ରାଜ୍ଞୋ ଵିଲପମାନସ୍ଯ ନ ଵ୍ଯଭାସତ ଶର୍ଵରୀ। ସଦୈଵୋଷ୍ଣଂ ଵିନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ଵୃଦ୍ଧୋ ଦଶରଥୋ ନୃପଃ
ବୃଦ୍ଧ ଦଶରଥ ରାଜା ଦୁଃଖରେ ସଦା ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ରାତି କେବେ ଶେଷ ହେଉଥିଲା ନାହିଁ।
କ୍ରିଯତାଂ ମେ ଦଯା ଭଦ୍ରେ ମଯାଯଂ ରଚିତୋଽଞ୍ଜଲିଃ। ଅଥଵା ଗମ୍ଯତାଂ ଶୀଘ୍ରଂ ନାହମିଚ୍ଛାମି ନିର୍ଘୃଣାମ୍
ହେ ଭଦ୍ରେ, ମୋତେ ଦୟା କର; ମୁଁ ହାତ ଜୋଡିଛି। ନହେଲେ ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଯାଅ, ମୁଁ ଏମିତି ନିଷ୍ଠୁର ମନ୍ୟୁଷୀକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ।
ନୃଶଂସାଂ କେକଯୀଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଯତ୍କୃତେ ଵ୍ଯସନଂ ମମ। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତତୋ ରାଜା କୈକେଯୀଂ ସଂଯତାଞ୍ଜଲିଃ
ଏହି ଦୁଃଖର କାରଣ ନିଷ୍ଠୁର କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ମୋତେ ବାଧ୍ୟ ହେଉଛି; ଏଭଳି କହି ରାଜା ହାତ ଜୋଡି କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ।
ପ୍ରସାଦଯାମାସ ପୁନଃ କୈକେଯୀଂ ରାଜଧର୍ମଵିତ୍। ସାଧୁଵୃତ୍ତସ୍ଯ ଦୀନସ୍ଯ ତ୍ଵଦ୍ଗତସ୍ଯ ଗତାଯୁଷଃ
ରାଜଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ଦୁଃଖିତ, ସଦାଚାରୀ, ତୁମେଠାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ଏବଂ ଜୀବନ ଶେଷ ହେଉଥିବା ରାଜା ପୁଣିଥରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମନାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ପ୍ରସାଦଃ କ୍ରିଯତାଂ ଭଦ୍ରେ ଦେଵି ରାଜ୍ଞୋ ଵିଶେଷତଃ। ଶୂନ୍ଯେ ନ ଖଲୁ ସୁଶ୍ରୋଣି ମଯେଦଂ ସମୁଦାହୃତମ୍
ହେ ଭଦ୍ରେ, ଦେବୀ, ବିଶେଷକରି ରାଜାଙ୍କୁ ଦୟା କର; ମୁଁ ଯାହା କହିଛି, ତାହା ଅର୍ଥହୀନ ଭାବେ ନୁହେଁ, ହେ ସୁନ୍ଦର କଟିଅଳି।
କୁରୁ ସାଧୁପ୍ରସାଦଂ ମେ ବାଲେ ସହୃଦଯା ହ୍ଯସି। ପ୍ରସୀଦ ଦେଵି ରାମୋ ମେ ତ୍ଵଦ୍ଦତ୍ତଂ ରାଜ୍ଯମଵ୍ଯଯମ୍
ହେ ଯୁବତୀ, ମୋତେ ଦୟା କର, କାରଣ ତୁମେ ଦୟାଶୀଳ; ଦେବୀ, ଦୟା କର, ରାମଙ୍କୁ ତୁମେ ଯେଉଁ ଅଖଣ୍ଡ ରାଜ୍ୟ ଦେଇଛ, ସେହି ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ମିଳୁ।
ଲଭତାମସିତାପାଙ୍ଗେ ଯଶଃ ପରମଵାପ୍ସ୍ଯସି। ମମ ରାମସ୍ଯ ଲୋକସ୍ଯ ଗୁରୂଣାଂ ଭରତସ୍ଯ ଚ। ପ୍ରିଯମେତଦ୍ ଗୁରୁଶ୍ରୋଣି କୁରୁ ଚାରୁମୁଖେକ୍ଷଣେ
କଳା ନୟନ ଥିବା ରାମ ରାଜ୍ୟ ପାଉନ୍ତୁ, ତେବେ ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କରିବ। ଏହି କାମ ମୋ, ରାମ, ପ୍ରଜା, ବଡ଼ମାନେ ଓ ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ; ହେ ଗୁରୁକଟି, ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, ଏହା କର।
ଵିଶୁଦ୍ଧଭାଵସ୍ଯ ହି ଦୁଷ୍ଟଭାଵା ଦୀନସ୍ଯ ତାମ୍ରାଶ୍ରୁକଲସ୍ଯ ରାଜ୍ଞଃ। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଚିତ୍ରଂ କରୁଣଂ ଵିଲାପଂ ଭର୍ତୁର୍ନୃଶଂସା ନ ଚକାର ଵାକ୍ଯମ୍
ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ତାମ୍ର ଅଶ୍ରୁ ଝରୁଥିବା ରାଜାଙ୍କ ବିବିଧ ଦୟାଳୁ ଅନୁରୋଧ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଥିବା କୈକେୟୀ କିଛି କଥା କହିଲେ ନାହିଁ।
ତତଃ ସ ରାଜା ପୁନରେଵ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ ପ୍ରିଯାମତୁଷ୍ଟାଂ ପ୍ରତିକୂଲଭାଷିଣୀମ୍। ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଵିଵାସନଂ ପ୍ରତି କ୍ଷିତୌ ଵିସଂଜ୍ଞୋ ନିପପାତ ଦୁଃଖିତଃ
ତାପରେ ରାଜା ଦେଖିଲେ, ପ୍ରିୟା ଜଣେ ତାଙ୍କ ସହ ବିରୋଧ କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ପୁଅଙ୍କ ପ୍ରବାସ ବିଷୟରେ କଠୋର କଥା କହୁଛନ୍ତି; ତେଣୁ ସେ ଆଉଥରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଇତୀଵ ରାଜ୍ଞୋ ଵ୍ଯଥିତସ୍ଯ ସା ନିଶା ଜଗାମ ଘୋରଂ ଶ୍ଵସତୋ ମନସ୍ଵିନଃ। ଵିବୋଧ୍ଯମାନଃ ପ୍ରତିବୋଧନଂ ତଦା ନିଵାରଯାମାସ ସ ରାଜସତ୍ତମଃ
ଏଭଳି ଭାବେ ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ରାତି ଦୁଃଖରେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ କଟିଗଲା; ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ତାହାକୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ ନାହିଁ।
thumb|ଚତୁର୍ଦଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ଦଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଦଶ ସର୍ଗ ଏଠିରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
ପୁତ୍ରଶୋକାର୍ଦିତଂ ପାପା ଵିସଂଜ୍ଞଂ ପତିତଂ ଭୁଵି। ଵିଚେଷ୍ଟମାନମୁତ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଐକ୍ଷ୍ଵାକମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ପୁଅ ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ନ ଓ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, କୈକେୟୀ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ପାପଂ କୃତ୍ଵେଵ କିମିଦଂ ମମ ସଂଶ୍ରୁତ୍ଯ ସଂଶ୍ରଵମ୍। ଶେଷେ କ୍ଷିତିତଲେ ସନ୍ନଃ ସ୍ଥିତ୍ଯାଂ ସ୍ଥାତୁଂ ତ୍ଵମର୍ହସି
ମୋତେ ଦେଇଥିବା ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ ପୂରଣ କରିବା ପରେ, ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ କରି, କାହିଁକି ତୁମେ ଭୂମିରେ ଲୁଚି ରହିଛ? ତୁମେ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ ରହିବା ଉଚିତ।
ଆହୁଃ ସତ୍ଯଂ ହି ପରମଂ ଧର୍ମଂ ଧର୍ମଵିଦୋ ଜନାଃ। ସତ୍ଯମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଚ ମଯା ତ୍ଵଂ ଧର୍ମଂ ପ୍ରତିଚୋଦିତଃ
ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ ସତ୍ୟକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ ବୋଲି କହନ୍ତି। ସତ୍ୟର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଧର୍ମ କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଛି।
ସଂଶ୍ରୁତ୍ଯ ଶୈବ୍ଯଃ ଶ୍ଯେନାଯ ସ୍ଵାଂ ତନୁଂ ଜଗତୀପତିଃ। ପ୍ରଦାଯ ପକ୍ଷିଣେ ରାଜା ଜଗାମ ଗତିମୁତ୍ତମାମ୍
ଶିବି ରାଜା ନିଜ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ରଖି, ନିଜ ଦେହକୁ ଶ୍ୟେନ ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଏପରି କରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
ତଥା ହ୍ଯଲର୍କସ୍ତେଜସ୍ଵୀ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ଵେଦପାରଗେ। ଯାଚମାନେ ସ୍ଵକେ ନେତ୍ରେ ଉଦ୍ଧୃତ୍ଯାଵିମନା ଦଦୌ
ତେଜସ୍ବୀ ଅଲର୍କ ଏକ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ, ନିଜ ଚକ୍ଷୁ ଦେଇଦେଲେ, ଚାହିଲେ ନାହିଁ ମଧ୍ୟ, ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ ରହି।
ସରିତାଂ ତୁ ପତିଃ ସ୍ଵଲ୍ପାଂ ମର୍ଯାଦାଂ ସତ୍ଯମନ୍ଵିତଃ। ସତ୍ଯାନୁରୋଧାତ୍ ସମଯେ ଵେଲାଂ ସ୍ଵାଂ ନାତିଵର୍ତତେ
ନଦୀର ମାଳିକ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟ ପାଳନ କରି, ନିଜ ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରିନାହିଁ; ସତ୍ୟ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିକୁ ରଖିଥିବାରୁ।
ସତ୍ଯମେକପଦଂ ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ଯେ ଧର୍ମଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ। ସତ୍ଯମେଵାକ୍ଷଯା ଵେଦାଃ ସତ୍ଯେନାଵାପ୍ଯତେ ପରମ୍
ସତ୍ୟ ଏକମାତ୍ର ଅବିନାଶୀ ନୀତି; ଧର୍ମ ସତ୍ୟରେ ଭିତ୍ତି ରଖିଛି। ବେଦ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅବିନାଶୀ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ସତ୍ଯଂ ସମନୁଵର୍ତସ୍ଵ ଯଦି ଧର୍ମେ ଧୃତା ମତିଃ। ସ ଵରଃ ସଫଲୋ ମେଽସ୍ତୁ ଵରଦୋ ହ୍ଯସି ସତ୍ତମ
ଯଦି ତୁମର ମନ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ତେବେ ସତ୍ୟକୁ ପାଳନ କର। ମୋର ମାଗିଥିବା ଦାନ ଫଳବତ୍ ହେଉ, କାରଣ ତୁମେ ଦାନଦାତା ଏବଂ ଉତ୍ତମ ମନୁଷ୍ୟ।
ଧର୍ମସ୍ଯୈଵାଭିକାମାର୍ଥଂ ମମ ଚୈଵାଭିଚୋଦନାତ୍। ପ୍ରଵ୍ରାଜଯ ସୁତଂ ରାମଂ ତ୍ରିଃ ଖଲୁ ତ୍ଵାଂ ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍
ଧର୍ମ ପାଇଁ ଏବଂ ମୋ ଉତ୍ସାହ ଦ୍ୱାରା, ତୁମେ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ପଠାଅ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି କଥା ତିନିଥର କହୁଛି।
ସମଯଂ ଚ ମମାର୍ଯେମଂ ଯଦି ତ୍ଵଂ ନ କରିଷ୍ଯସି। ଅଗ୍ରତସ୍ତେ ପରିତ୍ଯକ୍ତା ପରିତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯାମି ଜୀଵିତମ୍
ଯଦି ତୁମେ ମୋର ଏହି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ପୂରଣ କରିବାକୁ ଅସମ୍ମତ, ତେବେ ତୁମ ଆଗରେ ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡିଦେବା, ମୁଁ ନିଜ ଜୀବନକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।
ଏଵଂ ପ୍ରଚୋଦିତୋ ରାଜା କୈକେଯ୍ଯା ନିର୍ଵିଶଙ୍କଯା। ନାଶକତ୍ ପାଶମୁନ୍ମୋକ୍ତୁଂ ବଲିରିନ୍ଦ୍ରକୃତଂ ଯଥା
କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୃଢ଼ ଉତ୍ସାହରେ, ରାଜା ତାଙ୍କର ଚେନ୍ ଭଙ୍ଗ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଯେପରି ବଳି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତାଲରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିଲେ ନାହିଁ।
ଉଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତହୃଦଯଶ୍ଚାପି ଵିଵର୍ଣଵଦନୋଽଭଵତ୍। ସ ଧୁର୍ଯୋ ଵୈ ପରିସ୍ପନ୍ଦନ୍ ଯୁଗଚକ୍ରାନ୍ତରଂ ଯଥା
ରାଜାଙ୍କ ହୃଦୟ ଅସ୍ଥିର ହେଇଗଲା, ମୁହଁ ଫିକା ହେଲା; ଗଡ଼ିର ଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଥିବା ଯୋକ୍ତ ଘୋଡ଼ା ପରି।
ଵିକଲାଭ୍ଯାଂ ଚ ନେତ୍ରାଭ୍ଯାମପଶ୍ଯନ୍ନିଵ ଭୂମିପଃ। କୃଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ ଧୈର୍ଯେଣ ସଂସ୍ତଭ୍ଯ କୈକେଯୀମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଦୃଢ଼ତା ସଂଗ୍ରହ କରି, ତିନି କଷ୍ଟରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ପ୍ରଯାତା ରଜନୀ ଦେଵି ସୂର୍ଯସ୍ଯୋଦଯନଂ ପ୍ରତି। ଅଭିଷେକାଯ ହି ଜନସ୍ତ୍ଵରଯିଷ୍ଯତି ମାଂ ଧ୍ରୁଵମ୍
ରାତି ପରିଗଲା, ମହିଳା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବାକୁ ଯାଉଛି; ନିଶ୍ଚୟ ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ତାଡ଼ିବେ।
ରାମାଭିଷେକସମ୍ଭାରୈସ୍ତଦର୍ଥମୁପକଲ୍ପିତୈଃ। ରାମଃ କାରଯିତଵ୍ଯୋ ମେ ମୃତସ୍ଯ ସଲିଲକ୍ରିଯାମ୍
ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛି, ତାହା ସହିତ ରାମ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ ମନେଇ ଜଳ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ।
ସପୁତ୍ରଯା ତ୍ଵଯା ନୈଵ କର୍ତଵ୍ଯା ସଲିଲକ୍ରିଯା। ଵ୍ଯାହନ୍ତାସ୍ଯଶୁଭାଚାରେ ଯଦି ରାମାଭିଷେଚନମ୍
ତୁମେ ଓ ତୁମ ପୁଅ ସହିତ ମୋ ପାଇଁ ଜଳ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଯଦି ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକରେ ବାଧା ଦେଉଛ, ଅଶୁଭ ଚରିତ୍ର ମହିଳା।
ନ ଶକ୍ତୋଽଦ୍ଯାସ୍ମ୍ଯହଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୂର୍ଵଂ ତଥାମୁଖମ୍। ହତହର୍ଷଂ ତଥାନନ୍ଦଂ ପୁନର୍ଜନମଵାଙ୍ମୁଖମ୍
ଆଜି ମୁଁ ଲୋକମାନେକୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ; ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ସେମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ମୁହଁ ଦେଖାଇଥିଲେ, ଏବେ ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚିବେ।
ତାଂ ତଥା ବ୍ରୁଵତସ୍ତସ୍ଯ ଭୂମିପସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ପ୍ରଭାତା ଶର୍ଵରୀ ପୁଣ୍ଯା ଚନ୍ଦ୍ରନକ୍ଷତ୍ରମାଲିନୀ
ସେ ମହାନ୍ଭାବ ରାଜା ଏପରି କହୁଥିବା ବେଳେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରାରେ ଶୋଭିତ ପୁଣ୍ୟ ରାତି ଶେଷ ହେଲା ।
ତତଃ ପାପସମାଚାରା କୈକେଯୀ ପାର୍ଥିଵଂ ପୁନଃ। ଉଵାଚ ପରୁଷଂ ଵାକ୍ଯଂ ଵାକ୍ଯଜ୍ଞା ରୋଷମୂର୍ଚ୍ଛିତା
ତାପରେ ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣର କୈକେୟୀ, କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ, ରାଜାଙ୍କୁ ପୁନି ରୁଖା ଭାବରେ କହିଲେ ।