରିଚୟ ହୋଇଗଲା।

ତତଃ ଶୂର୍ପଣଖାଵାକ୍ଯାଦୁଦ୍ଯୁକ୍ତାନ୍ ସର୍ଵରାକ୍ଷସାନ୍ । ଖରଂ ତ୍ରିଶିରସଂ ଚୈଵ ଦୂଷଣଂ ଚୈଵ ରାକ୍ଷସମ୍ ॥୧-୧-

ତାପରେ ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ଉକ୍ତିରେ, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ, ଖର, ତ୍ରିଶିରା ଏବଂ ଦୂଷଣ ସହିତ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।

ନିଜଘାନ ରଣେ ରାମସ୍ତେଷାଂ ଚୈଵ ପଦାନୁଗାନ୍ । ଵନେ ତସ୍ମିନ୍ ନିଵସତା ଜନସ୍ଥାନନିଵାସିନାମ୍ ॥୧-୧-

ରାମ ସେମାନେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମାରିଦେଲେ, ଜନସ୍ଥାନରେ ରହୁଥିବା ସମୟରେ।

ରକ୍ଷସାଂ ନିହତାନ୍ଯାସନ୍ ସହସ୍ରାଣି ଚତୁର୍ଦଶ । ତତୋ ଜ୍ଞାତିଵଧଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଵଣଃ କ୍ରୋଧମୂର୍ଛିତଃ ॥୧-୧-

ଚଉଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ; ତାପରେ ନିଜ ପରିଜନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଶୁଣି ରାବଣ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲା।

ସହାଯଂ ଵରଯାମାସ ମାରୀଚଂ ନାମ ରାକ୍ଷସମ୍ । ଵାର୍ଯମାଣଃ ସୁବହୁଶୋ ମାରୀଚେନ ସ ରାଵଣଃ ॥୧-୧-

ସେ ସହାୟ ଭାବରେ ମାରୀଚ ନାମକ ରାକ୍ଷସକୁ ବାଛିଲେ; ମାରୀଚ ବହୁବାର ଅନୁରୋଧ କଲେ, ତଥାପି ରାବଣ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ।

ନ ଵିରୋଧୋ ବଲଵତା କ୍ଷମୋ ରାଵଣ ତେନ ତେ । ଅନାଦୃତ୍ଯ ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ରାଵଣଃ କାଲଚୋଦିତଃ ॥୧-୧-

ମାରୀଚ ରାବଣକୁ କହିଲେ, 'ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କ ସହ ବିରୋଧ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ'; କିନ୍ତୁ ଏହି କଥାକୁ ଅଗ୍ରହ କରି ରାବଣ, ଦୁର୍ଦ୍ରୁଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା—

ଜଗାମ ସହମାରୀଚସ୍ତସ୍ଯାଶ୍ରମପଦଂ ତଦା । ତେନ ମାଯାଵିନା ଦୂରମପଵାହ୍ଯ ନୃପାତ୍ମଜୌ ॥୧-୧-

—ମାରୀଚ ସହିତ ସେ ଏହି ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ; ମାୟାବୀ ମାରୀଚ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦୂରକୁ ଆକର୍ଷିତ କଲେ।

ଜହାର ଭାର୍ଯାଂ ରାମସ୍ଯ ଗୃଧ୍ରଂ ହତ୍ଵା ଜଟାଯୁଷମ୍ । ଗୃଧ୍ରଞ୍ଚ ନିହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହୃତାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚ ମୈଥିଲୀମ୍ ॥୧-୧-

ସେ ରାମଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଅପହରଣ କଲେ, ଗୃଧ୍ର ଜଟାୟୁକୁ ମାରିଦେଇ; ମୃତ୍ ଗୃଧ୍ରକୁ ଦେଖି ଏବଂ ମୈଥିଳୀ ଶୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ ଶୁଣି—

ରାଘଵଃ ଶୋକସଂତପ୍ତୋ ଵିଲଲାପାକୁଲେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ତତସ୍ତେନୈଵ ଶୋକେନ ଗୃଧ୍ରଂ ଦଗ୍ଧ୍ଵା ଜଟାଯୁଷମ୍ ॥୧-୧-

ରାଘବ ଶୋକରେ ଭରିଗଲେ, ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହେଲା; ଏହି ଦୁଃଖରେ ତିନି ଜଟାୟୁ ଗୃଧ୍ରକୁ ଦାହ କଲେ।

ମାର୍ଗମାଣୋ ଵନେ ସୀତାଂ ରାକ୍ଷସଂ ସନ୍ଦଦର୍ଶ ହ । କବନ୍ଧଂ ନାମ ରୂପେଣ ଵିକୃତଂ ଘୋରଦର୍ଶନମ୍ ॥୧-୧-

ସୀତାଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଖୋଜୁଥିବା ବେଳେ, ରାମ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ଅତି କୁରୁପ ଦାନବ, ଯାହାର ନାମ କବନ୍ଧ, ସହିତ ମୁହାଁମୁହିଁ ହେଲେ।

ତନ୍ନିହତ୍ଯ ମହାବାହୁର୍ଦଦାହ ସ୍ଵର୍ଗତଶ୍ଚ ସଃ । ସ ଚାସ୍ଯ କଥଯାମାସ ଶବରୀଂ ଧର୍ମଚାରିଣୀମ୍ ॥୧-୧-

ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ଦହନ କଲେ। କବନ୍ଧ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପରେ, ସେ ରାମଙ୍କୁ ଧର୍ମପରାୟଣ ଶବରୀ ବିଷୟରେ କହିଲେ।

ଶ୍ରମଣାଂ ଧର୍ମନିପୁଣାମଭିଗଚ୍ଛେତି ରାଘଵ । ସୋଽଭ୍ଯ ଗଚ୍ଛନ୍ମହାତେଜାଃ ଶବରୀଂ ଶତ୍ରୁସୂଦନଃ ॥୧-୧-

“ଧର୍ମରେ ଦକ୍ଷ ଓ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଶବରୀଙ୍କୁ ଯାଉ,” ବୋଲି କବନ୍ଧ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ। ଏପରି ଭାବରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦଳନ କରିଥିବା ତେଜସ୍ବୀ ରାମ ଶବରୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ।

ଶବର୍ଯା ପୂଜିତଃ ସମ୍ଯଗ୍ ରାମୋ ଦଶରଥାତ୍ମଜଃ । ପମ୍ପାତୀରେ ହନୁମତା ସଙ୍ଗତୋ ଵାନରେଣ ହ ॥୧-୧-

ଶବରୀ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ ପମ୍ପା ଝିଲିର କୂଳରେ ବାନର ହନୁମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଲେ।

ହନୁମଦ୍ଵଚନାଚ୍ଚୈଵ ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ସମାଗତଃ । ସୁଗ୍ରୀଵାଯ ଚ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଶଂସଦ୍ରାମୋ ମହାବଲଃ ॥୧-୧-

ହନୁମାନଙ୍କ କଥା ଦ୍ୱାରା ରାମ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଲେ।

ଆଦିତସ୍ତଦ୍ ଯଥାଵୃତ୍ତଂ ସୀତାଯାଶ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ । ସୁଗ୍ରୀଵଶ୍ଚାପି ତତ୍ସର୍ଵଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମସ୍ଯ ଵାନରଃ ॥୧-୧-

ସୀତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ବିଶେଷ ଭାବରେ, ଆରମ୍ଭରୁ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ରାମ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କହିଦେଲେ। ବାନର ସୁଗ୍ରୀବ ରାମଙ୍କ କଥା ସବୁ ଶୁଣିଲେ।