କୋଶସଂଗ୍ରହଣେ ଯୁକ୍ତା ବଲସ୍ଯ ଚ ପରିଗ୍ରହେ । ଅହିତଂ ଚାପି ପୁରୁଷଂ ନ ହିଂସ୍ଯୁରଵିଦୂଷକମ୍ ॥୧-୭-
ସେମାନେ ଧନ ସଂଗ୍ରହ ଓ ସେନା ପରିଚାଳନାରେ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ; ଶତ୍ରୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅପରାଧ ନକରିଥିବା ଲୋକକୁ କେବେ କ୍ଷତି କରୁନଥିଲେ ।
ଵୀରାଶ୍ଚ ନିଯତୋତ୍ସାହା ରାଜଶାସ୍ତ୍ରମନୁଷ୍ଠିତାଃ। ଶୁଚୀନାଂ ରକ୍ଷିତାରଶ୍ଚ ନିତ୍ଯଂ ଵିଷଯଵାସିନାମ୍ ॥୧-୭-
ସେମାନେ ଶୂର ଓ ସଦା ଉତ୍ସାହୀ; ରାଜାଙ୍କର ନୀତି ଅନୁସରିଥିଲେ; ଏବଂ ସଦା ଶୁଚି ନାଗରିକମାନେ ପାଇଁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ ।
ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରମହିଂସନ୍ତସ୍ତେ କୋଶଂ ସମପୂରଯନ୍ । ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣଦଣ୍ଡାଃ ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ପୁରୁଷସ୍ଯ ବଲାବଲମ୍ ॥୧-୭-
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ପାଇଁ ଅହିଂସା ଅନୁସରି, ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଧନକୁ ପୂରଣ କରିଥିଲେ; ଏବଂ ଲୋକର ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖି କଠୋର ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥିଲେ ।
ଶୁଚୀନାମେକବୁଦ୍ଧୀନାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ସମ୍ପ୍ରଜାନତାମ୍ । ନାସୀତ୍ପୁରେ ଵା ରାଷ୍ଟ୍ରେ ଵା ମୃଷାଵାଦୀ ନରଃ କ୍ଵଚିତ୍ ॥୧-୭-
ଏହି ଶୁଚି ଓ ଏକମନ ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତେ ବୁଝିପାରିବାରେ ଦକ୍ଷ; ସହର କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟରେ କେଉଁଠି ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁଥିବା ଲୋକ ଥିଲେ ନାହିଁ ।
କ୍ଵଚିନ୍ନ ଦୁଷ୍ଟସ୍ତତ୍ରାସୀତ୍ ପରଦାରରତିର୍ନରଃ । ପ୍ରଶାନ୍ତଂ ସର୍ଵମେଵାସୀଦ୍ ରାଷ୍ଟ୍ରଂ ପୁରଵରଂ ଚ ତତ୍ ॥୧-୭-
ସେଠାରେ କେଉଁଠି ଦୁଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟର ଜୀବନୀ ସହିତ ଆସକ୍ତ ଲୋକ ଥିଲେ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଓ ମୁଖ୍ୟ ସହର ଶାନ୍ତ ଥିଲା ।
ସୁଵାସସଃ ସୁଵେଶାଶ୍ଚ ତେ ଚ ସର୍ଵେ ଶୁଚିଵ୍ରତାଃ । ହିତାର୍ଥାଶ୍ଚ ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଜାଗ୍ରତୋ ନଯଚକ୍ଷୁଷା ॥୧-୭-
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସୁଫଟା ଓ ସୁନ୍ଦର ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିଲେ; ଶୁଚି ନିୟମ ଅନୁସରିଥିଲେ; ଏବଂ ଜାଗ୍ରତ ନୟନ ଦ୍ୱାରା ରାଜାଙ୍କର ଭଲ ଦେଖୁଥିଲେ ।
ଗୁରୋର୍ଗୁଣଗୃହୀତାଶ୍ଚ ପ୍ରଖ୍ଯାତାଶ୍ଚ ପରାକ୍ରମୈଃ । ଵିଦେଶେଷ୍ଵପି ଵିଜ୍ଞାତାଃ ସର୍ଵତୋ ବୁଦ୍ଧିନିଶ୍ଚଯାଃ ॥୧-୭-
ସେମାନେ ଗୁରୁଙ୍କର ଗୁଣ ଅନୁସରିଥିଲେ; ପ୍ରତାପରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ବିଦେଶରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା; ସମସ୍ତଠି ନିଜ ବୁଦ୍ଧିରେ ଦୃଢ ଥିଲେ ।
ଅଭିତୋ ଗୁଣଵନ୍ତଶ୍ଚ ନ ଚାସନ୍ ଗୁଣଵର୍ଜିତାଃ । ସନ୍ଧିଵିଗ୍ରହତତ୍ଵଜ୍ଞାଃ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ସମ୍ପଦାନ୍ଵିତାଃ ॥୧-୭-
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଗୁଣବତୀ; କେଉଁଠି ଗୁଣ ନଥିବା ଲୋକ ଥିଲେ ନାହିଁ; ସନ୍ଧି ଓ ବିଗ୍ରହର ତତ୍ତ୍ୱରେ ପାରଙ୍ଗତ; ସ୍ୱଭାବରେ ସମୃଦ୍ଧି ଥିଲେ ।
ମଂତ୍ରସଂଵରଣେ ଶକ୍ତାଃ ଶକ୍ତାଃ ସୂକ୍ଷ୍ମାସୁ ବୁଦ୍ଧିଷୁ । ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରଵିଶେଷଜ୍ଞାଃ ସତତଂ ପ୍ରିଯଵାଦିନଃ ॥୧-୭-
ସେମାନେ ମନ୍ତ୍ର ରହିବାରେ ଦକ୍ଷ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୁଦ୍ଧିରେ ପାରଙ୍ଗତ; ସଦା ମିଳୁଥିବା ଭାବରେ କଥା କହୁଥିଲେ; ନୀତି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିପୁଣ ।
ଈଦୃଶୈସ୍ତୈରମାତ୍ଯୈଶ୍ଚ ରାଜା ଦଶରଥୋଽନଘଃ । ଉପପନ୍ନୋ ଗୁଣୋପେତୈରନ୍ଵଶାସଦ୍ ଵସୁନ୍ଧରାମ୍ ॥୧-୭-
ଏପରି ଗୁଣବତ୍ତା ଓ ଦକ୍ଷତା ଥିବା ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଦୋଷରହିତ ଦଶରଥ ରାଜା ଭୂମିକୁ ଶାସନ କରିଥିଲେ।
ଅଵେକ୍ଷ୍ଯମାଣଶ୍ଚାରେଣ ପ୍ରଜା ଧର୍ମେଣ ରକ୍ଷଯନ୍ । ପ୍ରଜାନାଂ ପାଲନଂ କୁର୍ଵନ୍ନଧର୍ମଂ ପରିଵର୍ଜଯନ୍ ॥୧-୭-
ଗୁପ୍ତଚର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଧର୍ମରେ ରହି ସେମାନେକୁ ସୁରକ୍ଷା କରି, ଅଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ରାଜା ପ୍ରଜାର ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ।
ଵିଶ୍ରୁତସ୍ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵଦାନ୍ଯଃ ସତ୍ଯସଂଗରଃ । ସ ତତ୍ର ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ଶଶାସ ପୃଥିଵୀମିମାମ୍ ॥୧-୭-
ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, କଥାରେ ଉଦାର, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ସେ ପୁରୁଷସିଂହ ଏଠାରେ ଭୂମିକୁ ଶାସନ କରିଥିଲେ।
ନାଧ୍ଯଗଚ୍ଛଦ୍ଵିଶିଷ୍ଟଂ ଵା ତୁଲ୍ଯଂ ଵା ଶତ୍ରୁମାତ୍ମନଃ । ମିତ୍ରଵାନ୍ନତସାମନ୍ତଃ ପ୍ରତାପହତକଣ୍ଟକଃ । ସ ଶଶାସ ଜଗଦ୍ ରାଜା ଦିଵି ଦେଵପତିର୍ଯଥା ॥୧-୭-
ରାଜାଙ୍କୁ ନିଜ ପ୍ରତି ଶତ୍ରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କିମ୍ବା ସମାନ ମିଳିଲେନି; ମିତ୍ରଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପ୍ରୀତି, ସାମନ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ, ଶକ୍ତିରେ ଦୁଷ୍ଟମାନେକୁ ଦମନ କରି, ସେ ରାଜା ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ଭଳି ଜଗତକୁ ଶାସନ କରିଥିଲେ।
ତୈର୍ମନ୍ତ୍ରିଭିର୍ମନ୍ତ୍ରହିତୈ ନିଵିଷ୍ଟୈ- ::ର୍ଵୃତୋଽନୁରକ୍ତୈଃ କୁଶଲୈଃ ସମର୍ଥୈଃ । ସ ପାର୍ଥିଵୋ ଦୀପ୍ତିମଵାପ ଯୁକ୍ତ- ::ସ୍ତେଜୋମଯୈର୍ଗୋଭିରିଵୋଦିତୋଽର୍କଃ ॥୧-୭-
ଏହି ଦକ୍ଷ, ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଦୟାଳୁ ଓ ଚତୁର୍ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ; ଏହି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ଦଶରଥ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ପାଇଥିଲେ, ଯେପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କିରଣରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ।
thumb|ଅଷ୍ଟମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟମଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏହା ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଅଷ୍ଟମ ସର୍ଗ; ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତସ୍ଯ ଚୈଵଂ ପ୍ରଭାଵସ୍ଯ ଧର୍ମଜ୍ଞସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ସୁତାର୍ଥଂ ତପ୍ଯମାନସ୍ଯ ନାସୀଦ୍ ଵଂଶକରଃ ସୁତଃ ॥୧-୮-
ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ମହାତ୍ମା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁତ୍ର ପାଇବା ଆଶାରେ ରହି ତଥାପି ତାଙ୍କ ଉତ୍ସରେ ପୁତ୍ର ହୋଇନଥିଲା।
ଚିନ୍ତଯାନସ୍ଯ ତସ୍ଯୈଵଂ ବୁଦ୍ଧିରାସୀନ୍ମହାତ୍ମନଃ । ସୁତାର୍ଥଂ ଵାଜିମେଧେନ କିମର୍ଥଂ ନ ଯଜାମ୍ଯହମ୍ ॥୧-୮-
ଏପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ମହାତ୍ମାଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଭାବ ଆସିଲା: 'ପୁତ୍ର ପାଇଁ ମୁଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କାହିଁକି କରିବି ନାହିଁ?'
ସ ନିଶ୍ଚିତାଂ ମତିଂ କୃତ୍ଵା ଯଷ୍ଟଵ୍ଯମିତି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ମନ୍ତ୍ରିଭିଃ ସହ ଧର୍ମାତ୍ମା ସର୍ଵୈରେଵ କୃତାତ୍ମଭିଃ ॥୧-୮-
ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଚୟ କରି, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ସମସ୍ତ ଦକ୍ଷ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଏହି ଭାବରେ ନିଷ୍ଚୟ କଲେ।
ତତୋଽବ୍ରଵୀନ୍ମହାତେଜାଃ ସୁମନ୍ତ୍ରଂ ମନ୍ତ୍ରିସତ୍ତମ । ଶୀଘ୍ରମାନଯ ମେ ସର୍ଵାନ୍ ଗୁରୂଂସ୍ତାନ୍ ସପୁରୋହିତାନ୍ ॥୧-୮-
ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଶରଥ ରାଜା, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ସତ୍ୱରେ ମୋତେ ସମସ୍ତ ଗୁରୁ ଓ ପୁରୋହିତମାନେକୁ ଆଣିଦେ।'
ତତଃ ସୁମନ୍ତ୍ରସ୍ତ୍ଵରିତଂ ଗତ୍ଵା ତ୍ଵରିତଵିକ୍ରମଃ । ସମାନଯତ୍ ସ ତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ସମସ୍ତାନ୍ ଵେଦପାରଗାନ୍ ॥୧-୮-
ସୁମନ୍ତ୍ର ତ୍ୱରିତ ଚଳନରେ, ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ଯାଇ, ସମସ୍ତ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନେକୁ ଏକଠା କରି ଆଣିଲେ।
ସୁଯଜ୍ଞଂ ଵାମଦେଵଂ ଚ ଜାବାଲିମଥ କାଶ୍ଯପମ୍ । ପୁରୋହିତଂ ଵଶିଷ୍ଠଂ ଚ ଯେ ଚାପ୍ଯନ୍ଯେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ॥୧-୮-
ସୁଯଜ୍ଞ, ବାମଦେବ, ଜାବାଲି, କାଶ୍ୟପ, ପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଆଣିଲେ।
ତାନ୍ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜା ଦଶରଥସ୍ତଦା । ଇଦଂ ଧର୍ମାର୍ଥସହିତଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୮-
ସେମାନେକୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦଶରଥ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭରିଥିବା ମୃଦୁ ଶବ୍ଦ କହିଲେ।
ତଦହଂ ଯଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛାମି ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା । କଥଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯାମ୍ଯହଂ କାମଂ ବୁଦ୍ଧିରତ୍ରଵିଚିନ୍ତ୍ଯତାମ୍ ॥୧-୮-
'ଏହିପରି ମୁଁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହେଁ। କିପରି ମୁଁ ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରିବି? ଏହି ଉପରେ ଆପଣମାନେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ।'
ତତଃ ସାଧ୍ଵିତି ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ପ୍ରତ୍ଯପୂଜଯନ୍ । ଵସିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖାଃ ସର୍ଵେ ପାର୍ଥିଵସ୍ଯ ମୁଖେରିତମ୍ ॥୧-୮-
ତାପରେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଶବ୍ଦକୁ 'ଭଲ କହିଛନ୍ତି!' ବୋଲି ସମ୍ମାନ କଲେ।
ଊଚୁଶ୍ଚ ପରମପ୍ରୀତାଃ ସର୍ଵେ ଦଶରଥଂ ଵଚଃ । ସମ୍ଭାରାଃ ସମ୍ଭ୍ରିଯନ୍ତାଂ ତେ ତୁରଗଶ୍ଚ ଵିମୁଚ୍ଯତାମ୍ ॥୧-୮-
ସମସ୍ତେ ଅତି ଖୁସି ହୋଇ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ଏକଠା କରାଯାଉ ଓ ଅଶ୍ୱକୁ ମୁକ୍ତ କରାଯାଉ।'
ସରଯ୍ଵାଶ୍ଚୋତ୍ତରେ ତୀରେ ଯଜ୍ଞଭୂମିର୍ଵିଧୀଯତାମ୍ । ସର୍ଵଥା ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସେ ପୁତ୍ରାନଭିପ୍ରେତାଂଶ୍ଚ ପାର୍ଥିଵ ॥୧-୮-
'ସରୟୂ ନଦୀର ଉତ୍ତର ତୀରରେ ଯଜ୍ଞ ଭୂମି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଉ। ରାଜା, ଆପଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଇଚ୍ଛିତ ପୁତ୍ର ପାଇବେ।'
ଯସ୍ଯ ତେ ଧାର୍ମିକୀ ବୁଦ୍ଧିରିଯଂ ପୁତ୍ରାର୍ଥମାଗତା । ତତସ୍ତୁଷ୍ଟୋଽଭଵଦ୍ ରାଜା ଶ୍ରୁତ୍ଵୈତଦ୍ ଦ୍ଵିଜଭାଷିତମ୍ ॥୧-୮-
'ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଏହି ଧର୍ମମୟ ନିଷ୍ଚୟ ଆପଣଙ୍କ ମନରେ ଆସିଛି,' ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି କଥା କହିବା ପରେ ରାଜା ଖୁସି ହେଲେ।
ଅମାତ୍ଯାନବ୍ରଵୀଦ୍ ରାଜା ହର୍ଷଵ୍ଯାକୁଲଲୋଚନଃ । ସମ୍ଭାରାଃ ସମ୍ଭ୍ରିଯନ୍ତାଂ ମେ ଗୁରୂଣାଂ ଵଚନାଦିହ ॥୧-୮-
ରାଜା ଆନନ୍ଦ ଓ ଉତ୍ସାହରେ ଆଖି ଭରି, ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୋ ପୂଜା ପାଇଁ ଗୁରୁମାନେ ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେହିପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଏଠାରେ କରାଯାଉ।"
ସମର୍ଥାଧିଷ୍ଠିତଶ୍ଚାଶ୍ଵଃ ସୋପାଧ୍ଯାଯୋ ଵିମୁଚ୍ଯତାମ୍ । ସରଯ୍ଵାଶ୍ଚୋତ୍ତରେ ତୀରେ ଯଜ୍ଞଭୂମିର୍ଵିଧୀଯତାମ୍ ॥୧-୮-
ଯେଉଁ ଅଶ୍ୱଟି ପୂଜିତ ହୋଇଛି, ତାହାକୁ ଏହାର ଶିକ୍ଷକ ସହିତ ନିୟମିତ ଦେଖାଶୁଣା ରେ ଛାଡିଦିଅ; ସରୟୂ ନଦୀର ଉତ୍ତର ତୀରରେ ପୂଜା ସ୍ଥଳ ତିଆରି କର।
ଶାନ୍ତଯଶ୍ଚାପି ଵର୍ଧନ୍ତାଂ ଯଥାକଲ୍ପଂ ଯଥାଵିଧି । ଶକ୍ଯଃ ପ୍ରାପ୍ତୁମଯଂ ଯଜ୍ଞଃ ସର୍ଵେଣାପି ମହୀକ୍ଷିତା ॥୧-୮-
ଶାନ୍ତି ପୂଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯଥାବିଧି ଏବଂ ପ୍ରଥା ଅନୁଯାୟୀ କରାଯାଉ; ଏହି ଯଜ୍ଞ ଯେଉଁ ରାଜା ସମର୍ଥ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସମ୍ଭବ।