ଆତ୍ମଵାନ୍କୋ ଜିତକ୍ରୋଧୋ ଦ୍ଯୁତିମାନ୍କୋଽନସୂଯକଃ । କସ୍ଯ ବିଭ୍ଯତି ଦେଵାଶ୍ଚ ଜାତରୋଷସ୍ଯ ସଂଯୁଗେ ॥୧-୧-
କିଏ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଥିବା, କିଏ କ୍ରୋଧକୁ ଜିତିଛି, କିଏ ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ ଇର୍ଷ୍ୟାରହିତ, ଏବଂ ଯାହାର ରୋଷରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟ କରନ୍ତି?
ଏତଦିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ଶ୍ରୋତୁଂ ପରଂ କୌତୂହଲଂ ହି ମେ । ମହର୍ଷେ ତ୍ଵଂ ସମର୍ଥୋଽସି ଜ୍ଞାତୁମେଵଂଵିଧଂ ନରମ୍ ॥୧-୧-
ମୁଁ ଏପରି ଜଣେ ମଣିଷ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ମୋର ଜିଜ୍ଞାସା ବହୁତ। ମହାର୍ଷି, ଆପଣ ଏପରି ଜଣେ ନରକୁ ଜାଣିବାକୁ ସମର୍ଥ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚୈତତ୍ତ୍ରିଲୋକଜ୍ଞୋ ଵାଲ୍ମୀକେର୍ନାରଦୋ ଵଚଃ । ଶ୍ରୂଯତାମିତି ଚାମନ୍ତ୍ର୍ଯ ପ୍ରହୃଷ୍ଟୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୧-
ଏହା ଶୁଣି, ତିନି ଲୋକର ଜ୍ଞାନୀ ନାରଦ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ 'ଶୁଣିବାକୁ ଦିଅ' ଭାବରେ କହି, ଆନନ୍ଦରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ବହଵୋ ଦୁର୍ଲଭାଶ୍ଚୈଵ ଯେ ତ୍ଵଯା କୀର୍ତିତା ଗୁଣାଃ । ମୁନେ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ତୈର୍ଯୁକ୍ତଃ ଶ୍ରୂଯତାଂ ନରଃ ॥୧-୧-
ତୁମେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିବା ଅନେକ ଗୁଣ ଦୁର୍ଲଭ। ମୁଁ ଏପରି ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ଜଣେ ମଣିଷ ବିଷୟରେ କହିବି, ମୁନି, ଶୁଣ।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁଵଂଶପ୍ରଭଵୋ ରାମୋ ନାମ ଜନୈଃ ଶ୍ରୁତଃ । ନିଯତାତ୍ମା ମହାଵୀର୍ଯୋ ଦ୍ଯୁତିମାନ୍ଧୃତିମାନ୍ଵଶୀ ॥୧-୧-
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ରାମ ନାମରେ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେ ନିୟତ ଆତ୍ମା, ବିରାଟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦୀପ୍ତିମାନ, ଧୃତିଶୀଳ ଏବଂ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ପ୍ରବଳ।
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ନୀତିମାନ୍ଵାଗ୍ମୀ ଶ୍ରୀମାଞ୍ଛ୍ତ୍ରୁନିବର୍ହଣଃ । ଵିପୁଲାଂସୋ ମହାବାହୁଃ କମ୍ବୁଗ୍ରୀଵୋ ମହାହନୁଃ ॥୧-୧-
ସେ ଜ୍ଞାନୀ, ନୀତିଶୀଳ, ଉତ୍ତମ ବକ୍ତା, ଶ୍ରୀମାନ୍, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ଚଉଡ଼ା କାନ୍ଧ, ଦୀର୍ଘ ବାହୁ, ଶଙ୍ଖ ପରି ଗଳା ଏବଂ ବଡ଼ ମଣ୍ଡିବ।
ମହୋରସ୍କୋ ମହେଷ୍ଵାସୋ ଗୂଢଜତ୍ରୁରରିନ୍ଦମଃ । ଆଜାନୁବାହୁଃ ସୁଶିରାଃ ସୁଲଲାଟଃ ସୁଵିକ୍ରମଃ ॥୧-୧-
ସେ ଚଉଡ଼ା ଛାତି, ବଡ଼ ଧନୁର୍ଧାରୀ, ଗୁପ୍ତ ଜାତ୍ରୁ, ଶତ୍ରୁ ଦମନକାରୀ, ଦୀର୍ଘ ବାହୁ ଯାହା ଗୋଡ଼କୁ ଯାଏ, ସୁନ୍ଦର ମୁଣ୍ଡ, ଭଲ ଲଳାଟ ଏବଂ ସୁବିର।
ସମଃ ସମଵିଭକ୍ତାଙ୍ଗଃ ସ୍ନିଗ୍ଧଵର୍ଣଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ପୀନଵକ୍ଷା ଵିଶାଲାକ୍ଷୋ ଲକ୍ଷ୍ମୀଵାଞ୍ଛୁଭଲକ୍ଷଣଃ ॥୧-୧-
ସେ ସମତୁଳିତ ଶରୀର, ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ସମଭାଗ, ମୃଦୁ ରଙ୍ଗ, ପ୍ରତାପଶୀଳ, ଚଉଡ଼ା ଛାତି, ବଡ଼ ଆଖି, ଲକ୍ଷ୍ମୀରେ ଶୋଭିତ ଏବଂ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଧର୍ମଜ୍ଞଃ ସତ୍ଯସନ୍ଧଶ୍ଚ ପ୍ରଜାନାଂ ଚ ହିତେ ରତଃ । ଯଶସ୍ଵୀ ଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନଃ ଶୁଚିର୍ଵଶ୍ଯଃ ସମାଧିମାନ୍ ॥୧-୧-
ସେ ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ପ୍ରଜାଙ୍କ ଭଲରେ ଲଗିଥିବା, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଜ୍ଞାନରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ପବିତ୍ର, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ପ୍ରବଳ ଏବଂ ଧୃତିଶୀଳ।
ପ୍ରଜାପତିସମଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଧାତା ରିପୁନିଷୂଦନଃ । ରକ୍ଷିତା ଜୀଵଲୋକସ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯ ପରିରକ୍ଷିତା॥୧-୧-
ସେ ପ୍ରଜାପତି ପରି ଶ୍ରୀମାନ୍, ଧାରକ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ଜୀବ ଲୋକର ରକ୍ଷକ ଏବଂ ଧର୍ମର ରକ୍ଷକ।
ରକ୍ଷିତା ସ୍ଵସ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯ ସ୍ଵଜନସ୍ଯ ଚ ରକ୍ଷିତା । ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୋ ଧନୁର୍ଵେଦେ ଚ ନିଷ୍ଠିତଃ ॥୧-୧-
ସେ ନିଜ ଧର୍ମର ରକ୍ଷକ ଏବଂ ନିଜ ଲୋକର ରକ୍ଷକ, ବେଦ ଏବଂ ବେଦାଙ୍ଗର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଥିବା, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରବଳ।
ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୋ ସ୍ମୃତିମାନ୍ ପ୍ରତିଭାନଵାନ୍ । ସର୍ଵଲୋକପ୍ରିଯଃ ସାଧୁରଦୀନାତ୍ମା ଵିଚକ୍ଷଣଃ ॥୧-୧-
ସେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଥିବା, ସ୍ମୃତିଶୀଳ, ଚତୁର, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ସାଧୁ, ଦୁଃଖରହିତ ଏବଂ ବିବେକଶୀଳ।
ସର୍ଵଦାଭିଗତଃ ସଦ୍ଭିଃ ସମୁଦ୍ର ଇଵ ସିନ୍ଧୁଭିଃ । ଆର୍ଯଃ ସର୍ଵସମଶ୍ଚୈଵ ସଦୈଵ ପ୍ରିଯଦର୍ଶନଃ ॥୧-୧-
ସେ ସଦା ସଜ୍ଜନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା, ନଦୀମାନେ ଯେପରି ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାନ୍ତି, ସେ ଆର୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସମ, ଏବଂ ସଦା ପ୍ରିୟଦର୍ଶନ।
ସ ଚ ସର୍ଵ ଗୁଣୋପେତଃ କୌସଲ୍ଯାନନ୍ଦଵର୍ଧନଃ । ସମୁଦ୍ର ଇଵ ଗାମ୍ଭୀର୍ଯେ ଧୈର୍ଯେଣ ହିମଵାନିଵ ॥୧-୧-
ସେ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇଥିବା, ଗମ୍ଭୀରତାରେ ସମୁଦ୍ର ପରି, ଧୃତିରେ ହିମାଳୟ ପରି।
ଵିଷ୍ଣୁନା ସଦୃଶୋ ଵୀର୍ଯେ ସୋମଵତ୍ପ୍ରିଯଦର୍ଶନଃ । କାଲାଗ୍ନିସଦୃଶଃ କ୍ରୋଧେ କ୍ଷମଯା ପୃଥିଵୀସମଃ ॥୧-୧-
ବିରାଟ ଶକ୍ତିରେ ବିଷ୍ଣୁ ପରି, ପ୍ରିୟଦର୍ଶନରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି, କ୍ରୋଧରେ କାଳାଗ୍ନି ପରି, ଖ୍ଷମାରେ ପୃଥିବୀ ପରି।
ଧନଦେନ ସମସ୍ତ୍ଯାଗେ ସତ୍ଯେ ଧର୍ମ ଇଵାପରଃ । ତମେଵଂଗୁଣସମ୍ପନ୍ନଂ ରାମଂ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମମ୍ ॥୧-୧-
ଧନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗରେ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପରି ଥିଲେ; ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରଭାବରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ ରାମ।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଗୁଣୈର୍ଯୁକ୍ତଂ ପ୍ରିଯଂ ଦଶରଥସ୍ସୁତମ୍ । ପ୍ରକୃତୀନାଂ ହିତୈର୍ଯୁକ୍ତଂ ପ୍ରକୃତିପ୍ରିଯକାମ୍ଯଯା ॥୧-୧-
ଦଶରଥଙ୍କର ପ୍ରିୟ ପୁଅ, ବଡ଼ ଭାଇ ଭାବର ଗୁଣରେ ଯୋଗ୍ୟ, ଲୋକଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ସଦା ପ୍ରୟାସୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଜିତିଥିଲେ।
ଯୌଵରାଜ୍ଯେନ ସଂଯୋକ୍ତୁମ୍ ଐଚ୍ଛତ୍ପ୍ରୀତ୍ଯା ମହୀପତିଃ । ତସ୍ଯାଭିଷେକସମ୍ଭାରାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭାର୍ଯାଥ କୈକଯୀ ॥୧-୧-
ରାଜା ଦଶରଥ, ପ୍ରେମରେ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ; ତାଙ୍କର ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା କୈକେୟୀ—
ପୂର୍ଵଂ ଦତ୍ତଵରା ଦେଵୀ ଵରମେନମଯାଚତ । ଵିଵାସନଞ୍ଚ ରାମସ୍ଯ ଭରତସ୍ଯାଭିଷେଚନମ୍ ॥୧-୧-
ପୂର୍ବରୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ବର ମାଗି, ରାଣୀ କୈକେୟୀ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଓ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଚାହିଲେ।
ସ ସତ୍ଯଵଚନାଦ୍ରାଜା ଧର୍ମପାଶେନ ସଂଯତଃ । ଵିଵାସଯାମାସ ସୁତଂ ରାମଂ ଦଶରଥଃ ପ୍ରିଯମ୍ ॥୧-୧-
ସତ୍ୟବାଚନ ଓ ଧର୍ମର ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା, ଦଶରଥ ରାଜା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସକୁ ପଠାଇଲେ।
ସ ଜଗାମ ଵନଂ ଵୀରଃ ପ୍ରତିଜ୍ଞାମନୁପାଲଯନ୍ । ପିତୁର୍ଵଚନନିର୍ଦେଶାତ୍ କୈକେଯ୍ଯାଃ ପ୍ରିଯକାରଣାତ୍ ॥୧-୧-
ସେ ଶୂରବୀର ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରି, ବାପାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ପାଇଁ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତଂ ଵ୍ରଜନ୍ତଂ ପ୍ରିଯୋ ଭ୍ରାତା ଲକ୍ଷ୍ମଣୋଽନୁଜଗାମ ହ । ସ୍ନେହାଦ୍ ଵିନଯସମ୍ପନ୍ନଃ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦଵର୍ଧନଃ ॥୧-୧-
ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଉଥିବା ବେଳେ, ପ୍ରେମରେ ଭରିଥିବା, ନମ୍ର ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇଥିବା ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହଯାତ୍ରୀ ହେଲେ।
ଭ୍ରାତରଂ ଦଯିତୋ ଭ୍ରାତୁଃ ସୌଭ୍ରାତ୍ରମନୁଦର୍ଶଯନ୍ । ରାମସ୍ଯ ଦଯିତା ଭାର୍ଯା ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରାଣସମା ହିତା ॥୧-୧-
ଭାଇ ପ୍ରତି ଭାଇଙ୍କର ପ୍ରେମ ଦେଖାଇ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ସଦା ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣ ସମାନ ଓ ଭଲ ଚାହୁଁଥିବା—
ଜନକସ୍ଯ କୁଲେ ଜାତା ଦେଵମାଯେଵ ନିର୍ମିତା । ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନା ନାରୀଣାମୁତ୍ତମା ଵଧୂଃ ॥୧-୧-
ଜନକଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଦେବମାୟାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ପରି, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବଧୂ।
ସୀତାପ୍ଯନୁଗତା ରାମଂ ଶଶିନଂ ରୋହିଣୀ ଯଥା । ପୌରୈରନୁଗତୋ ଦୂରଂ ପିତ୍ରା ଦଶରଥେନ ଚ ॥୧-୧-
ସୀତା ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ, ଯେପରି ରୋହିଣୀ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ; ରାମଙ୍କ ସହ ବହୁ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୌରଜନ ଓ ବାପା ଦଶରଥ ଯାଇଥିଲେ।
ଶୃଙ୍ଗଵୀରପୁରେ ସୂତଂ ଗଙ୍ଗାକୂଲେ ଵ୍ଯସର୍ଜଯତ୍ । ଗୁହମାସାଦ୍ଯ ଧର୍ମାତ୍ମା ନିଷାଦାଧିପତିଂ ପ୍ରିଯମ୍ ॥୧-୧-
ଶୃଙ୍ଗବେରପୁରରେ, ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ରଥିକୁ ବିଦାୟ କଲେ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରିୟ ନିଷାଦ ମୁଖିଆ ଗୁହାଙ୍କୁ ଭେଟିଲେ।
ଗୁହେନ ସହିତୋ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଚ ସୀତଯା । ତେ ଵନେନ ଵନଙ୍ଗତ୍ଵା ନଦୀସ୍ତୀର୍ତ୍ଵା ବହୂଦକାଃ ॥୧-୧-
ଗୁହା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହିତ ରାମ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ବହୁ ପାଣି ଥିବା ନଦୀଗୁଡ଼ିକୁ ଅଟକାଇ ଚାଲିଗଲେ।
ଚିତ୍ରକୂଟମନୁପ୍ରାପ୍ଯ ଭରଦ୍ଵାଜସ୍ଯ ଶାସନାତ୍ । ରମ୍ଯମାଵସଥଂ କୃତ୍ଵା ରମମାଣା ଵନେ ତ୍ରଯଃ ॥୧-୧-
ଭୃଗୁବନ୍ଧୁ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଚିତ୍ରକୂଟକୁ ପହଞ୍ଚି, ତିନିଜଣେ ମିଶି ମନୋହର ଆଶ୍ରୟ ତିଆରି କରି, ବନରେ ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲେ।
ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵସଂକାଶାଃ ତତ୍ର ତେ ନ୍ଯଵସନ୍ ସୁଖମ୍ । ଚିତ୍ରକୂଟଙ୍ଗତେ ରାମେ ପୁତ୍ରଶୋକାତୁରସ୍ତଥା ॥୧-୧-
ସେଠାରେ ସେମାନେ ଦେବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ସମାନ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଲେ; ଚିତ୍ରକୂଟରେ ରାମ ରହୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ ବାପା ପୁଅ ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ରାଜା ଦଶରଥସ୍ସ୍ଵର୍ଗଂ ଜଗାମ ଵିଲପନ୍ ସୁତମ୍ । ଗତେ ତୁ ତସ୍ମିନ୍ ଭରତୋ ଵସିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖୈର୍ଦ୍ଵିଜୈଃ ॥୧-୧-
ରାଜା ଦଶରଥ ପୁଅ ପାଇଁ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ; ସେଠାରୁ ପରେ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅଗ୍ରଣୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉତ୍ସାହିତ କରିଲେ ଭରତଙ୍କୁ—