ନ କିଂଚିଦାହାହିତମପ୍ରିଯଂ ଵଚୋ ନ ଵେତ୍ତି ରାମଃ ପରୁଷାଣି ଭାଷିତୁମ୍। କଥଂ ତୁ ରାମେ ହ୍ଯଭିରାମଵାଦିନି ବ୍ରଵୀଷି ଦୋଷାନ୍ ଗୁଣନିତ୍ଯସମ୍ମତେ
ରାମ କେବେ ଅପ୍ରିୟ କିମ୍ବା କଠୋର କଥା କହିନାହାନ୍ତି, ଏହା କିପରି କହିବାକୁ ଜାଣନ୍ତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏପରି ମଧୁର ଓ ଗୁଣବାନ କଥା କହୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ତୁମେ କିପରି ଦୋଷ ଲଗାଉଛ?
ପ୍ରତାମ୍ଯ ଵା ପ୍ରଜ୍ଵଲ ଵା ପ୍ରଣଶ୍ଯ ଵା ସହସ୍ରଶୋ ଵା ସ୍ଫୁଟିତାଂ ମହୀଂ ଵ୍ରଜ। ନ ତେ କରିଷ୍ଯାମି ଵଚଃ ସୁଦାରୁଣଂ ମମାହିତଂ କେକଯରାଜପାଂସନେ
ତୁମେ ଚାହିଲେ ଭୂମିରେ ଲୁଟିପଡ଼, ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼, ନଷ୍ଟ ହେଉ କିମ୍ବା ଭୂମିକୁ ହଜାର ଟୁକୁଡ଼ା କର; କିନ୍ତୁ ମୁଁ, ହେ କେକୟ ରାଜାଙ୍କ ଧୂଳି, ତୁମ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଆଦେଶ କେବେ ମାନିବିନାହିଁ।
କ୍ଷୁରୋପମାଂ ନିତ୍ଯମସତ୍ପ୍ରିଯଂଵଦାଂ ପ୍ରଦୁଷ୍ଟଭାଵାଂ ସ୍ଵକୁଲୋପଘାତିନୀମ୍। ନ ଜୀଵିତୁଂ ତ୍ଵାଂ ଵିଷହେଽମନୋରମାଂ ଦିଧକ୍ଷମାଣାଂ ହୃଦଯଂ ସବନ୍ଧନମ୍
ତୁମର କଥା ସବୁବେଳେ କଟାରି ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତୁମେ ମିଥ୍ୟାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛ, ମନ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ନିଜ ପରିବାରକୁ ନଶ୍ଟ କରୁଛ। ଏପରି ଅମନୋହର ଓ ହୃଦୟ ଓ ସମ୍ପର୍କକୁ ଜଳାଇବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ତୁମ ସହିତ ମୁଁ ରହିପାରିବିନାହିଁ।
ନ ଜୀଵିତଂ ମେଽସ୍ତି କୁତଃ ପୁନଃ ସୁଖଂ ଵିନାତ୍ମଜେନାତ୍ମଵତାଂ କୁତୋ ରତିଃ। ମମାହିତଂ ଦେଵି ନ କର୍ତୁମର୍ହସି ସ୍ପୃଶାମି ପାଦାଵପି ତେ ପ୍ରସୀଦ ମେ
ମୋର ଜୀବନ ରହିନାହିଁ—ତେବେ ସୁଖ କେଉଁଠୁ ଆସିବ? ପୁଅ ବିନା, ଯେଉଁମାନେ ସନ୍ତାନକୁ ଆତ୍ମା ପରି ଭଲପାଆନ୍ତି, ସେମାନେ କେମିତି ଆନନ୍ଦ ମାନିପାରିବେ? ହେ ଦେବୀ, ମୋତେ ଏପରି କଷ୍ଟ ଦିଅନାହଁ—ମୁଁ ତୁମ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଛି, ଦୟା କର।
ସ ଭୂମିପାଲୋ ଵିଲପନ୍ନନାଥଵତ୍ ସ୍ତ୍ରିଯା ଗୃହୀତୋ ହୃଦଯେଽତିମାତ୍ରଯା। ପପାତ ଦେଵ୍ଯାଶ୍ଚରଣୌ ପ୍ରସାରିତା- ଵୁଭାଵସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ଯଥାଽଽତୁରସ୍ତଥା
ସେ ଭୂମିର ନାଥ, ନାଥହୀନ ମନୁଷ୍ୟ ପରି କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ, ସ୍ତ୍ରୀର ଅତିଶୟ ଦମନରେ ହୃଦୟରେ ବନ୍ଧିଗଲେ; ସେ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରସାରିତ ପାଦ ଉପରେ ଅସୁସ୍ଥ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଢେରି ପଡ଼ିଲେ।
thumb|ତ୍ରଯୋଦଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ତ୍ରଯୋଦଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତ୍ରୟୋଦଶ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଅତଦର୍ହଂ ମହାରାଜଂ ଶଯାନମତଥୋଚିତମ୍। ଯଯାତିମିଵ ପୁଣ୍ଯାନ୍ତେ ଦେଵଲୋକାତ୍ ପରିଚ୍ଯୁତମ୍
ସେ ମହାରାଜା ଯଥାଯଥ ଅବସ୍ଥାରେ ଶୋଇଥିଲେ, ଯେପରି ଯୟାତି ପୁଣ୍ୟ ଶେଷରେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଖସିଯାଏ।
ଅନର୍ଥରୂପାସିଦ୍ଧାର୍ଥା ହ୍ଯଭୀତା ଭଯଦର୍ଶିନୀ। ପୁନରାକାରଯାମାସ ତମେଵ ଵରମଙ୍ଗନା
ସେ ନାରୀ, ଭୟ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭୟ, ଯାହାର ଇଚ୍ଛା ଦୁଃଖ ଆଣେ, ପୁଣି ସେଇ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦାବି କଲେ।
ତ୍ଵଂ କତ୍ଥସେ ମହାରାଜ ସତ୍ଯଵାଦୀ ଦୃଢଵ୍ରତଃ। ମମ ଚେଦଂ ଵରଂ କସ୍ମାଦ୍ ଵିଧାରଯିତୁମିଚ୍ଛସି
ହେ ମହାରାଜ, ତୁମେ ନିଜକୁ ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ବୋଲି କହ, ତେବେ ମୋର ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବାକୁ କାହିଁକି ଚାହୁଁନାହଁ?
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ କୈକେଯ୍ଯା ରାଜା ଦଶରଥସ୍ତଦା। ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ମୁହୂର୍ତଂ ଵିହ୍ଵଲନ୍ନିଵ
କୈକେୟୀ ଏପରି କହିବା ପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ କ୍ରୋଧିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ କିଛି ଖଣ୍ଡ ପରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ମୃତେ ମଯି ଗତେ ରାମେ ଵନଂ ମନୁଜପୁଙ୍ଗଵେ। ହନ୍ତାନାର୍ଯେ ମମାମିତ୍ରେ ସକାମା ସୁଖିନୀ ଭଵ
ମୁଁ ମରିଯିବି ଓ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ, ତେବେ ହେ ଅନାର୍ଯ୍ୟ, ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ମୋର ଶତ୍ରୁମାନେ ନଶ୍ଟ କରି ସୁଖୀ ହେଉ।
ସ୍ଵର୍ଗେଽପି ଖଲୁ ରାମସ୍ଯ କୁଶଲଂ ଦୈଵତୈରହମ୍। ପ୍ରତ୍ଯାଦେଶାଦଭିହିତଂ ଧାରଯିଷ୍ଯେ କଥଂ ବତ
ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ରାମ ପାଇଁ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନିନ୍ଦା ସହିବାକୁ ପଡ଼ିବ—ହାଁ, ଏହା କିପରି ସହିବି?
କୈକେଯ୍ଯାଃ ପ୍ରିଯକାମେନ ରାମଃ ପ୍ରଵ୍ରାଜିତୋ ଵନମ୍। ଯଦି ସତ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀମ୍ଯେତତ୍ ତଦସତ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ଯଦି ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବାସ କରାଏଁ, ଏବଂ ଏହି କଥାକୁ ସତ୍ୟ କହିଁ, ତେବେ ଏହା ଅସତ୍ୟ ହୋଇଯିବ।
ଅପୁତ୍ରେଣ ମଯା ପୁତ୍ରଃ ଶ୍ରମେଣ ମହତା ମହାନ୍। ରାମୋ ଲବ୍ଧୋ ମହାତେଜାଃ ସ କଥଂ ତ୍ଯଜ୍ଯତେ ମଯା
ମୁଁ ଜଣେ ସନ୍ତାନହୀନ ଥିଲି, ବଡ଼ ଦୁଃଖ କଷ୍ଟରେ ମୋତେ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ତେଜସ୍ବୀ ରାମ ପୁଅ ମିଳିଲେ; ଏମିତି ଥିଲେ ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିପାରିବି?
ଶୂରଶ୍ଚ କୃତଵିଦ୍ଯଶ୍ଚ ଜିତକ୍ରୋଧଃ କ୍ଷମାପରଃ। କଥଂ କମଲପତ୍ରାକ୍ଷୋ ମଯା ରାମୋ ଵିଵାସ୍ଯତେ
ଶୂର, ଶିକ୍ଷାପ୍ରାପ୍ତ, କ୍ରୋଧକୁ ଜିତିଥିବା, ଖ୍ଷମାଶୀଳ ଏବଂ କମଳପତ୍ର ନୟନ ଥିବା ରାମଙ୍କୁ ମୁଁ କିପରି ନିଜ ହାତରେ ପ୍ରବାସ କରାଏଁ?
କଥମିନ୍ଦୀଵରଶ୍ଯାମଂ ଦୀର୍ଘବାହୁଂ ମହାବଲମ୍। ଅଭିରାମମହଂ ରାମଂ ସ୍ଥାପଯିଷ୍ଯାମି ଦଣ୍ଡକାନ୍
ନୀଳ କମଳର ଦଳ ପରି କଳା, ଦୀର୍ଘ ବାହୁ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ରାମଙ୍କୁ ମୁଁ କିପରି ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇପାରିବି?
ସୁଖାନାମୁଚିତସ୍ଯୈଵ ଦୁଃଖୈରନୁଚିତସ୍ଯ ଚ। ଦୁଃଖଂ ନାମାନୁପଶ୍ଯେଯଂ କଥଂ ରାମସ୍ଯ ଧୀମତଃ
ଯିଏ ସଦା ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଓ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ, ସେହି ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାମଙ୍କୁ ମୁଁ କିପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବା ଦେଖିପାରିବି?
ଯଦି ଦୁଃଖମକୃତ୍ଵା ତୁ ମମ ସଂକ୍ରମଣଂ ଭଵେତ୍। ଅଦୁଃଖାର୍ହସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ତତଃ ସୁଖମଵାପ୍ନୁଯାମ୍
ଯଦି ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ମୋ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ କିଛି ଦୁଃଖ ଦେଇନଥାନ୍ତା, ତେବେ ମୁଁ ଖୁସି ହେବି, କାରଣ ରାମ କେବେ ଦୁଃଖ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଅକୀର୍ତିରତୁଲା ଲୋକେ ଧ୍ରୁଵଂ ପରିଭଵିଷ୍ଯତି। ତଥା ଵିଲପତସ୍ତସ୍ଯ ପରିଭ୍ରମିତଚେତସଃ
ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଏଭଳି କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିବା ବେଳେ, ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଲୋକରେ ଅପରିମିତ ଅପକୀର୍ତ୍ତି ମୋ ଉପରେ ପଡ଼ିବ।
ଅସ୍ତମଭ୍ଯାଗମତ୍ ସୂର୍ଯୋ ରଜନୀ ଚାଭ୍ଯଵର୍ତତ। ସା ତ୍ରିଯାମା ତଦାର୍ତସ୍ଯ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଲମଣ୍ଡିତା
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଲା, ରାତି ଆସିଲା; ଚନ୍ଦ୍ରମା ରଶ୍ମିରେ ଶୋଭିତ ସେଇ ତିନି ପ୍ରହରର ରାତି ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ କେମିତି କଟିଗଲା।
ରାଜ୍ଞୋ ଵିଲପମାନସ୍ଯ ନ ଵ୍ଯଭାସତ ଶର୍ଵରୀ। ସଦୈଵୋଷ୍ଣଂ ଵିନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ଵୃଦ୍ଧୋ ଦଶରଥୋ ନୃପଃ
ବୃଦ୍ଧ ଦଶରଥ ରାଜା ଦୁଃଖରେ ସଦା ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ରାତି କେବେ ଶେଷ ହେଉଥିଲା ନାହିଁ।
କ୍ରିଯତାଂ ମେ ଦଯା ଭଦ୍ରେ ମଯାଯଂ ରଚିତୋଽଞ୍ଜଲିଃ। ଅଥଵା ଗମ୍ଯତାଂ ଶୀଘ୍ରଂ ନାହମିଚ୍ଛାମି ନିର୍ଘୃଣାମ୍
ହେ ଭଦ୍ରେ, ମୋତେ ଦୟା କର; ମୁଁ ହାତ ଜୋଡିଛି। ନହେଲେ ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଯାଅ, ମୁଁ ଏମିତି ନିଷ୍ଠୁର ମନ୍ୟୁଷୀକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ।
ନୃଶଂସାଂ କେକଯୀଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଯତ୍କୃତେ ଵ୍ଯସନଂ ମମ। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତତୋ ରାଜା କୈକେଯୀଂ ସଂଯତାଞ୍ଜଲିଃ
ଏହି ଦୁଃଖର କାରଣ ନିଷ୍ଠୁର କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ମୋତେ ବାଧ୍ୟ ହେଉଛି; ଏଭଳି କହି ରାଜା ହାତ ଜୋଡି କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ।
ପ୍ରସାଦଯାମାସ ପୁନଃ କୈକେଯୀଂ ରାଜଧର୍ମଵିତ୍। ସାଧୁଵୃତ୍ତସ୍ଯ ଦୀନସ୍ଯ ତ୍ଵଦ୍ଗତସ୍ଯ ଗତାଯୁଷଃ
ରାଜଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ଦୁଃଖିତ, ସଦାଚାରୀ, ତୁମେଠାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ଏବଂ ଜୀବନ ଶେଷ ହେଉଥିବା ରାଜା ପୁଣିଥରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମନାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ପ୍ରସାଦଃ କ୍ରିଯତାଂ ଭଦ୍ରେ ଦେଵି ରାଜ୍ଞୋ ଵିଶେଷତଃ। ଶୂନ୍ଯେ ନ ଖଲୁ ସୁଶ୍ରୋଣି ମଯେଦଂ ସମୁଦାହୃତମ୍
ହେ ଭଦ୍ରେ, ଦେବୀ, ବିଶେଷକରି ରାଜାଙ୍କୁ ଦୟା କର; ମୁଁ ଯାହା କହିଛି, ତାହା ଅର୍ଥହୀନ ଭାବେ ନୁହେଁ, ହେ ସୁନ୍ଦର କଟିଅଳି।
କୁରୁ ସାଧୁପ୍ରସାଦଂ ମେ ବାଲେ ସହୃଦଯା ହ୍ଯସି। ପ୍ରସୀଦ ଦେଵି ରାମୋ ମେ ତ୍ଵଦ୍ଦତ୍ତଂ ରାଜ୍ଯମଵ୍ଯଯମ୍
ହେ ଯୁବତୀ, ମୋତେ ଦୟା କର, କାରଣ ତୁମେ ଦୟାଶୀଳ; ଦେବୀ, ଦୟା କର, ରାମଙ୍କୁ ତୁମେ ଯେଉଁ ଅଖଣ୍ଡ ରାଜ୍ୟ ଦେଇଛ, ସେହି ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ମିଳୁ।
ଲଭତାମସିତାପାଙ୍ଗେ ଯଶଃ ପରମଵାପ୍ସ୍ଯସି। ମମ ରାମସ୍ଯ ଲୋକସ୍ଯ ଗୁରୂଣାଂ ଭରତସ୍ଯ ଚ। ପ୍ରିଯମେତଦ୍ ଗୁରୁଶ୍ରୋଣି କୁରୁ ଚାରୁମୁଖେକ୍ଷଣେ
କଳା ନୟନ ଥିବା ରାମ ରାଜ୍ୟ ପାଉନ୍ତୁ, ତେବେ ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କରିବ। ଏହି କାମ ମୋ, ରାମ, ପ୍ରଜା, ବଡ଼ମାନେ ଓ ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ; ହେ ଗୁରୁକଟି, ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, ଏହା କର।
ଵିଶୁଦ୍ଧଭାଵସ୍ଯ ହି ଦୁଷ୍ଟଭାଵା ଦୀନସ୍ଯ ତାମ୍ରାଶ୍ରୁକଲସ୍ଯ ରାଜ୍ଞଃ। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଚିତ୍ରଂ କରୁଣଂ ଵିଲାପଂ ଭର୍ତୁର୍ନୃଶଂସା ନ ଚକାର ଵାକ୍ଯମ୍
ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ତାମ୍ର ଅଶ୍ରୁ ଝରୁଥିବା ରାଜାଙ୍କ ବିବିଧ ଦୟାଳୁ ଅନୁରୋଧ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଥିବା କୈକେୟୀ କିଛି କଥା କହିଲେ ନାହିଁ।
ତତଃ ସ ରାଜା ପୁନରେଵ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ ପ୍ରିଯାମତୁଷ୍ଟାଂ ପ୍ରତିକୂଲଭାଷିଣୀମ୍। ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଵିଵାସନଂ ପ୍ରତି କ୍ଷିତୌ ଵିସଂଜ୍ଞୋ ନିପପାତ ଦୁଃଖିତଃ
ତାପରେ ରାଜା ଦେଖିଲେ, ପ୍ରିୟା ଜଣେ ତାଙ୍କ ସହ ବିରୋଧ କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ପୁଅଙ୍କ ପ୍ରବାସ ବିଷୟରେ କଠୋର କଥା କହୁଛନ୍ତି; ତେଣୁ ସେ ଆଉଥରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଇତୀଵ ରାଜ୍ଞୋ ଵ୍ଯଥିତସ୍ଯ ସା ନିଶା ଜଗାମ ଘୋରଂ ଶ୍ଵସତୋ ମନସ୍ଵିନଃ। ଵିବୋଧ୍ଯମାନଃ ପ୍ରତିବୋଧନଂ ତଦା ନିଵାରଯାମାସ ସ ରାଜସତ୍ତମଃ
ଏଭଳି ଭାବେ ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ରାତି ଦୁଃଖରେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ କଟିଗଲା; ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ତାହାକୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ ନାହିଁ।