ଚୀରାଜିନଧରୋ ଧୀରୋ ରାମୋ ଭଵତୁ ତାପସଃ। ଭରତୋ ଭଜତାମଦ୍ଯ ଯୌଵରାଜ୍ଯମକଣ୍ଟକମ୍
'ବାସ ଓ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି, ଧୈର୍ୟଶୀଳ ରାମ ଏବେ ତାପସ ହେଉନ୍ । ଭରତ ଆଜି ଅବିରୋଧରେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରୁନ୍ ।'
ଏଷ ମେ ପରମଃ କାମୋ ଦତ୍ତମେଵ ଵରଂ ଵୃଣେ। ଅଦ୍ଯ ଚୈଵ ହି ପଶ୍ଯେଯଂ ପ୍ରଯାନ୍ତଂ ରାଘଵଂ ଵନେ
'ଏହି ମୋର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଇଚ୍ଛା; ଆପଣ ଯେଉଁ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ, ମୁଁ ସେହି ଚାହେଁ । ଏବଂ ଆଜି ମୁଁ ଦେଖିପାରିବି ଯେ, ରାଘବ ବନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଛନ୍ତି ।'
ସ ରାଜରାଜୋ ଭଵ ସତ୍ଯସଂଗରଃ କୁଲଂ ଚ ଶୀଲଂ ଚ ହି ଜନ୍ମ ରକ୍ଷ ଚ। ପରତ୍ର ଵାସେ ହି ଵଦନ୍ତ୍ଯନୁତ୍ତମଂ ତପୋଧନାଃ ସତ୍ଯଵଚୋ ହିତଂ ନୃଣାମ୍
'ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରି, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଅନ୍ତୁ; ନିଜ ବଂଶ, ଚରିତ୍ର ଓ ଜନ୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ । କାରଣ, ପରଲୋକରେ ମୁନିମାନେ କହନ୍ତି, ସତ୍ୟବାଦିତା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମ ।'
thumb|ଦ୍ଵାଦଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵାଦଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଦ୍ୱାଦଶ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ ।
ତତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମହାରାଜଃ କୈକେଯ୍ଯା ଦାରୁଣଂ ଵଚଃ। ଚିନ୍ତାମଭିସମାପେଦେ ମୁହୂର୍ତଂ ପ୍ରତତାପ ଚ
ତାପରେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ନିର୍ଦୟ କଥା ଶୁଣି, ମହାରାଜ ଦଶରଥ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ।
କିଂ ନୁ ମେଽଯଂ ଦିଵାସ୍ଵପ୍ନଶ୍ଚିତ୍ତମୋହୋଽପି ଵା ମମ। ଅନୁଭୂତୋପସର୍ଗୋ ଵା ମନସୋ ଵାପ୍ଯୁପଦ୍ରଵଃ
'ଏହା କି ମୋର ଦିନେ ଦେଖିଥିବା ସ୍ୱପ୍ନ, କିମ୍ବା ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଛି? କିମ୍ବା ଏହା କୌଣସି ଅନୁଭୂତ ଦୁଃଖ, କିମ୍ବା ମନର ଅସ୍ଥିରତା?'
ଇତି ସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ତଦ୍ ରାଜା ନାଧ୍ଯଗଚ୍ଛତ୍ ତଦାସୁଖମ୍। ପ୍ରତିଲଭ୍ଯ ତତଃ ସଂଜ୍ଞାଂ କୈକେଯୀଵାକ୍ଯତାପିତଃ
ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ରାଜା ସେଇ ସମୟରେ କୌଣସି ଶାନ୍ତି ମିଳାଇପାରିଲେ ନାହିଁ । ପରେ, କୈକେୟୀଙ୍କ କଥାରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେ ପୁନର୍ବାର ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଲେ ।
ଵ୍ଯଥିତୋ ଵିକ୍ଲଵଶ୍ଚୈଵ ଵ୍ଯାଘ୍ରୀଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯଥା ମୃଗଃ। ଅସଂଵୃତାଯାମାସୀନୋ ଜଗତ୍ଯାଂ ଦୀର୍ଘମୁଚ୍ଛ୍ଵସନ୍
ଦୁଃଖରେ ଓ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି, ବାଘିଣୀକୁ ଦେଖିଥିବା ହରିଣ ପରି, ସେ ମାଟି ଉପରେ ବସି, ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ ।
ମଣ୍ଡଲେ ପନ୍ନଗୋ ରୁଦ୍ଧୋ ମନ୍ତ୍ରୈରିଵ ମହାଵିଷଃ। ଅହୋ ଧିଗିତି ସାମର୍ଷୋ ଵାଚମୁକ୍ତ୍ଵା ନରାଧିପଃ
ବୃତ୍ତରେ ଅଟକିଥିବା ବିଷାକ୍ତ ସାପ ପରି, ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଜା କ୍ରୋଧରେ 'ହାୟ, ଦୁଃଖ!' ବୋଲି ନିନ୍ଦା କଥା କହିଲେ ।
ମୋହମ୍ ଆପେଦିଵାନ୍ ଭୂଯଃ ଶୋକୋପହତଚେତନଃ। ଚିରେଣ ତୁ ନୃପଃ ସଂଜ୍ଞାଂ ପ୍ରତିଲଭ୍ଯ ସୁଦୁଃଖିତଃ
ଶୋକରେ ମନ ଭାରି ହୋଇ, ସେ ପୁନି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ବହୁଦିନ ପରେ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ରାଜା ପୁନର୍ବାର ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲେ ।
କୈକେଯୀମବ୍ରଵୀତ୍ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ନିର୍ଦହନ୍ନିଵ ତେଜସା। ନୃଶଂସେ ଦୁଷ୍ଟଚାରିତ୍ରେ କୁଲସ୍ଯାସ୍ଯ ଵିନାଶିନି
କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱାଳାମୟ ହୋଇ, ସେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ନିଷ୍ଠୁର, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର, ଏହି ବଂଶର ନାଶକାରିଣୀ!'
କିଂ କୃତଂ ତଵ ରାମେଣ ପାପେ ପାପଂ ମଯାପି ଵା। ସଦା ତେ ଜନନୀତୁଲ୍ଯାଂ ଵୃତ୍ତିଂ ଵହତି ରାଘଵଃ
'ହେ ପାପିନୀ, ରାମ ତୁମକୁ କଣ ଦୋଷ କରିଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ମୁଁ କଣ ଅପରାଧ କରିଛି? ରାଘବ ସଦା ତୁମକୁ ମାଆ ପରି ଆଦର କରିଛନ୍ତି ।'
ତସ୍ଯୈଵଂ ତ୍ଵମନର୍ଥାଯ କିଂନିମିତ୍ତମିହୋଦ୍ଯତା। ତ୍ଵଂ ମଯାଽଽତ୍ମଵିନାଶାଯ ଭଵନଂ ସ୍ଵଂ ନିଵେଶିତା
'ତେବେ, କି କାରଣରୁ ତୁମେ ଏହି ଅପକାର କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଘରେ ରଖିଛି, ତଥାପି ତୁମେ ମୋର ନାଶ ଚାହୁଁଛ ।'
ଅଵିଜ୍ଞାନାନ୍ନୃପସୁତା ଵ୍ଯାଲା ତୀକ୍ଷ୍ଣଵିଷା ଯଥା। ଜୀଵଲୋକୋ ଯଦା ସର୍ଵୋ ରାମସ୍ଯାହ ଗୁଣସ୍ତଵମ୍
'ଅଜାଣି, ରାଜକୁମାରୀ, ତୁମେ ତୀବ୍ର ବିଷାକ୍ତ ସାପ ପରି; ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ରାମଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରୁଛନ୍ତି—'
ଅପରାଧଂ କମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯାମୀଷ୍ଟମହଂ ସୁତମ୍। କୌସଲ୍ଯାଂ ଚ ସୁମିତ୍ରାଂ ଚ ତ୍ଯଜେଯମପି ଵା ଶ୍ରିଯମ୍
ମୁଁ କେଉଁ ଅପରାଧ ପାଇଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଛାଡିଦେବି? ମୁଁ କୌଶଳ୍ୟା କିମ୍ବା ସୁମିତ୍ରାକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡିପାରିବି, କିମ୍ବା ମୋର ଧନ-ଦୌଲତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦେଇଦେବି।
ଅପଶ୍ଯତସ୍ତୁ ମେ ରାମଂ ନଷ୍ଟଂ ଭଵତି ଚେତନମ୍। ତିଷ୍ଠେଲ୍ଲୋକୋ ଵିନା ସୂର୍ଯଂ ସସ୍ଯଂ ଵା ସଲିଲଂ ଵିନା
ମୁଁ ଯଦି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ, ତେବେ ମୋର ଜ୍ଞାନ ହରାଇଯିବ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା କିପରି ଜଗତ୍ ରହିପାରିବ? ଜଳ ବିନା କିପରି ଫସଲ ହେବ?
ନ ତୁ ରାମଂ ଵିନା ଦେହେ ତିଷ୍ଠେତ୍ତୁ ମମ ଜୀଵିତମ୍। ତଦଲଂ ତ୍ଯଜ୍ଯତାମେଷ ନିଶ୍ଚଯଃ ପାପନିଶ୍ଚଯେ
କିନ୍ତୁ ରାମ ବିନା ଏହି ଦେହରେ ମୋର ଜୀବନ ରହିପାରିବ ନାହିଁ; ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ଏଠାରେ ଛାଡିଦିଅ।
ଅପି ତେ ଚରଣୌ ମୂର୍ଧ୍ନା ସ୍ପୃଶାମ୍ଯେଷ ପ୍ରସୀଦ ମେ। କିମର୍ଥଂ ଚିନ୍ତିତଂ ପାପେ ତ୍ଵଯା ପରମଦାରୁଣମ୍
ମୁଁ ତୁମ ପାଦକୁ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଲାଗି ଛୁଇଁବି—ଦୟା କର; ଏପରି ଭୟଙ୍କର କଥା କାହିଁକି ଚିନ୍ତା କଲା, ହେ ଦୁଷ୍ଟ?
ଅଥ ଜିଜ୍ଞାସସେ ମାଂ ତ୍ଵଂ ଭରତସ୍ଯ ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯେ। ଅସ୍ତୁ ଯତ୍ତତ୍ତ୍ଵଯା ପୂର୍ଵଂ ଵ୍ଯାହୃତଂ ରାଘଵଂ ପ୍ରତି
ତୁମେ ଯଦି ମୋତେ ଭରତ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ କିମ୍ବା ଅପ୍ରେମ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଯେପରି ଆଗରୁ ରାଘବଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଥିଲ, ସେହିପରି ହେଉ।
ସ ମେ ଜ୍ଯେଷ୍ଠସୁତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଧର୍ମଜ୍ଯେଷ୍ଠ ଇତୀଵ ମେ। ତତ୍ ତ୍ଵଯା ପ୍ରିଯଵାଦିନ୍ଯା ସେଵାର୍ଥଂ କଥିତଂ ଭଵେତ୍
ସେ ମୋର ବଡ଼ ପୁଅ, ମହିମାଶାଳୀ ଏବଂ ଧର୍ମରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ; ତୁମେ ଯାହା କହିଥିଲ, ତାହା କେବଳ ସେବା ପାଇଁ ଥିଲା।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଶୋକସଂତପ୍ତା ସଂତାପଯସି ମାଂ ଭୃଶମ୍। ଆଵିଷ୍ଟାସି ଗୃହେ ଶୂନ୍ଯେ ସା ତ୍ଵଂ ପରଵଶଂ ଗତା
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶୋକରେ ଜର୍ଜରିତ ହୋଇ, ତୁମେ ମୋତେ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛ; ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଘରେ ତୁମେ ଅନ୍ୟର ଆଧୀନ ହୋଇପଡ଼ିଛ।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାଂ କୁଲେ ଦେଵି ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଃ ସୁମହାନଯମ୍। ଅନଯୋ ନଯସମ୍ପନ୍ନେ ଯତ୍ର ତେ ଵିକୃତା ମତିଃ
ହେ ଦେବୀ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଘରାଣାରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆସିଛି; ଯେଉଁଠାରେ ତୁମର ଧର୍ମପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ମନ ହୋଇଯାଇଛି।
ନହି କିଂଚିଦଯୁକ୍ତଂ ଵା ଵିପ୍ରିଯଂ ଵା ପୁରା ମମ। ଅକରୋସ୍ତ୍ଵଂ ଵିଶାଲାକ୍ଷି ତେନ ନ ଶ୍ରଦ୍ଦଧାମି ତେ
ହେ ବଡ଼ ଆଖିଥିବା, ତୁମେ କେବେ ମୋତେ ଅନୁଚିତ କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ କିଛି କରିନଥିଲ; ଏହିକାରଣରୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରୁନି।
ନନୁ ତେ ରାଘଵସ୍ତୁଲ୍ଯୋ ଭରତେନ ମହାତ୍ମନା। ବହୁଶୋ ହି ସ୍ମ ବାଲେ ତ୍ଵଂ କଥାଃ କଥଯସେ ମମ
ନିଶ୍ଚୟ, ତୁମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରାଘବ ଓ ମହାତ୍ମା ଭରତ ସମାନ; କାରଣ, ଛୁଆଁବେଳେ ତୁମେ ବାରମ୍ବାର ଏହି କଥା ମୋତେ କହୁଥିଲ।
ତସ୍ଯ ଧର୍ମାତ୍ମନୋ ଦେଵି ଵନେ ଵାସଂ ଯଶସ୍ଵିନଃ। କଥଂ ରୋଚଯସେ ଭୀରୁ ନଵ ଵର୍ଷାଣି ପଞ୍ଚ ଚ
ହେ ଭୟଭୀତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତାଙ୍କୁ ଚଉଦ ବର୍ଷ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟବାସ କେମିତି ଚାହୁଁଛ?
ଅତ୍ଯନ୍ତସୁକୁମାରସ୍ଯ ତସ୍ଯ ଧର୍ମେ କୃତାତ୍ମନଃ। କଥଂ ରୋଚଯସେ ଵାସମରଣ୍ଯେ ଭୃଶଦାରୁଣେ
ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁକୁମାର ଏବଂ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ତାଙ୍କୁ ଏହି କଠିନ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବାକୁ କିପରି ଇଚ୍ଛା କରୁଛ?
ରୋଚଯସ୍ଯଭିରାମସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ଶୁଭଲୋଚନେ। ତଵ ଶୁଶ୍ରୂଷମାଣସ୍ଯ କିମର୍ଥଂ ଵିପ୍ରଵାସନମ୍
ହେ ଶୁଭ ଦୃଷ୍ଟିଥିବା, ରାମ ମଧୁର ଏବଂ ତୁମ ସେବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ; ତାହାଲେ ତାଙ୍କୁ ନିକାଳିବାକୁ କାହିଁକି ଚାହୁଁଛ?
ରାମୋ ହି ଭରତାଦ୍ ଭୂଯସ୍ତଵ ଶୁଶ୍ରୂଷତେ ସଦା। ଵିଶେଷଂ ତ୍ଵଯି ତସ୍ମାତ୍ ତୁ ଭରତସ୍ଯ ନ ଲକ୍ଷଯେ
ନିଶ୍ଚୟ, ରାମ ସଦା ଭରତଠାରୁ ଅଧିକ ତୁମ ସେବା କରନ୍ତି; ଏଥିରେ ମୁଁ ଭରତଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ କୌଣସି ବିଶେଷ ଭାବ ଦେଖିନାହିଁ।
ଶୁଶ୍ରୂଷାଂ ଗୌରଵଂ ଚୈଵ ପ୍ରମାଣଂ ଵଚନକ୍ରିଯାମ୍। କସ୍ତୁ ଭୂଯସ୍ତରଂ କୁର୍ଯାଦନ୍ଯତ୍ର ପୁରୁଷର୍ଷଭାତ୍
ସେବା, ମାନ୍ୟତା ଏବଂ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ—ଏହି ସବୁରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଏ ଅଧିକ କରିପାରିବ?
ବହୂନାଂ ସ୍ତ୍ରୀସହସ୍ରାଣାଂ ବହୂନାଂ ଚୋପଜୀଵିନାମ୍। ପରିଵାଦୋଽପଵାଦୋ ଵା ରାଘଵେ ନୋପପଦ୍ଯତେ
ହଜାର-ହଜାର ମହିଳା ଏବଂ ଅନେକ ନିର୍ଭରଶୀଳ ମଧ୍ୟରେ ରାଘବଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ କେବେ କୌଣସି ନିନ୍ଦା କିମ୍ବା ଅପବାଦ ଶୁଣାଯାଏନାହିଁ।