ଅଵେକ୍ଷ୍ଯମାଣଶ୍ଚାରେଣ ପ୍ରଜା ଧର୍ମେଣ ରକ୍ଷଯନ୍ । ପ୍ରଜାନାଂ ପାଲନଂ କୁର୍ଵନ୍ନଧର୍ମଂ ପରିଵର୍ଜଯନ୍ ॥୧-୭-
ଗୁପ୍ତଚର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଧର୍ମରେ ରହି ସେମାନେକୁ ସୁରକ୍ଷା କରି, ଅଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ରାଜା ପ୍ରଜାର ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ।
ଵିଶ୍ରୁତସ୍ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵଦାନ୍ଯଃ ସତ୍ଯସଂଗରଃ । ସ ତତ୍ର ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ଶଶାସ ପୃଥିଵୀମିମାମ୍ ॥୧-୭-
ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, କଥାରେ ଉଦାର, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ସେ ପୁରୁଷସିଂହ ଏଠାରେ ଭୂମିକୁ ଶାସନ କରିଥିଲେ।
ନାଧ୍ଯଗଚ୍ଛଦ୍ଵିଶିଷ୍ଟଂ ଵା ତୁଲ୍ଯଂ ଵା ଶତ୍ରୁମାତ୍ମନଃ । ମିତ୍ରଵାନ୍ନତସାମନ୍ତଃ ପ୍ରତାପହତକଣ୍ଟକଃ । ସ ଶଶାସ ଜଗଦ୍ ରାଜା ଦିଵି ଦେଵପତିର୍ଯଥା ॥୧-୭-
ରାଜାଙ୍କୁ ନିଜ ପ୍ରତି ଶତ୍ରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କିମ୍ବା ସମାନ ମିଳିଲେନି; ମିତ୍ରଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପ୍ରୀତି, ସାମନ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ, ଶକ୍ତିରେ ଦୁଷ୍ଟମାନେକୁ ଦମନ କରି, ସେ ରାଜା ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ଭଳି ଜଗତକୁ ଶାସନ କରିଥିଲେ।
ତୈର୍ମନ୍ତ୍ରିଭିର୍ମନ୍ତ୍ରହିତୈ ନିଵିଷ୍ଟୈ- ::ର୍ଵୃତୋଽନୁରକ୍ତୈଃ କୁଶଲୈଃ ସମର୍ଥୈଃ । ସ ପାର୍ଥିଵୋ ଦୀପ୍ତିମଵାପ ଯୁକ୍ତ- ::ସ୍ତେଜୋମଯୈର୍ଗୋଭିରିଵୋଦିତୋଽର୍କଃ ॥୧-୭-
ଏହି ଦକ୍ଷ, ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଦୟାଳୁ ଓ ଚତୁର୍ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ; ଏହି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ଦଶରଥ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ପାଇଥିଲେ, ଯେପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କିରଣରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ।
thumb|ଅଷ୍ଟମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟମଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏହା ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଅଷ୍ଟମ ସର୍ଗ; ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତସ୍ଯ ଚୈଵଂ ପ୍ରଭାଵସ୍ଯ ଧର୍ମଜ୍ଞସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ସୁତାର୍ଥଂ ତପ୍ଯମାନସ୍ଯ ନାସୀଦ୍ ଵଂଶକରଃ ସୁତଃ ॥୧-୮-
ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ମହାତ୍ମା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁତ୍ର ପାଇବା ଆଶାରେ ରହି ତଥାପି ତାଙ୍କ ଉତ୍ସରେ ପୁତ୍ର ହୋଇନଥିଲା।
ଚିନ୍ତଯାନସ୍ଯ ତସ୍ଯୈଵଂ ବୁଦ୍ଧିରାସୀନ୍ମହାତ୍ମନଃ । ସୁତାର୍ଥଂ ଵାଜିମେଧେନ କିମର୍ଥଂ ନ ଯଜାମ୍ଯହମ୍ ॥୧-୮-
ଏପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ମହାତ୍ମାଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଭାବ ଆସିଲା: 'ପୁତ୍ର ପାଇଁ ମୁଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କାହିଁକି କରିବି ନାହିଁ?'
ସ ନିଶ୍ଚିତାଂ ମତିଂ କୃତ୍ଵା ଯଷ୍ଟଵ୍ଯମିତି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ମନ୍ତ୍ରିଭିଃ ସହ ଧର୍ମାତ୍ମା ସର୍ଵୈରେଵ କୃତାତ୍ମଭିଃ ॥୧-୮-
ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଚୟ କରି, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ସମସ୍ତ ଦକ୍ଷ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଏହି ଭାବରେ ନିଷ୍ଚୟ କଲେ।
ତତୋଽବ୍ରଵୀନ୍ମହାତେଜାଃ ସୁମନ୍ତ୍ରଂ ମନ୍ତ୍ରିସତ୍ତମ । ଶୀଘ୍ରମାନଯ ମେ ସର୍ଵାନ୍ ଗୁରୂଂସ୍ତାନ୍ ସପୁରୋହିତାନ୍ ॥୧-୮-
ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଶରଥ ରାଜା, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ସତ୍ୱରେ ମୋତେ ସମସ୍ତ ଗୁରୁ ଓ ପୁରୋହିତମାନେକୁ ଆଣିଦେ।'
ତତଃ ସୁମନ୍ତ୍ରସ୍ତ୍ଵରିତଂ ଗତ୍ଵା ତ୍ଵରିତଵିକ୍ରମଃ । ସମାନଯତ୍ ସ ତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ସମସ୍ତାନ୍ ଵେଦପାରଗାନ୍ ॥୧-୮-
ସୁମନ୍ତ୍ର ତ୍ୱରିତ ଚଳନରେ, ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ଯାଇ, ସମସ୍ତ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନେକୁ ଏକଠା କରି ଆଣିଲେ।
ସୁଯଜ୍ଞଂ ଵାମଦେଵଂ ଚ ଜାବାଲିମଥ କାଶ୍ଯପମ୍ । ପୁରୋହିତଂ ଵଶିଷ୍ଠଂ ଚ ଯେ ଚାପ୍ଯନ୍ଯେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ॥୧-୮-
ସୁଯଜ୍ଞ, ବାମଦେବ, ଜାବାଲି, କାଶ୍ୟପ, ପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଆଣିଲେ।
ତାନ୍ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜା ଦଶରଥସ୍ତଦା । ଇଦଂ ଧର୍ମାର୍ଥସହିତଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୮-
ସେମାନେକୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦଶରଥ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭରିଥିବା ମୃଦୁ ଶବ୍ଦ କହିଲେ।
ତଦହଂ ଯଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛାମି ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା । କଥଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯାମ୍ଯହଂ କାମଂ ବୁଦ୍ଧିରତ୍ରଵିଚିନ୍ତ୍ଯତାମ୍ ॥୧-୮-
'ଏହିପରି ମୁଁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହେଁ। କିପରି ମୁଁ ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରିବି? ଏହି ଉପରେ ଆପଣମାନେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ।'
ତତଃ ସାଧ୍ଵିତି ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ପ୍ରତ୍ଯପୂଜଯନ୍ । ଵସିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖାଃ ସର୍ଵେ ପାର୍ଥିଵସ୍ଯ ମୁଖେରିତମ୍ ॥୧-୮-
ତାପରେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଶବ୍ଦକୁ 'ଭଲ କହିଛନ୍ତି!' ବୋଲି ସମ୍ମାନ କଲେ।
ଊଚୁଶ୍ଚ ପରମପ୍ରୀତାଃ ସର୍ଵେ ଦଶରଥଂ ଵଚଃ । ସମ୍ଭାରାଃ ସମ୍ଭ୍ରିଯନ୍ତାଂ ତେ ତୁରଗଶ୍ଚ ଵିମୁଚ୍ଯତାମ୍ ॥୧-୮-
ସମସ୍ତେ ଅତି ଖୁସି ହୋଇ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ଏକଠା କରାଯାଉ ଓ ଅଶ୍ୱକୁ ମୁକ୍ତ କରାଯାଉ।'
ସରଯ୍ଵାଶ୍ଚୋତ୍ତରେ ତୀରେ ଯଜ୍ଞଭୂମିର୍ଵିଧୀଯତାମ୍ । ସର୍ଵଥା ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସେ ପୁତ୍ରାନଭିପ୍ରେତାଂଶ୍ଚ ପାର୍ଥିଵ ॥୧-୮-
'ସରୟୂ ନଦୀର ଉତ୍ତର ତୀରରେ ଯଜ୍ଞ ଭୂମି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଉ। ରାଜା, ଆପଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଇଚ୍ଛିତ ପୁତ୍ର ପାଇବେ।'
ଯସ୍ଯ ତେ ଧାର୍ମିକୀ ବୁଦ୍ଧିରିଯଂ ପୁତ୍ରାର୍ଥମାଗତା । ତତସ୍ତୁଷ୍ଟୋଽଭଵଦ୍ ରାଜା ଶ୍ରୁତ୍ଵୈତଦ୍ ଦ୍ଵିଜଭାଷିତମ୍ ॥୧-୮-
'ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଏହି ଧର୍ମମୟ ନିଷ୍ଚୟ ଆପଣଙ୍କ ମନରେ ଆସିଛି,' ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି କଥା କହିବା ପରେ ରାଜା ଖୁସି ହେଲେ।
ଅମାତ୍ଯାନବ୍ରଵୀଦ୍ ରାଜା ହର୍ଷଵ୍ଯାକୁଲଲୋଚନଃ । ସମ୍ଭାରାଃ ସମ୍ଭ୍ରିଯନ୍ତାଂ ମେ ଗୁରୂଣାଂ ଵଚନାଦିହ ॥୧-୮-
ରାଜା ଆନନ୍ଦ ଓ ଉତ୍ସାହରେ ଆଖି ଭରି, ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୋ ପୂଜା ପାଇଁ ଗୁରୁମାନେ ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେହିପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଏଠାରେ କରାଯାଉ।"
ସମର୍ଥାଧିଷ୍ଠିତଶ୍ଚାଶ୍ଵଃ ସୋପାଧ୍ଯାଯୋ ଵିମୁଚ୍ଯତାମ୍ । ସରଯ୍ଵାଶ୍ଚୋତ୍ତରେ ତୀରେ ଯଜ୍ଞଭୂମିର୍ଵିଧୀଯତାମ୍ ॥୧-୮-
ଯେଉଁ ଅଶ୍ୱଟି ପୂଜିତ ହୋଇଛି, ତାହାକୁ ଏହାର ଶିକ୍ଷକ ସହିତ ନିୟମିତ ଦେଖାଶୁଣା ରେ ଛାଡିଦିଅ; ସରୟୂ ନଦୀର ଉତ୍ତର ତୀରରେ ପୂଜା ସ୍ଥଳ ତିଆରି କର।
ଶାନ୍ତଯଶ୍ଚାପି ଵର୍ଧନ୍ତାଂ ଯଥାକଲ୍ପଂ ଯଥାଵିଧି । ଶକ୍ଯଃ ପ୍ରାପ୍ତୁମଯଂ ଯଜ୍ଞଃ ସର୍ଵେଣାପି ମହୀକ୍ଷିତା ॥୧-୮-
ଶାନ୍ତି ପୂଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯଥାବିଧି ଏବଂ ପ୍ରଥା ଅନୁଯାୟୀ କରାଯାଉ; ଏହି ଯଜ୍ଞ ଯେଉଁ ରାଜା ସମର୍ଥ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସମ୍ଭବ।
ନାପରାଧୋ ଭଵେତ୍ କଷ୍ଟୋ ଯଦ୍ଯସ୍ମିନ୍ କ୍ରତୁସତ୍ତମେ । ଚ୍ଛିଦ୍ରଂ ହି ମୃଗଯନ୍ତେ ସ୍ମ ଵିଦ୍ଵାଂସୋ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସାଃ ॥୧-୮-
ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞରେ କୌଣସି ଭୁଲ ନ ହେଉ; କାରଣ, ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସ ଶିକ୍ଷିତ ଲୋକମାନେ ସଦା ଦୋଷ ଖୋଜନ୍ତି।
ଵିଧିହୀନସ୍ଯ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ସଦ୍ଯଃ କର୍ତା ଵିନଶ୍ଯତି । ତଦ୍ଯଥା ଵିଧିପୂର୍ଵଂ ମେ କ୍ରତୁରେଷ ସମାପ୍ଯତେ ॥୧-୮-
ନିୟମ ଛଡା ଯଜ୍ଞ କଲେ, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସତ୍ୟରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ତେଣୁ ମୋ ଯଜ୍ଞଟି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ।
ତଥା ଵିଧାନଂ କ୍ରିଯତାଂ ସମର୍ଥାଃ ସାଧନେଷ୍ଵିତି । ତଥେତି ଚାବ୍ରୁଵନ୍ ସର୍ଵେ ମଂତ୍ରିଣଃ ପ୍ରତିପୂଜିତାଃ ॥୧-୮-
"ଯେଉଁମାନେ ସମର୍ଥ, ସେମାନେ ଯଥାବିଧି ପ୍ରସ୍ତୁତି କରନ୍ତୁ," ରାଜା କହିଲେ; ସମସ୍ତ ଆଦରିତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କହିଲେ, "ଏହିପରି ହେଉ।"
ପାର୍ଥିଵେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ତଦ୍ ଵାକ୍ଯଂ ଯଥାପୂର୍ଵଂ ନିଶମ୍ଯ ତେ । ତଥା ଦ୍ଵିଜାସ୍ତେ ଧର୍ମଜ୍ଞା ଵର୍ଧଯନ୍ତୋ ନୃପୋତ୍ତମମ୍ ॥୧-୮-
ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ରାଜାଙ୍କର କଥା ଶୁଣିଥିଲେ, ତେଉଁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଦ୍ୱିଜମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହ ଦେଲେ।
ଅନୁଜ୍ଞାତାସ୍ତତଃ ସର୍ଵେ ପୁନର୍ଜଗ୍ମୁର୍ଯଥାଗତମ୍ । ଵିସର୍ଜଯିତ୍ଵା ତାନ୍ ଵିପ୍ରାନ୍ ସଚିଵାନିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୮-
ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ ସମସ୍ତେ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଚାଲିଗଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦେଖିବା ପରେ, ରାଜା ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଋତ୍ଵିଗ୍ଭିରୁପସଂଦିଷ୍ଟୋ ଯଥାଵତ୍ କ୍ରତୁରାପ୍ଯତାମ୍ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନୃପଶାର୍ଦୂଲଃ ସଚିଵାନ୍ ସମୁପସ୍ଥିତାନ୍ ॥୧-୮-
"ଯଜ୍ଞଟି ରିତ୍ୱିଜମାନେ ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେହିପରି କରାଯାଉ," ରାଜାଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଵିସର୍ଜଯିତ୍ଵା ସ୍ଵଂ ଵେଶ୍ମ ପ୍ରଵିଵେଶ ମହାମତିଃ । ତତଃ ସ ଗତ୍ଵା ତାଃ ପତ୍ନୀର୍ନରେନ୍ଦ୍ରୋ ହୃଦଯଂଗମାଃ ॥୧-୮-
ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପରେ, ରାଜା ନିଜ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ପରେ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟରେ ଯେଉଁ ପ୍ରିୟ ରାଣୀମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ଉଵାଚ ଦୀକ୍ଷାଂ ଵିଶତ ଯକ୍ଷ୍ଯେଽହଂ ସୁତକାରଣାତ୍ । ତାସାଂ ତେନାତିକାନ୍ତେନ ଵଚନେନ ସୁଵର୍ଚସାମ୍ । ମୁଖପଦ୍ମାନ୍ଯଶୋଭନ୍ତ ପଦ୍ମାନୀଵ ହିମାତ୍ଯଯେ ॥୧-୮-
ରାଜା କହିଲେ, "ତମେ ଦୀକ୍ଷା ନିଅ; ମୁଁ ପୁଅ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବି।" ତାଙ୍କର ଅତି ମନୋହର କଥାରେ, ସେମାନଙ୍କର ମୁହଁ ମନ୍ଦାକିନୀର ପଦ୍ମ ପରି ଚମକିଗଲା।
thumb|ନଵମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ନଵମଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ନବମ ସର୍ଗ ଶୁଣ।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ରହଃ ସୂତୋ ରାଜାନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ । ଶ୍ରୂଯତାଂ ତତ୍ ପୁରାଵୃତ୍ତଂ ପୁରାଣେ ଚ ମଯା ଶ୍ରୁତମ୍ ॥୧-୯-
ଏହି କଥା ଗୁପ୍ତରେ ଶୁଣି, ସାରଥି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୁଁ ପୁରୁଣା କଥା ଶୁଣିଛି, ତାହା ଆପଣଙ୍କୁ କହିବି।"