ତାଂ ହି ଵଜ୍ରସମାଂ ଵାଚମାକର୍ଣ୍ଯ ହୃଦଯାପ୍ରିଯାମ୍। ଦୁଃଖଶୋକମଯୀଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜା ନ ସୁଖିତୋଽଭଵତ୍
ବଜ୍ରପାତ ସଦୃଶ ଏହି ହୃଦୟକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥିବା ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି ରାଜା କେବେ ଖୁସି ହେଲେନାହିଁ।
ସ ଦେଵ୍ଯା ଵ୍ଯଵସାଯଂ ଚ ଘୋରଂ ଚ ଶପଥଂ କୃତମ୍। ଧ୍ଯାତ୍ଵା ରାମେତି ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ଚ୍ଛିନ୍ନସ୍ତରୁରିଵାପତତ୍
ସେ ରାନୀଙ୍କ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ଓ ଭୟଙ୍କର ଶପଥ ବିଷୟରେ ଭାବି, 'ରାମ' ବୋଲି ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, କଟା ଗଛ ପରି ଭୂମିକୁ ଢଳିପଡ଼ିଲେ।
ନଷ୍ଟଚିତ୍ତୋ ଯଥୋନ୍ମତ୍ତୋ ଵିପରୀତୋ ଯଥାତୁରଃ। ହୃତତେଜା ଯଥା ସର୍ପୋ ବଭୂଵ ଜଗତୀପତିଃ
ତାଙ୍କର ମନ ହରାଇଯିବାରୁ, ପାଗଳ ମନୁଷ୍ୟ ପରି, ଅସ୍ଥିର ଓ ରୋଗୀ ପରି, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ହରାଇ ଯାଇଥିଲା; ସେ ଶକ୍ତିହୀନ ସର୍ପ ପରି ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
ଦୀନଯାଽଽତୁରଯା ଵାଚା ଇତି ହୋଵାଚ କୈକଯୀମ୍। ଅନର୍ଥମିମମର୍ଥାଭଂ କେନ ତ୍ଵମୁପଦେଶିତା
ଦୁଃଖ ଓ ଅସ୍ୱସ୍ଥ କଣ୍ଠରେ ସେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ଏହି ବିନାଶକାରୀ କାମ, ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ଭଲ ଲାଗୁଛି, ତୁମକୁ କିଏ ଶିଖାଇଛି?'
ଭୂତୋପହତଚିତ୍ତେଵ ବ୍ରୁଵନ୍ତୀ ମାଂ ନ ଲଜ୍ଜସେ। ଶୀଲଵ୍ଯସନମେତତ୍ ତେ ନାଭିଜାନାମ୍ଯହଂ ପୁରା
ତୁମେ ମୋତେ ଲଜ୍ଜା ନ କରି କହୁଛ, ମନେ ଯେପରି ଭୂତ ପିଶାଚ ଧରିଛି; ଏପରି ଦୁର୍ଗୁଣ ଆଗରୁ କେବେ ମୁଁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିନଥିଲି।
ବାଲାଯାସ୍ତତ୍ ତ୍ଵିଦାନୀଂ ତେ ଲକ୍ଷଯେ ଵିପରୀତଵତ୍। କୁତୋ ଵା ତେ ଭଯଂ ଜାତଂ ଯା ତ୍ଵମେଵଂଵିଧଂ ଵରମ୍
କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ତୁମେ ଶିଶୁ ପରି ଭୁଲ କରୁଛ; କେଉଁଠୁ ଏପରି ଭୟ ତୁମ ମନରେ ଆସିଛି, ଯେ ତୁମେ ଏପରି ବର ଚାହିଲା?
ରାଷ୍ଟ୍ରେ ଭରତମାସୀନଂ ଵୃଣୀଷେ ରାଘଵଂ ଵନେ। ଵିରମୈତେନ ଭାଵେନ ତ୍ଵମେତେନାନୃତେନ ଚ
ତୁମେ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟସିଂହାସନରେ ବସାଇବା ଓ ରାଘବଙ୍କୁ ଅଟବୀକୁ ପଠାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛ; ଏହି ଭାବନା ଓ ଏହି ମିଥ୍ୟା କଥା ଛାଡ଼ିଦିଅ।
ଯଦି ଭର୍ତୁଃ ପ୍ରିଯଂ କାର୍ଯଂ ଲୋକସ୍ଯ ଭରତସ୍ଯ ଚ। ନୃଶଂସେ ପାପସଂକଲ୍ପେ କ୍ଷୁଦ୍ରେ ଦୁଷ୍କୃତକାରିଣି
ଯଦି ତୁମେ ତୁମ ସ୍ୱାମୀ, ଲୋକମାନେ ଓ ଭରତଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ହେ କଠୋର, ଦୁଷ୍ଟ ମନବଳିଆ, ଛୋଟ ମନର ଓ ଖରାପ କାମ କରୁଥିବା,
କିଂ ନୁ ଦୁଃଖମଲୀକଂ ଵା ମଯି ରାମେ ଚ ପଶ୍ଯସି। ନ କଥଂଚିଦୃତେ ରାମାଦ୍ ଭରତୋ ରାଜ୍ଯମାଵସେତ୍
ମୋ ଓ ରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଣ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା ଦେଖୁଛ? ରାମ ଛାଡ଼ି ଭରତ କେବେ ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କରିପାରିବେନାହିଁ।
ରାମାଦପି ହି ତଂ ମନ୍ଯେ ଧର୍ମତୋ ବଲଵତ୍ତରମ୍। କଥଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ରାମସ୍ଯ ଵନଂ ଗଚ୍ଛେତି ଭାଷିତେ
ଧର୍ମରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ରାମଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଭାବେ; ରାମଙ୍କୁ ଅଟବୀକୁ ଯିବାକୁ କୁହିଲେ, ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବି?
ମୁଖଵର୍ଣଂ ଵିଵର୍ଣଂ ତୁ ଯଥୈଵେନ୍ଦୁମୁପପ୍ଲୁତମ୍। ତାଂ ତୁ ମେ ସୁକୃତାଂ ବୁଦ୍ଧିଂ ସୁହୃଦ୍ଭିଃ ସହ ନିଶ୍ଚିତାମ୍
ତାଙ୍କର ମୁଁହ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅମାବାସ୍ୟା ପରି ଫିକା ହେଇଯିବ; ମୋ ଏହି ଭଲ ନିଷ୍ପତ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତ ମିଶି ନିଷ୍ଚିତ କରିଥିଲୁ,
କଥଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯପାଵୃତ୍ତାଂ ପରୈରିଵ ହତାଂ ଚମୂମ୍। କିଂ ମାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ରାଜାନୋ ନାନାଦିଗ୍ଭ୍ଯଃ ସମାଗତାଃ
ମୁଁ କିପରି ଏହି ସେନାକୁ ଦେଖିବି, ଯାହା ପରମାନ୍ୟ ହୋଇ ଅନ୍ୟମାନେ ପରାଜିତ କରିଥିବା ପରି ଦେଖାଯିବ? ବିଭିନ୍ନ ଦିଗରୁ ଆସିଥିବା ରାଜାମାନେ ମୋତେ କଣ କହିବେ?
ବାଲୋ ବତାଯମୈକ୍ଷ୍ଵାକଶ୍ଚିରଂ ରାଜ୍ଯମକାରଯତ୍। ଯଦା ହି ବହଵୋ ଵୃଦ୍ଧା ଗୁଣଵନ୍ତୋ ବହୁଶ୍ରୁତାଃ
ହାୟ, ଏହି ଯୁବକ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଏତେ ଦିନ ରାଜ୍ୟ କରିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବହୁ ବୃଦ୍ଧ, ଗୁଣୀ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଥିଲେ।
ପରିପ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମୀହ କଥଂ ତଦା। କୈକେଯ୍ଯା କ୍ଲିଶ୍ଯମାନେନ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଵ୍ରାଜିତୋ ମଯା
ମୋତେ ସେମାନେ ପଚାରିବେ, ତେବେ ଏଠାରେ କଣ କହିବି? କୈକେୟୀଙ୍କ ଚାପରେ ମୁଁ ନିଜ ପୁଅକୁ ବନବାସକୁ ପଠାଇଛି ବୋଲି କହିବି କି?
ଯଦି ସତ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀମ୍ଯେତତ୍ ତଦସତ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯତି। କିଂ ମାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯତି କୌସଲ୍ଯା ରାଘଵେ ଵନମାସ୍ଥିତେ
ଯଦି ଏହି ସତ୍ୟ କହିବି, ତାହାକୁ ଲୋକେ ମିଥ୍ୟା ବୋଲି ଭାବିବେ। ରାଘବ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ, କୌସଲ୍ୟା ମୋତେ କଣ କହିବେ?
କିଂ ଚୈନାଂ ପ୍ରତିଵକ୍ଷ୍ଯାମି କୃତ୍ଵା ଵିପ୍ରିଯମୀଦୃଶମ୍। ଯଦା ଯଦା ଚ କୌସଲ୍ଯା ଦାସୀଵ ଚ ସଖୀଵ ଚ
ଏପରି ଦୁଃଖଦ କାମ କରି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କଣ ଉତ୍ତର ଦେବି? କୌସଲ୍ୟା ତ ସଦା ମୋତେ ଦାସୀ ଭଳି, ସଖୀ ଭଳି ସେବା କରିଛନ୍ତି।
ଭାର୍ଯାଵଦ୍ ଭଗିନୀଵଚ୍ଚ ମାତୃଵଚ୍ଚୋପତିଷ୍ଠତି। ସତତଂ ପ୍ରିଯକାମା ମେ ପ୍ରିଯପୁତ୍ରା ପ୍ରିଯଂଵଦା
ସେ ଜଣେ ଭଲ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ, ଭଉଣୀ ଓ ମାଆ ଭଳି ସଦା ମୋ ସେବା କରିଛନ୍ତି; ସେ ମୋ ପ୍ରିୟକୁ ଚାହିଁଥିବା, ପୁଅକୁ ଭଲପାଉଥିବା, ମୃଦୁ ଭାଷା କହୁଥିବା।
ନ ମଯା ସତ୍କୃତା ଦେଵୀ ସତ୍କାରାର୍ହା କୃତେ ତଵ। ଇଦାନୀଂ ତତ୍ତପତି ମାଂ ଯନ୍ମଯା ସୁକୃତଂ ତ୍ଵଯି
ତୁମ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଦେବୀ ସମ୍ମାନ ପାଇବାଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ, ମୁଁ ସେଉଁଠି ସମ୍ମାନ ଦେଇପାରିଲିନି। ଏବେ ମୋର ମନ ଦୁଃଖିତ, ତୁମ ପାଇଁ ଯେଉଁ ସବୁ ଭଲ କାମ କରିଥିଲି।
ଅପଥ୍ଯଵ୍ଯଞ୍ଜନୋପେତଂ ଭୁକ୍ତମନ୍ନମିଵାତୁରମ୍। ଵିପ୍ରକାରଂ ଚ ରାମସ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରଯାଣଂ ଵନସ୍ଯ ଚ
ଏହା ଏମିତି ଲାଗୁଛି, ଯେପରି ରୋଗୀ ମଣିଷ ବିଷ ମିଶା ଭାତ ଖାଇଥାଏ, ତେଣୁ ରାମଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଅନ୍ୟାୟ ହେଲା ଓ ବନକୁ ଯିବା ଘଟିଲା।
ସୁମିତ୍ରା ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଵୈ ଭୀତା କଥଂ ମେ ଵିଶ୍ଵସିଷ୍ଯତି। କୃପଣଂ ବତ ଵୈଦେହୀ ଶ୍ରୋଷ୍ଯତି ଦ୍ଵଯମପ୍ରିଯମ୍
ସୁମିତ୍ରା ଏହା ଦେଖି ଭୟଭିତ ହେବେ, ମୋ ଉପରେ କିପରି ଭରସା କରିବେ? ଅବଳା ଵୈଦେହୀ ଦୁଇଟି ଦୁଃଖଦ ଖବର ଶୁଣିବେ।
ମାଂ ଚ ପଞ୍ଚତ୍ଵମାପନ୍ନଂ ରାମଂ ଚ ଵନମାଶ୍ରିତମ୍। ଵୈଦେହୀ ବତ ମେ ପ୍ରାଣାନ୍ ଶୋଚନ୍ତୀ କ୍ଷପଯିଷ୍ଯତି
ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଶୁଣିବେ; ହାଏ, ବୈଦେହୀ ମୋ ପାଇଁ ଶୋକ କରି କ୍ଷୀଣ ହେଇଯିବେ।
ହୀନା ହିମଵତଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ କିଂନରେଣେଵ କିଂନରୀ। ନହି ରାମମହଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରଵସନ୍ତଂ ମହାଵନେ
ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ରେ ସଙ୍ଗୀହୀନ କିମ୍ନରୀ ଭଳି, ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ବନରେ ବନବାସୀ ଦେଖିପାରିବିନି।
ଚିରଂ ଜୀଵିତୁମାଶଂସେ ରୁଦନ୍ତୀଂ ଚାପି ମୈଥିଲୀମ୍। ସା ନୂନଂ ଵିଧଵା ରାଜ୍ଯଂ ସପୁତ୍ରା କାରଯିଷ୍ଯସି
ମୁଁ ଦୀର୍ଘଜୀବୀ ହେବି ବୋଲି ଆଶା ନାହିଁ, ନାହିଁ ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖିବାର ଆଶା; ନିଶ୍ଚୟ, ତୁମେ ତୁମ ପୁଅ ସହିତ ବିଧବା ଭଳି ରାଜ୍ୟ ଚଳାଇବ।
ସତୀଂ ତ୍ଵାମହମତ୍ଯନ୍ତଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଯାମ୍ଯସତୀଂ ସତୀମ୍। ରୂପିଣୀଂ ଵିଷସଂଯୁକ୍ତାଂ ପୀତ୍ଵେଵ ମଦିରାଂ ନରଃ
ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ଦେଖି, ବାହ୍ୟରେ ଭଲ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନରେ ଅଶୁଦ୍ଧ ବୋଲି ଭାବୁଛି; ଯେପରି ମନୁଷ୍ୟ ମଦିରାରେ ବିଷ ମିଶିଥିବା ଜାଣିନଥିବା।
ଅନୃତୈର୍ବତ ମାଂ ସାନ୍ତ୍ଵୈଃ ସାନ୍ତ୍ଵଯନ୍ତୀ ସ୍ମ ଭାଷସେ। ଗୀତଶବ୍ଦେନ ସଂରୁଧ୍ଯ ଲୁବ୍ଧୋ ମୃଗମିଵାଵଧୀଃ
ତୁମେ ମୋତେ ମିଥ୍ୟା ମିଠା କଥା କହି ଶାନ୍ତ କରିଥିଲ; କିନ୍ତୁ ଶିକାରୀ ଯେପରି ମୃଗକୁ ଗୀତ ଶବ୍ଦରେ ଆକର୍ଷି ମାରିଦିଏ, ସେପରି ମୋକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲ।
ଅନାର୍ଯ ଇତି ମାମାର୍ଯାଃ ପୁତ୍ରଵିକ୍ରାଯକଂ ଧ୍ରୁଵମ୍। ଵିକରିଷ୍ଯନ୍ତି ରଥ୍ଯାସୁ ସୁରାପଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଯଥା
ନିଶ୍ଚୟ, ଭଲ ଲୋକେ ମୋତେ ଅନାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ରାସ୍ତାରେ ଗାଳି ଦେବେ—ନିଜ ପୁଅକୁ ବିକ୍ରି କରୁଥିବା, ମଦ ଖାଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭଳି।
ଅହୋ ଦୁଃଖମହୋ କୃଚ୍ଛ୍ରଂ ଯତ୍ର ଵାଚଃ କ୍ଷମେ ତଵ। ଦୁଃଖମେଵଂଵିଧଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ପୁରା କୃତମିଵାଶୁଭମ୍
ହାଏ, କେତେ ଦୁଃଖ, କେତେ କଷ୍ଟ, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ତୁମ କଥା ସହିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି! ଏପରି ଦୁଃଖ ମୋ ପାଖରେ ଆସିଛି, ଯେପରି ଆଗରୁ କିଛି ଅପକାର କରିଥାଏ।
ଚିରଂ ଖଲୁ ମଯା ପାପେ ତ୍ଵଂ ପାପେନାଭିରକ୍ଷିତା। ଅଜ୍ଞାନାଦୁପସମ୍ପନ୍ନା ରଜ୍ଜୁରୁଦ୍ବନ୍ଧନୀ ଯଥା
ହେ ପାପିନୀ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମୁଁ ପାପିନୀ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲି; ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନରେ ମଣିଷ ରସିକୁ ସାପ ଭାବି ଧରିନେଇ।
ରମମାଣସ୍ତ୍ଵଯା ସାର୍ଧଂ ମୃତ୍ଯୁଂ ତ୍ଵାଂ ନାଭିଲକ୍ଷଯେ। ବାଲୋ ରହସି ହସ୍ତେନ କୃଷ୍ଣସର୍ପମିଵାସ୍ପୃଶମ୍
ତୁମ ସହିତ ଆନନ୍ଦ କରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ମୃତ୍ୟୁ ବୋଲି ଚିହ୍ନିପାରିଲିନି; ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ଏକାକୀ ହୋଇ ହାତରେ କଳା ସାପୁଁ ଧରିଥାଏ।
ତଂ ତୁ ମାଂ ଜୀଵଲୋକୋଽଯଂ ନୂନମାକ୍ରୋଷ୍ଟୁମର୍ହତି। ମଯା ହ୍ଯପିତୃକଃ ପୁତ୍ରଃ ସ ମହାତ୍ମା ଦୁରାତ୍ମନା
ନିଶ୍ଚୟ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରିବାକୁ ଅଧିକାରୀ; କାରଣ, ମୋ ଦୁଷ୍ଟତାରେ, ସେ ମହାତ୍ମା ପୁଅ ପିତା ବିହୀନ ହୋଇଗଲେ।