thumb|ଚତୁର୍ଦଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ଦଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଦଶ ସର୍ଗ ଏଠିରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
ପୁତ୍ରଶୋକାର୍ଦିତଂ ପାପା ଵିସଂଜ୍ଞଂ ପତିତଂ ଭୁଵି। ଵିଚେଷ୍ଟମାନମୁତ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଐକ୍ଷ୍ଵାକମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ପୁଅ ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ନ ଓ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, କୈକେୟୀ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ପାପଂ କୃତ୍ଵେଵ କିମିଦଂ ମମ ସଂଶ୍ରୁତ୍ଯ ସଂଶ୍ରଵମ୍। ଶେଷେ କ୍ଷିତିତଲେ ସନ୍ନଃ ସ୍ଥିତ୍ଯାଂ ସ୍ଥାତୁଂ ତ୍ଵମର୍ହସି
ମୋତେ ଦେଇଥିବା ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ ପୂରଣ କରିବା ପରେ, ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ କରି, କାହିଁକି ତୁମେ ଭୂମିରେ ଲୁଚି ରହିଛ? ତୁମେ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ ରହିବା ଉଚିତ।
ଆହୁଃ ସତ୍ଯଂ ହି ପରମଂ ଧର୍ମଂ ଧର୍ମଵିଦୋ ଜନାଃ। ସତ୍ଯମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଚ ମଯା ତ୍ଵଂ ଧର୍ମଂ ପ୍ରତିଚୋଦିତଃ
ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ ସତ୍ୟକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ ବୋଲି କହନ୍ତି। ସତ୍ୟର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଧର୍ମ କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଛି।
ସଂଶ୍ରୁତ୍ଯ ଶୈବ୍ଯଃ ଶ୍ଯେନାଯ ସ୍ଵାଂ ତନୁଂ ଜଗତୀପତିଃ। ପ୍ରଦାଯ ପକ୍ଷିଣେ ରାଜା ଜଗାମ ଗତିମୁତ୍ତମାମ୍
ଶିବି ରାଜା ନିଜ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ରଖି, ନିଜ ଦେହକୁ ଶ୍ୟେନ ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଏପରି କରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
ତଥା ହ୍ଯଲର୍କସ୍ତେଜସ୍ଵୀ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ଵେଦପାରଗେ। ଯାଚମାନେ ସ୍ଵକେ ନେତ୍ରେ ଉଦ୍ଧୃତ୍ଯାଵିମନା ଦଦୌ
ତେଜସ୍ବୀ ଅଲର୍କ ଏକ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ, ନିଜ ଚକ୍ଷୁ ଦେଇଦେଲେ, ଚାହିଲେ ନାହିଁ ମଧ୍ୟ, ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ ରହି।
ସରିତାଂ ତୁ ପତିଃ ସ୍ଵଲ୍ପାଂ ମର୍ଯାଦାଂ ସତ୍ଯମନ୍ଵିତଃ। ସତ୍ଯାନୁରୋଧାତ୍ ସମଯେ ଵେଲାଂ ସ୍ଵାଂ ନାତିଵର୍ତତେ
ନଦୀର ମାଳିକ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟ ପାଳନ କରି, ନିଜ ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରିନାହିଁ; ସତ୍ୟ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିକୁ ରଖିଥିବାରୁ।
ସତ୍ଯମେକପଦଂ ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ଯେ ଧର୍ମଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ। ସତ୍ଯମେଵାକ୍ଷଯା ଵେଦାଃ ସତ୍ଯେନାଵାପ୍ଯତେ ପରମ୍
ସତ୍ୟ ଏକମାତ୍ର ଅବିନାଶୀ ନୀତି; ଧର୍ମ ସତ୍ୟରେ ଭିତ୍ତି ରଖିଛି। ବେଦ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅବିନାଶୀ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ସତ୍ଯଂ ସମନୁଵର୍ତସ୍ଵ ଯଦି ଧର୍ମେ ଧୃତା ମତିଃ। ସ ଵରଃ ସଫଲୋ ମେଽସ୍ତୁ ଵରଦୋ ହ୍ଯସି ସତ୍ତମ
ଯଦି ତୁମର ମନ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ତେବେ ସତ୍ୟକୁ ପାଳନ କର। ମୋର ମାଗିଥିବା ଦାନ ଫଳବତ୍ ହେଉ, କାରଣ ତୁମେ ଦାନଦାତା ଏବଂ ଉତ୍ତମ ମନୁଷ୍ୟ।
ଧର୍ମସ୍ଯୈଵାଭିକାମାର୍ଥଂ ମମ ଚୈଵାଭିଚୋଦନାତ୍। ପ୍ରଵ୍ରାଜଯ ସୁତଂ ରାମଂ ତ୍ରିଃ ଖଲୁ ତ୍ଵାଂ ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍
ଧର୍ମ ପାଇଁ ଏବଂ ମୋ ଉତ୍ସାହ ଦ୍ୱାରା, ତୁମେ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ପଠାଅ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି କଥା ତିନିଥର କହୁଛି।
ସମଯଂ ଚ ମମାର୍ଯେମଂ ଯଦି ତ୍ଵଂ ନ କରିଷ୍ଯସି। ଅଗ୍ରତସ୍ତେ ପରିତ୍ଯକ୍ତା ପରିତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯାମି ଜୀଵିତମ୍
ଯଦି ତୁମେ ମୋର ଏହି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ପୂରଣ କରିବାକୁ ଅସମ୍ମତ, ତେବେ ତୁମ ଆଗରେ ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡିଦେବା, ମୁଁ ନିଜ ଜୀବନକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।
ଏଵଂ ପ୍ରଚୋଦିତୋ ରାଜା କୈକେଯ୍ଯା ନିର୍ଵିଶଙ୍କଯା। ନାଶକତ୍ ପାଶମୁନ୍ମୋକ୍ତୁଂ ବଲିରିନ୍ଦ୍ରକୃତଂ ଯଥା
କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୃଢ଼ ଉତ୍ସାହରେ, ରାଜା ତାଙ୍କର ଚେନ୍ ଭଙ୍ଗ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଯେପରି ବଳି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତାଲରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିଲେ ନାହିଁ।
ଉଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତହୃଦଯଶ୍ଚାପି ଵିଵର୍ଣଵଦନୋଽଭଵତ୍। ସ ଧୁର୍ଯୋ ଵୈ ପରିସ୍ପନ୍ଦନ୍ ଯୁଗଚକ୍ରାନ୍ତରଂ ଯଥା
ରାଜାଙ୍କ ହୃଦୟ ଅସ୍ଥିର ହେଇଗଲା, ମୁହଁ ଫିକା ହେଲା; ଗଡ଼ିର ଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଥିବା ଯୋକ୍ତ ଘୋଡ଼ା ପରି।
ଵିକଲାଭ୍ଯାଂ ଚ ନେତ୍ରାଭ୍ଯାମପଶ୍ଯନ୍ନିଵ ଭୂମିପଃ। କୃଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ ଧୈର୍ଯେଣ ସଂସ୍ତଭ୍ଯ କୈକେଯୀମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଦୃଢ଼ତା ସଂଗ୍ରହ କରି, ତିନି କଷ୍ଟରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ପ୍ରଯାତା ରଜନୀ ଦେଵି ସୂର୍ଯସ୍ଯୋଦଯନଂ ପ୍ରତି। ଅଭିଷେକାଯ ହି ଜନସ୍ତ୍ଵରଯିଷ୍ଯତି ମାଂ ଧ୍ରୁଵମ୍
ରାତି ପରିଗଲା, ମହିଳା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବାକୁ ଯାଉଛି; ନିଶ୍ଚୟ ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ତାଡ଼ିବେ।
ରାମାଭିଷେକସମ୍ଭାରୈସ୍ତଦର୍ଥମୁପକଲ୍ପିତୈଃ। ରାମଃ କାରଯିତଵ୍ଯୋ ମେ ମୃତସ୍ଯ ସଲିଲକ୍ରିଯାମ୍
ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛି, ତାହା ସହିତ ରାମ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ ମନେଇ ଜଳ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ।
ସପୁତ୍ରଯା ତ୍ଵଯା ନୈଵ କର୍ତଵ୍ଯା ସଲିଲକ୍ରିଯା। ଵ୍ଯାହନ୍ତାସ୍ଯଶୁଭାଚାରେ ଯଦି ରାମାଭିଷେଚନମ୍
ତୁମେ ଓ ତୁମ ପୁଅ ସହିତ ମୋ ପାଇଁ ଜଳ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଯଦି ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକରେ ବାଧା ଦେଉଛ, ଅଶୁଭ ଚରିତ୍ର ମହିଳା।
ନ ଶକ୍ତୋଽଦ୍ଯାସ୍ମ୍ଯହଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୂର୍ଵଂ ତଥାମୁଖମ୍। ହତହର୍ଷଂ ତଥାନନ୍ଦଂ ପୁନର୍ଜନମଵାଙ୍ମୁଖମ୍
ଆଜି ମୁଁ ଲୋକମାନେକୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ; ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ସେମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ମୁହଁ ଦେଖାଇଥିଲେ, ଏବେ ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚିବେ।
ତାଂ ତଥା ବ୍ରୁଵତସ୍ତସ୍ଯ ଭୂମିପସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ପ୍ରଭାତା ଶର୍ଵରୀ ପୁଣ୍ଯା ଚନ୍ଦ୍ରନକ୍ଷତ୍ରମାଲିନୀ
ସେ ମହାନ୍ଭାବ ରାଜା ଏପରି କହୁଥିବା ବେଳେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରାରେ ଶୋଭିତ ପୁଣ୍ୟ ରାତି ଶେଷ ହେଲା ।
ତତଃ ପାପସମାଚାରା କୈକେଯୀ ପାର୍ଥିଵଂ ପୁନଃ। ଉଵାଚ ପରୁଷଂ ଵାକ୍ଯଂ ଵାକ୍ଯଜ୍ଞା ରୋଷମୂର୍ଚ୍ଛିତା
ତାପରେ ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣର କୈକେୟୀ, କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ, ରାଜାଙ୍କୁ ପୁନି ରୁଖା ଭାବରେ କହିଲେ ।
କିମିଦଂ ଭାଷସେ ରାଜନ୍ ଵାକ୍ଯଂ ଗରରୁଜୋପମମ୍। ଆନାଯଯିତୁମକ୍ଲିଷ୍ଟଂ ପୁତ୍ରଂ ରାମମିହାର୍ହସି
ହେ ରାଜା, ଆପଣ କାହିଁକି ଏପରି କଥା କହୁଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ମନେ ହୁଏ ବିଷମିଶ୍ରିତ ବାଣ ମାନେ? ଆପଣ ଦେରି ନକରି ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣିବା ଉଚିତ ।
ସ୍ଥାପ୍ଯ ରାଜ୍ଯେ ମମ ସୁତଂ କୃତ୍ଵା ରାମଂ ଵନେଚରମ୍। ନିଃସପତ୍ନାଂ ଚ ମାଂ କୃତ୍ଵା କୃତକୃତ୍ଯୋ ଭଵିଷ୍ଯସି
ମୋ ପୁଅଙ୍କୁ ସିଂହାସନରେ ବସାନ୍ତୁ, ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାନ୍ତୁ, ଏବଂ ମୋତେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ—ତେବେ ଆପଣଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ ।
ସ ତୁନ୍ନ ଇଵ ତୀକ୍ଷ୍ଣେନ ପ୍ରତୋଦେନ ହଯୋତ୍ତମଃ। ରାଜା ପ୍ରଚୋଦିତୋଽଭୀକ୍ଷ୍ଣଂ କୈକେଯ୍ଯା ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅଙ୍କୁଶରେ ଆଘାତ ପାଇଥିବା ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ପରି, କୈକେୟୀଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ ରାଜା ପୁନି କଥା କହିଲେ ।
ଧର୍ମବନ୍ଧେନ ବଦ୍ଧୋଽସ୍ମି ନଷ୍ଟା ଚ ମମ ଚେତନା। ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ପୁତ୍ରଂ ପ୍ରିଯଂ ରାମଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛାମି ଧାର୍ମିକମ୍
ଧର୍ମର ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା ରହିଛି, ମୋର ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଇଛି; ମୁଁ ମୋର ପ୍ରିୟ ଓ ବଡ଼ ପୁଅ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ।
ତତଃ ପ୍ରଭାତାଂ ରଜନୀମୁଦିତେ ଚ ଦିଵାକରେ। ପୁଣ୍ଯେ ନକ୍ଷତ୍ରଯୋଗେ ଚ ମୁହୂର୍ତେ ଚ ସମାଗତେ
ତାପରେ, ପୁଣ୍ୟ ରାତି ଶେଷ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ, ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର ଯୋଗ ଓ ଉପଯୁକ୍ତ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଆସିଗଲା—
ଵସିଷ୍ଠୋ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନଃ ଶିଷ୍ଯୈଃ ପରିଵୃତସ୍ତଥା। ଉପଗୃହ୍ଯାଶୁ ସମ୍ଭାରାନ୍ ପ୍ରଵିଵେଶ ପୁରୋତ୍ତମମ୍
ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବସିଷ୍ଠ, ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା, ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ସାମଗ୍ରୀ ନେଇ ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁରୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ।
ସିକ୍ତସମ୍ମାର୍ଜିତପଥାଂ ପତାକୋତ୍ତମଭୂଷିତାମ୍। ସଂହୃଷ୍ଟମନୁଜୋପେତାଂ ସମୃଦ୍ଧଵିପଣାପଣାମ୍
ସେ ଏମିତି ଏକ ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯାହାର ରାସ୍ତା ଜଳ ଛିଟାଯାଇ ଓ ଭଲଭାବେ ପୋଉଁଛାଯାଇଥିଲା, ଉତ୍ତମ ପତାକାରେ ଶୋଭିତ, ଆନନ୍ଦିତ ସେବକମାନେ ଭରିଥିଲେ, ଓ ବଜାର ଦୋକାନରେ ସମୃଦ୍ଧି ଥିଲା ।
ମହୋତ୍ସଵସମାଯୁକ୍ତାଂ ରାଘଵାର୍ଥେ ସମୁତ୍ସୁକାମ୍। ଚନ୍ଦନାଗୁରୁଧୂପୈଶ୍ଚ ସର୍ଵତଃ ପରିଧୂମିତାମ୍
ସହରଟି ମହୋତ୍ସବ ପାଇଁ ସଜିଥିଲା, ରାଘବଙ୍କ ନିମିତ୍ତରେ ସବୁଏ ଉତ୍ସୁକ, ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ ଓ ଧୂପର ସୁଗନ୍ଧି ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିଲା ।
ତାଂ ପୁରୀଂ ସମତିକ୍ରମ୍ଯ ପୁରଂଦରପୁରୋପମାମ୍। ଦଦର୍ଶାନ୍ତଃପୁରଂ ଶ୍ରୀମାନ୍ ନାନାଧ୍ଵଜଗଣାଯୁତମ୍
ସେ ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀ ସମାନ ଏହି ସହରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ବସିଷ୍ଠ ମହାନ୍ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଧ୍ୱଜରେ ଶୋଭିତ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଦେଖିଲେ ।
ପୌରଜାନପଦାକୀର୍ଣଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୈରୁପଶୋଭିତମ୍। ଯଷ୍ଟିମଦ୍ଭିଃ ସୁସମ୍ପୂର୍ଣଂ ସଦଶ୍ଵୈଃ ପରମାର୍ଚିତୈଃ
ସେ ଅନ୍ତଃପୁର ନଗରବାସୀ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ଭରିଥିଲେ, ଦଣ୍ଡଧାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ, ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଓ ବଡ଼ ସମ୍ମାନ ଥିଲା ।