ଇତି ଦେଵୀ ମହେଷ୍ଵାସଂ ପରିଗୃହ୍ଯାଭିଶସ୍ଯ ଚ। ତତଃ ପରମୁଵାଚେଦଂ ଵରଦଂ କାମମୋହିତମ୍
ଏପରି କହି, ରାଣୀ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁର୍ଧରଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଓ ପ୍ରଶଂସା କରି, ପରେ ଇଚ୍ଛାରେ ମୋହିତ ବରଦାତାଙ୍କୁ ଆଉ କଥା କହିଲେ।
ସ୍ମର ରାଜନ୍ ପୁରା ଵୃତ୍ତଂ ତସ୍ମିନ୍ ଦେଵାସୁରେ ରଣେ। ତତ୍ର ତ୍ଵାଂ ଚ୍ଯାଵଯଚ୍ଛତ୍ରୁସ୍ତଵ ଜୀଵିତମନ୍ତରା
ରାଜା, ପୂର୍ବେ ଦେବ-ଅସୁର ଯୁଦ୍ଧରେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ତୁମେ ସେଥିରେ ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଅପାୟରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ଏହାକୁ ମନେ ପକା।
ତତ୍ର ଚାପି ମଯା ଦେଵ ଯତ୍ ତ୍ଵଂ ସମଭିରକ୍ଷିତଃ। ଜାଗ୍ରତ୍ଯା ଯତମାନାଯାସ୍ତତୋ ମେ ପ୍ରଦଦୌ ଵରୌ
ସେଠାରେ, ମୁଁ ଜାଗି ଓ ପ୍ରୟାସ କରି ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲି; ତାହା ପାଇଁ ତୁମେ ମୋତେ ଦୁଇଟି ବର ଦେଇଥିଲେ।
ତୌ ଦତ୍ତୌ ଚ ଵରୌ ଦେଵ ନିକ୍ଷେପୌ ମୃଗଯାମ୍ଯହମ୍। ତଵୈଵ ପୃଥିଵୀପାଲ ସକାଶେ ରଘୁନନ୍ଦନ
ହେ ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷକ, ରଘୁବଂଶୀ, ସେଇ ଦୁଇଟି ବର ଯାହା ତୁମେ ଦେଇଥିଲ, ଏବେ ମୁଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମାଗୁଛି।
ତତ୍ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ୍ଯ ଧର୍ମେଣ ନ ଚେଦ୍ ଦାସ୍ଯସି ମେ ଵରମ୍। ଅଦ୍ଯୈଵ ହି ପ୍ରହାସ୍ଯାମି ଜୀଵିତଂ ତ୍ଵଦ୍ଵିମାନିତା
ଧର୍ମରେ ଯାହା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲ, ତୁମେ ଯଦି ଏହି ବର ଦେବାକୁ ମନା କର, ଏହି ଦିନେ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହୋଇ ମୁଁ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେବି।
ଵାଙ୍ମାତ୍ରେଣ ତଦା ରାଜା କୈକେଯ୍ଯା ସ୍ଵଵଶେ କୃତଃ। ପ୍ରଚସ୍କନ୍ଦ ଵିନାଶାଯ ପାଶଂ ମୃଗ ଇଵାତ୍ମନଃ
ସେତେବେଳେ କୈକେୟୀ କେବଳ କଥାରେ ରାଜାଙ୍କୁ ନିଜ ଅଧୀନ କରିଲେ; ଏକ ମୃଗ ଯେପରି ଫାନ୍ଦରେ ପଡ଼ି ନିଜ ନାଶ ଦିଗକୁ ଚାଲିଯାଏ, ସେପରି ରାଜା ଅଗ୍ରଗତି କଲେ।
ତତଃ ପରମୁଵାଚେଦଂ ଵରଦଂ କାମମୋହିତମ୍। ଵରୌ ଦେଯୌ ତ୍ଵଯା ଦେଵ ତଦା ଦତ୍ତୌ ମହୀପତେ
ତାପରେ ସେ ରାଜାଙ୍କୁ, ଯିଏ ଇଚ୍ଛା ଓ ମୋହରେ ଆବୃତ, ଏହିପରି କଥା କହିଲା: 'ମହାରାଜ, ଆପଣ ମୋତେ ଦୁଇଟି ଦାନ ଦେବେ ବୋଲି ଏହିପୂର୍ବରୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ ।'
ତୌ ତାଵଦହମଦ୍ଯୈଵ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ମେ ଵଚଃ। ଅଭିଷେକସମାରମ୍ଭୋ ରାଘଵସ୍ଯୋପକଲ୍ପିତଃ
ସେ କହିଲା: 'ମୁଁ ଏହି ଦୁଇଟି ଦାନ ଆଜି ଆପଣଙ୍କୁ କହିବି, ମୋ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ । ରାଘବଙ୍କର ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହୋଇଯାଇଛି ।'
ଅନେନୈଵାଭିଷେକେଣ ଭରତୋ ମେଽଭିଷିଚ୍ଯତାମ୍। ଯୋ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ଵରୋ ଦେଵ ଦତ୍ତଃ ପ୍ରୀତେନ ମେ ତ୍ଵଯା
'ଏହି ଅଭିଷେକ ଦ୍ୱାରା ମୋ ପୁଅ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଯାଉ । ଦ୍ୱିତୀୟ ଦାନ ଯାହା ଆପଣ ଆନନ୍ଦରେ ମୋତେ ଦେଇଥିଲେ, ସେହି ଦାନ ଏହି ।'
ତଦା ଦେଵାସୁରେ ଯୁଦ୍ଧେ ତସ୍ଯ କାଲୋଽଯମାଗତଃ। ନଵ ପଞ୍ଚ ଚ ଵର୍ଷାଣି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯମାଶ୍ରିତଃ
'ସେ ସମୟରେ, ଦେବ ଓ ଦାନବଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆପଣ ଯାହା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲେ, ଏହି ସମୟ ଏବେ ଆସିଛି । ରାମ ଚଉଦ ଅବଧି ପାଇଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବାସ କରୁନ୍ ।'
ଚୀରାଜିନଧରୋ ଧୀରୋ ରାମୋ ଭଵତୁ ତାପସଃ। ଭରତୋ ଭଜତାମଦ୍ଯ ଯୌଵରାଜ୍ଯମକଣ୍ଟକମ୍
'ବାସ ଓ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି, ଧୈର୍ୟଶୀଳ ରାମ ଏବେ ତାପସ ହେଉନ୍ । ଭରତ ଆଜି ଅବିରୋଧରେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରୁନ୍ ।'
ଏଷ ମେ ପରମଃ କାମୋ ଦତ୍ତମେଵ ଵରଂ ଵୃଣେ। ଅଦ୍ଯ ଚୈଵ ହି ପଶ୍ଯେଯଂ ପ୍ରଯାନ୍ତଂ ରାଘଵଂ ଵନେ
'ଏହି ମୋର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଇଚ୍ଛା; ଆପଣ ଯେଉଁ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ, ମୁଁ ସେହି ଚାହେଁ । ଏବଂ ଆଜି ମୁଁ ଦେଖିପାରିବି ଯେ, ରାଘବ ବନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଛନ୍ତି ।'
ସ ରାଜରାଜୋ ଭଵ ସତ୍ଯସଂଗରଃ କୁଲଂ ଚ ଶୀଲଂ ଚ ହି ଜନ୍ମ ରକ୍ଷ ଚ। ପରତ୍ର ଵାସେ ହି ଵଦନ୍ତ୍ଯନୁତ୍ତମଂ ତପୋଧନାଃ ସତ୍ଯଵଚୋ ହିତଂ ନୃଣାମ୍
'ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରି, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଅନ୍ତୁ; ନିଜ ବଂଶ, ଚରିତ୍ର ଓ ଜନ୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ । କାରଣ, ପରଲୋକରେ ମୁନିମାନେ କହନ୍ତି, ସତ୍ୟବାଦିତା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମ ।'
thumb|ଦ୍ଵାଦଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵାଦଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଦ୍ୱାଦଶ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ ।
ତତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମହାରାଜଃ କୈକେଯ୍ଯା ଦାରୁଣଂ ଵଚଃ। ଚିନ୍ତାମଭିସମାପେଦେ ମୁହୂର୍ତଂ ପ୍ରତତାପ ଚ
ତାପରେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ନିର୍ଦୟ କଥା ଶୁଣି, ମହାରାଜ ଦଶରଥ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ।
କିଂ ନୁ ମେଽଯଂ ଦିଵାସ୍ଵପ୍ନଶ୍ଚିତ୍ତମୋହୋଽପି ଵା ମମ। ଅନୁଭୂତୋପସର୍ଗୋ ଵା ମନସୋ ଵାପ୍ଯୁପଦ୍ରଵଃ
'ଏହା କି ମୋର ଦିନେ ଦେଖିଥିବା ସ୍ୱପ୍ନ, କିମ୍ବା ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଛି? କିମ୍ବା ଏହା କୌଣସି ଅନୁଭୂତ ଦୁଃଖ, କିମ୍ବା ମନର ଅସ୍ଥିରତା?'
ଇତି ସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ତଦ୍ ରାଜା ନାଧ୍ଯଗଚ୍ଛତ୍ ତଦାସୁଖମ୍। ପ୍ରତିଲଭ୍ଯ ତତଃ ସଂଜ୍ଞାଂ କୈକେଯୀଵାକ୍ଯତାପିତଃ
ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ରାଜା ସେଇ ସମୟରେ କୌଣସି ଶାନ୍ତି ମିଳାଇପାରିଲେ ନାହିଁ । ପରେ, କୈକେୟୀଙ୍କ କଥାରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେ ପୁନର୍ବାର ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଲେ ।
ଵ୍ଯଥିତୋ ଵିକ୍ଲଵଶ୍ଚୈଵ ଵ୍ଯାଘ୍ରୀଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯଥା ମୃଗଃ। ଅସଂଵୃତାଯାମାସୀନୋ ଜଗତ୍ଯାଂ ଦୀର୍ଘମୁଚ୍ଛ୍ଵସନ୍
ଦୁଃଖରେ ଓ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି, ବାଘିଣୀକୁ ଦେଖିଥିବା ହରିଣ ପରି, ସେ ମାଟି ଉପରେ ବସି, ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ ।
ମଣ୍ଡଲେ ପନ୍ନଗୋ ରୁଦ୍ଧୋ ମନ୍ତ୍ରୈରିଵ ମହାଵିଷଃ। ଅହୋ ଧିଗିତି ସାମର୍ଷୋ ଵାଚମୁକ୍ତ୍ଵା ନରାଧିପଃ
ବୃତ୍ତରେ ଅଟକିଥିବା ବିଷାକ୍ତ ସାପ ପରି, ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଜା କ୍ରୋଧରେ 'ହାୟ, ଦୁଃଖ!' ବୋଲି ନିନ୍ଦା କଥା କହିଲେ ।
ମୋହମ୍ ଆପେଦିଵାନ୍ ଭୂଯଃ ଶୋକୋପହତଚେତନଃ। ଚିରେଣ ତୁ ନୃପଃ ସଂଜ୍ଞାଂ ପ୍ରତିଲଭ୍ଯ ସୁଦୁଃଖିତଃ
ଶୋକରେ ମନ ଭାରି ହୋଇ, ସେ ପୁନି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ବହୁଦିନ ପରେ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ରାଜା ପୁନର୍ବାର ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲେ ।
କୈକେଯୀମବ୍ରଵୀତ୍ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ନିର୍ଦହନ୍ନିଵ ତେଜସା। ନୃଶଂସେ ଦୁଷ୍ଟଚାରିତ୍ରେ କୁଲସ୍ଯାସ୍ଯ ଵିନାଶିନି
କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱାଳାମୟ ହୋଇ, ସେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ନିଷ୍ଠୁର, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର, ଏହି ବଂଶର ନାଶକାରିଣୀ!'
କିଂ କୃତଂ ତଵ ରାମେଣ ପାପେ ପାପଂ ମଯାପି ଵା। ସଦା ତେ ଜନନୀତୁଲ୍ଯାଂ ଵୃତ୍ତିଂ ଵହତି ରାଘଵଃ
'ହେ ପାପିନୀ, ରାମ ତୁମକୁ କଣ ଦୋଷ କରିଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ମୁଁ କଣ ଅପରାଧ କରିଛି? ରାଘବ ସଦା ତୁମକୁ ମାଆ ପରି ଆଦର କରିଛନ୍ତି ।'
ତସ୍ଯୈଵଂ ତ୍ଵମନର୍ଥାଯ କିଂନିମିତ୍ତମିହୋଦ୍ଯତା। ତ୍ଵଂ ମଯାଽଽତ୍ମଵିନାଶାଯ ଭଵନଂ ସ୍ଵଂ ନିଵେଶିତା
'ତେବେ, କି କାରଣରୁ ତୁମେ ଏହି ଅପକାର କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଘରେ ରଖିଛି, ତଥାପି ତୁମେ ମୋର ନାଶ ଚାହୁଁଛ ।'
ଅଵିଜ୍ଞାନାନ୍ନୃପସୁତା ଵ୍ଯାଲା ତୀକ୍ଷ୍ଣଵିଷା ଯଥା। ଜୀଵଲୋକୋ ଯଦା ସର୍ଵୋ ରାମସ୍ଯାହ ଗୁଣସ୍ତଵମ୍
'ଅଜାଣି, ରାଜକୁମାରୀ, ତୁମେ ତୀବ୍ର ବିଷାକ୍ତ ସାପ ପରି; ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ରାମଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରୁଛନ୍ତି—'
ଅପରାଧଂ କମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯାମୀଷ୍ଟମହଂ ସୁତମ୍। କୌସଲ୍ଯାଂ ଚ ସୁମିତ୍ରାଂ ଚ ତ୍ଯଜେଯମପି ଵା ଶ୍ରିଯମ୍
ମୁଁ କେଉଁ ଅପରାଧ ପାଇଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଛାଡିଦେବି? ମୁଁ କୌଶଳ୍ୟା କିମ୍ବା ସୁମିତ୍ରାକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡିପାରିବି, କିମ୍ବା ମୋର ଧନ-ଦୌଲତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦେଇଦେବି।
ଅପଶ୍ଯତସ୍ତୁ ମେ ରାମଂ ନଷ୍ଟଂ ଭଵତି ଚେତନମ୍। ତିଷ୍ଠେଲ୍ଲୋକୋ ଵିନା ସୂର୍ଯଂ ସସ୍ଯଂ ଵା ସଲିଲଂ ଵିନା
ମୁଁ ଯଦି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ, ତେବେ ମୋର ଜ୍ଞାନ ହରାଇଯିବ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା କିପରି ଜଗତ୍ ରହିପାରିବ? ଜଳ ବିନା କିପରି ଫସଲ ହେବ?
ନ ତୁ ରାମଂ ଵିନା ଦେହେ ତିଷ୍ଠେତ୍ତୁ ମମ ଜୀଵିତମ୍। ତଦଲଂ ତ୍ଯଜ୍ଯତାମେଷ ନିଶ୍ଚଯଃ ପାପନିଶ୍ଚଯେ
କିନ୍ତୁ ରାମ ବିନା ଏହି ଦେହରେ ମୋର ଜୀବନ ରହିପାରିବ ନାହିଁ; ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ଏଠାରେ ଛାଡିଦିଅ।
ଅପି ତେ ଚରଣୌ ମୂର୍ଧ୍ନା ସ୍ପୃଶାମ୍ଯେଷ ପ୍ରସୀଦ ମେ। କିମର୍ଥଂ ଚିନ୍ତିତଂ ପାପେ ତ୍ଵଯା ପରମଦାରୁଣମ୍
ମୁଁ ତୁମ ପାଦକୁ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଲାଗି ଛୁଇଁବି—ଦୟା କର; ଏପରି ଭୟଙ୍କର କଥା କାହିଁକି ଚିନ୍ତା କଲା, ହେ ଦୁଷ୍ଟ?
ଅଥ ଜିଜ୍ଞାସସେ ମାଂ ତ୍ଵଂ ଭରତସ୍ଯ ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯେ। ଅସ୍ତୁ ଯତ୍ତତ୍ତ୍ଵଯା ପୂର୍ଵଂ ଵ୍ଯାହୃତଂ ରାଘଵଂ ପ୍ରତି
ତୁମେ ଯଦି ମୋତେ ଭରତ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ କିମ୍ବା ଅପ୍ରେମ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଯେପରି ଆଗରୁ ରାଘବଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଥିଲ, ସେହିପରି ହେଉ।
ସ ମେ ଜ୍ଯେଷ୍ଠସୁତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଧର୍ମଜ୍ଯେଷ୍ଠ ଇତୀଵ ମେ। ତତ୍ ତ୍ଵଯା ପ୍ରିଯଵାଦିନ୍ଯା ସେଵାର୍ଥଂ କଥିତଂ ଭଵେତ୍
ସେ ମୋର ବଡ଼ ପୁଅ, ମହିମାଶାଳୀ ଏବଂ ଧର୍ମରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ; ତୁମେ ଯାହା କହିଥିଲ, ତାହା କେବଳ ସେବା ପାଇଁ ଥିଲା।