ତେନାଜଯ୍ଯେନ ମୁଖ୍ଯେନ ରାଘଵେଣ ମହାତ୍ମନା। ଶପେ ତେ ଜୀଵନାର୍ହେଣ ବ୍ରୂହି ଯନ୍ମନସେପ୍ସିତମ୍
ଅଜୟ ଓ ମହାତ୍ମା ରାଘବ ରାମଙ୍କ ନାମରେ, ଯିଏ ଜୀବନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଶପଥ ଦେଉଛି, ମନରେ ଯାହା ଅଛି ତାହା କହ।
ଯଂ ମୁହୂର୍ତମପଶ୍ଯଂସ୍ତୁ ନ ଜୀଵେ ତମହଂ ଧ୍ରୁଵମ୍। ତେନ ରାମେଣ କୈକେଯି ଶପେ ତେ ଵଚନକ୍ରିଯାମ୍
ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହୁଛି, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ବିନା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବି ନାହିଁ; ଏହି ରାମଙ୍କ ନାମରେ, କୈକେୟୀ, ମୁଁ ତୁମର ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବି ବୋଲି ଶପଥ ଦେଉଛି।
ଆତ୍ମନା ଚାତ୍ମଜୈଶ୍ଚାନ୍ଯୈର୍ଵୃଣେ ଯଂ ମନୁଜର୍ଷଭମ୍। ତେନ ରାମେଣ କୈକେଯି ଶପେ ତେ ଵଚନକ୍ରିଯାମ୍
ମୁଁ ନିଜକୁ, ମୋ ପୁଅମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାହାକୁ ବାଛିଛି, ସେଇ ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମଙ୍କ ନାମରେ, କୈକେୟୀ, ମୁଁ ତୁମର କଥା ପୂରଣ କରିବି ବୋଲି ଶପଥ ଦେଉଛି।
ଭଦ୍ରେ ହୃଦଯମପ୍ଯେତଦନୁମୃଶ୍ଯୋଦ୍ଧରସ୍ଵ ମେ। ଏତତ୍ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ କୈକେଯି ବ୍ରୂହି ଯତ୍ ସାଧୁ ମନ୍ଯସେ
ଭଲ ମହିଳା, ଏହି କଥା ହୃଦୟରେ ଭାବି ମୋତେ ମୁକ୍ତି ଦିଅ; ଭଲଭାବେ ବିଚାର କର, କୈକେୟୀ, ଏବଂ ଯାହା ଠିକ୍ ମନେ କରୁଛ, ତାହା କହ।
ବଲମାତ୍ମନି ପଶ୍ଯନ୍ତୀ ନ ଵିଶଙ୍କିତୁମର୍ହସି। କରିଷ୍ଯାମି ତଵ ପ୍ରୀତିଂ ସୁକୃତେନାପି ତେ ଶପେ
ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ଦେଖି, ତୁମେ ଦ୍ୱିଧା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମୁଁ ତୁମର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି, ନିଜ ପୁଣ୍ୟରେ ତୁମକୁ ଶପଥ ଦେଉଛି।
ତେନ ଵାକ୍ଯେନ ସଂହୃଷ୍ଟା ତମଭିପ୍ରାଯମାତ୍ମନଃ। ଵ୍ଯାଜହାର ମହାଘୋରମଭ୍ଯାଗତମିଵାନ୍ତକମ୍
ସେଇ କଥା ଶୁଣି କୈକେୟୀ ଖୁସି ହେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଇଚ୍ଛାକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ, ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁ ନିଜେ ଆସିଥାଏ।
ଯଥା କ୍ରମେଣ ଶପସେ ଵରଂ ମମ ଦଦାସି ଚ। ତଚ୍ଛୃଣ୍ଵନ୍ତୁ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶଦ୍ ଦେଵାଃ ସେନ୍ଦ୍ରପୁରୋଗମାଃ
ତୁମେ ଯେପରି ଅନୁକ୍ରମରେ ଶପଥ ଦେଲା ଏବଂ ମୋତେ ବର ଦେଲା, ଏହି କଥା ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ତିରିଶି ଦେବତାମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଚନ୍ଦ୍ରାଦିତ୍ଯୌ ନଭଶ୍ଚୈଵ ଗ୍ରହା ରାତ୍ର୍ଯହନୀ ଦିଶଃ। ଜଗଚ୍ଚ ପୃଥିଵୀ ଚେଯଂ ସଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସରାକ୍ଷସାଃ
ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଆକାଶ, ଗ୍ରହମାନେ, ରାତି ଦିନ, ଦିଗବଳୟ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍, ଏହି ପୃଥିବୀ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଏହାକୁ ସାକ୍ଷୀ ରଉନ୍ତୁ।
ନିଶାଚରାଣି ଭୂତାନି ଗୃହେଷୁ ଗୃହଦେଵତାଃ। ଯାନି ଚାନ୍ଯାନି ଭୂତାନି ଜାନୀଯୁର୍ଭାଷିତଂ ତଵ
ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ପ୍ରେତ, ଭୂତମାନେ, ଘରରେ ଘରଦେବତା, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନେ ତୁମେ କହିଥିବା କଥାକୁ ଜାଣନ୍ତୁ।
ସତ୍ଯସଂଧୋ ମହାତେଜା ଧର୍ମଜ୍ଞଃ ସତ୍ଯଵାକ୍ଶୁଚିଃ। ଵରଂ ମମ ଦଦାତ୍ଯେଷ ସର୍ଵେ ଶୃଣ୍ଵନ୍ତୁ ଦୈଵତାଃ
ଏହି ଯିଏ ସତ୍ୟବ୍ରତ, ମହାତେଜସ୍ବୀ, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ପବିତ୍ର, ସେ ମୋତେ ବର ଦେଉଛନ୍ତି—ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏହା ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଇତି ଦେଵୀ ମହେଷ୍ଵାସଂ ପରିଗୃହ୍ଯାଭିଶସ୍ଯ ଚ। ତତଃ ପରମୁଵାଚେଦଂ ଵରଦଂ କାମମୋହିତମ୍
ଏପରି କହି, ରାଣୀ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁର୍ଧରଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଓ ପ୍ରଶଂସା କରି, ପରେ ଇଚ୍ଛାରେ ମୋହିତ ବରଦାତାଙ୍କୁ ଆଉ କଥା କହିଲେ।
ସ୍ମର ରାଜନ୍ ପୁରା ଵୃତ୍ତଂ ତସ୍ମିନ୍ ଦେଵାସୁରେ ରଣେ। ତତ୍ର ତ୍ଵାଂ ଚ୍ଯାଵଯଚ୍ଛତ୍ରୁସ୍ତଵ ଜୀଵିତମନ୍ତରା
ରାଜା, ପୂର୍ବେ ଦେବ-ଅସୁର ଯୁଦ୍ଧରେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ତୁମେ ସେଥିରେ ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଅପାୟରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ଏହାକୁ ମନେ ପକା।
ତତ୍ର ଚାପି ମଯା ଦେଵ ଯତ୍ ତ୍ଵଂ ସମଭିରକ୍ଷିତଃ। ଜାଗ୍ରତ୍ଯା ଯତମାନାଯାସ୍ତତୋ ମେ ପ୍ରଦଦୌ ଵରୌ
ସେଠାରେ, ମୁଁ ଜାଗି ଓ ପ୍ରୟାସ କରି ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲି; ତାହା ପାଇଁ ତୁମେ ମୋତେ ଦୁଇଟି ବର ଦେଇଥିଲେ।
ତୌ ଦତ୍ତୌ ଚ ଵରୌ ଦେଵ ନିକ୍ଷେପୌ ମୃଗଯାମ୍ଯହମ୍। ତଵୈଵ ପୃଥିଵୀପାଲ ସକାଶେ ରଘୁନନ୍ଦନ
ହେ ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷକ, ରଘୁବଂଶୀ, ସେଇ ଦୁଇଟି ବର ଯାହା ତୁମେ ଦେଇଥିଲ, ଏବେ ମୁଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମାଗୁଛି।
ତତ୍ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ୍ଯ ଧର୍ମେଣ ନ ଚେଦ୍ ଦାସ୍ଯସି ମେ ଵରମ୍। ଅଦ୍ଯୈଵ ହି ପ୍ରହାସ୍ଯାମି ଜୀଵିତଂ ତ୍ଵଦ୍ଵିମାନିତା
ଧର୍ମରେ ଯାହା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲ, ତୁମେ ଯଦି ଏହି ବର ଦେବାକୁ ମନା କର, ଏହି ଦିନେ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହୋଇ ମୁଁ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେବି।
ଵାଙ୍ମାତ୍ରେଣ ତଦା ରାଜା କୈକେଯ୍ଯା ସ୍ଵଵଶେ କୃତଃ। ପ୍ରଚସ୍କନ୍ଦ ଵିନାଶାଯ ପାଶଂ ମୃଗ ଇଵାତ୍ମନଃ
ସେତେବେଳେ କୈକେୟୀ କେବଳ କଥାରେ ରାଜାଙ୍କୁ ନିଜ ଅଧୀନ କରିଲେ; ଏକ ମୃଗ ଯେପରି ଫାନ୍ଦରେ ପଡ଼ି ନିଜ ନାଶ ଦିଗକୁ ଚାଲିଯାଏ, ସେପରି ରାଜା ଅଗ୍ରଗତି କଲେ।
ତତଃ ପରମୁଵାଚେଦଂ ଵରଦଂ କାମମୋହିତମ୍। ଵରୌ ଦେଯୌ ତ୍ଵଯା ଦେଵ ତଦା ଦତ୍ତୌ ମହୀପତେ
ତାପରେ ସେ ରାଜାଙ୍କୁ, ଯିଏ ଇଚ୍ଛା ଓ ମୋହରେ ଆବୃତ, ଏହିପରି କଥା କହିଲା: 'ମହାରାଜ, ଆପଣ ମୋତେ ଦୁଇଟି ଦାନ ଦେବେ ବୋଲି ଏହିପୂର୍ବରୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ ।'
ତୌ ତାଵଦହମଦ୍ଯୈଵ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ମେ ଵଚଃ। ଅଭିଷେକସମାରମ୍ଭୋ ରାଘଵସ୍ଯୋପକଲ୍ପିତଃ
ସେ କହିଲା: 'ମୁଁ ଏହି ଦୁଇଟି ଦାନ ଆଜି ଆପଣଙ୍କୁ କହିବି, ମୋ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ । ରାଘବଙ୍କର ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହୋଇଯାଇଛି ।'
ଅନେନୈଵାଭିଷେକେଣ ଭରତୋ ମେଽଭିଷିଚ୍ଯତାମ୍। ଯୋ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ଵରୋ ଦେଵ ଦତ୍ତଃ ପ୍ରୀତେନ ମେ ତ୍ଵଯା
'ଏହି ଅଭିଷେକ ଦ୍ୱାରା ମୋ ପୁଅ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଯାଉ । ଦ୍ୱିତୀୟ ଦାନ ଯାହା ଆପଣ ଆନନ୍ଦରେ ମୋତେ ଦେଇଥିଲେ, ସେହି ଦାନ ଏହି ।'
ତଦା ଦେଵାସୁରେ ଯୁଦ୍ଧେ ତସ୍ଯ କାଲୋଽଯମାଗତଃ। ନଵ ପଞ୍ଚ ଚ ଵର୍ଷାଣି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯମାଶ୍ରିତଃ
'ସେ ସମୟରେ, ଦେବ ଓ ଦାନବଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆପଣ ଯାହା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲେ, ଏହି ସମୟ ଏବେ ଆସିଛି । ରାମ ଚଉଦ ଅବଧି ପାଇଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବାସ କରୁନ୍ ।'
ଚୀରାଜିନଧରୋ ଧୀରୋ ରାମୋ ଭଵତୁ ତାପସଃ। ଭରତୋ ଭଜତାମଦ୍ଯ ଯୌଵରାଜ୍ଯମକଣ୍ଟକମ୍
'ବାସ ଓ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି, ଧୈର୍ୟଶୀଳ ରାମ ଏବେ ତାପସ ହେଉନ୍ । ଭରତ ଆଜି ଅବିରୋଧରେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରୁନ୍ ।'
ଏଷ ମେ ପରମଃ କାମୋ ଦତ୍ତମେଵ ଵରଂ ଵୃଣେ। ଅଦ୍ଯ ଚୈଵ ହି ପଶ୍ଯେଯଂ ପ୍ରଯାନ୍ତଂ ରାଘଵଂ ଵନେ
'ଏହି ମୋର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଇଚ୍ଛା; ଆପଣ ଯେଉଁ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ, ମୁଁ ସେହି ଚାହେଁ । ଏବଂ ଆଜି ମୁଁ ଦେଖିପାରିବି ଯେ, ରାଘବ ବନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଛନ୍ତି ।'
ସ ରାଜରାଜୋ ଭଵ ସତ୍ଯସଂଗରଃ କୁଲଂ ଚ ଶୀଲଂ ଚ ହି ଜନ୍ମ ରକ୍ଷ ଚ। ପରତ୍ର ଵାସେ ହି ଵଦନ୍ତ୍ଯନୁତ୍ତମଂ ତପୋଧନାଃ ସତ୍ଯଵଚୋ ହିତଂ ନୃଣାମ୍
'ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରି, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଅନ୍ତୁ; ନିଜ ବଂଶ, ଚରିତ୍ର ଓ ଜନ୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ । କାରଣ, ପରଲୋକରେ ମୁନିମାନେ କହନ୍ତି, ସତ୍ୟବାଦିତା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମ ।'
thumb|ଦ୍ଵାଦଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵାଦଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଦ୍ୱାଦଶ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ ।
ତତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମହାରାଜଃ କୈକେଯ୍ଯା ଦାରୁଣଂ ଵଚଃ। ଚିନ୍ତାମଭିସମାପେଦେ ମୁହୂର୍ତଂ ପ୍ରତତାପ ଚ
ତାପରେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ନିର୍ଦୟ କଥା ଶୁଣି, ମହାରାଜ ଦଶରଥ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ।
କିଂ ନୁ ମେଽଯଂ ଦିଵାସ୍ଵପ୍ନଶ୍ଚିତ୍ତମୋହୋଽପି ଵା ମମ। ଅନୁଭୂତୋପସର୍ଗୋ ଵା ମନସୋ ଵାପ୍ଯୁପଦ୍ରଵଃ
'ଏହା କି ମୋର ଦିନେ ଦେଖିଥିବା ସ୍ୱପ୍ନ, କିମ୍ବା ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଛି? କିମ୍ବା ଏହା କୌଣସି ଅନୁଭୂତ ଦୁଃଖ, କିମ୍ବା ମନର ଅସ୍ଥିରତା?'
ଇତି ସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ତଦ୍ ରାଜା ନାଧ୍ଯଗଚ୍ଛତ୍ ତଦାସୁଖମ୍। ପ୍ରତିଲଭ୍ଯ ତତଃ ସଂଜ୍ଞାଂ କୈକେଯୀଵାକ୍ଯତାପିତଃ
ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ରାଜା ସେଇ ସମୟରେ କୌଣସି ଶାନ୍ତି ମିଳାଇପାରିଲେ ନାହିଁ । ପରେ, କୈକେୟୀଙ୍କ କଥାରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେ ପୁନର୍ବାର ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଲେ ।
ଵ୍ଯଥିତୋ ଵିକ୍ଲଵଶ୍ଚୈଵ ଵ୍ଯାଘ୍ରୀଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯଥା ମୃଗଃ। ଅସଂଵୃତାଯାମାସୀନୋ ଜଗତ୍ଯାଂ ଦୀର୍ଘମୁଚ୍ଛ୍ଵସନ୍
ଦୁଃଖରେ ଓ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି, ବାଘିଣୀକୁ ଦେଖିଥିବା ହରିଣ ପରି, ସେ ମାଟି ଉପରେ ବସି, ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ ।
ମଣ୍ଡଲେ ପନ୍ନଗୋ ରୁଦ୍ଧୋ ମନ୍ତ୍ରୈରିଵ ମହାଵିଷଃ। ଅହୋ ଧିଗିତି ସାମର୍ଷୋ ଵାଚମୁକ୍ତ୍ଵା ନରାଧିପଃ
ବୃତ୍ତରେ ଅଟକିଥିବା ବିଷାକ୍ତ ସାପ ପରି, ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଜା କ୍ରୋଧରେ 'ହାୟ, ଦୁଃଖ!' ବୋଲି ନିନ୍ଦା କଥା କହିଲେ ।
ମୋହମ୍ ଆପେଦିଵାନ୍ ଭୂଯଃ ଶୋକୋପହତଚେତନଃ। ଚିରେଣ ତୁ ନୃପଃ ସଂଜ୍ଞାଂ ପ୍ରତିଲଭ୍ଯ ସୁଦୁଃଖିତଃ
ଶୋକରେ ମନ ଭାରି ହୋଇ, ସେ ପୁନି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ବହୁଦିନ ପରେ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ରାଜା ପୁନର୍ବାର ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲେ ।