ସଂଵିଵେଶାବଲା ଭୂମୌ ନିଵେଶ୍ଯ ଭ୍ରୁକୁଟିଂ ମୁଖେ। ତତଶ୍ଚିତ୍ରାଣି ମାଲ୍ଯାନି ଦିଵ୍ଯାନ୍ଯାଭରଣାନି ଚ
ସେ, ଦୁଃଖରେ ଅଶକ୍ତ ହୋଇ, ଭୂମିରେ ଶୋଇ ପଡିଲେ, ମୁହଁରେ ଭୃକୁଟି ଚିଢ଼ିଲେ; ତାପରେ ତାଙ୍କର ଚମତ୍କାର ମାଳା ଓ ଦିବ୍ୟ ଗହନା—
ଅପଵିଦ୍ଧାନି କୈକେଯ୍ଯା ତାନି ଭୂମିଂ ପ୍ରପେଦିରେ। ତଯା ତାନ୍ଯ୍ ଅପଵିଦ୍ଧାନି ମାଲ୍ଯାନ୍ଯ୍ ଆଭରଣାନି ଚ
କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ଖୋଲି ଦିଆଯାଇଥିବା ସେହି ସମସ୍ତ ମାଳା ଓ ଗହନା ଭୂମିରେ ପଡିଗଲା; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଥିଲା।
ଅଶୋଭଯନ୍ତ ଵସୁଧାଂ ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଯଥା ନଭଃ। କ୍ରୋଧାଗାରେ ଚ ପତିତା ସା ବଭୌ ମଲିନାମ୍ବରା
ସେ କ୍ରୋଧର ଘରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପୋଷାକ ମେଳା ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏହା ଭୂମିକୁ ଅପରିଷ୍କୃତ କରିଦେଉଥିଲା, ଯେପରି ତାରାମାନେ ଆକାଶକୁ ଅଶୋଭନ କରନ୍ତି।
ଏକଵେଣୀଂ ଦୃଢାଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ଗତସତ୍ତ୍ଵେଵ କିଂନରୀ। ଆଜ୍ଞାପ୍ଯ ତୁ ମହାରାଜୋ ରାଘଵସ୍ଯାଭିଷେଚନମ୍
ତାଙ୍କର କେଶ ଏକ ଗଠିଆ ଚୁଟିରେ ଭଲଭାବେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲା, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେଉଁଠି ଜୀବନ ନାହିଁ ଏମିତି କିଛି କିନ୍ନରୀ। ଏହି ସମୟରେ ମହାରାଜା ରାଘବଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ।
ପ୍ରିଯାର୍ହାଂ ପ୍ରିଯମାଖ୍ଯାତୁଂ ଵିଵେଶାନ୍ତଃପୁରଂ ଵଶୀ। ସ କୈକେଯ୍ଯା ଗୃହଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ମହାଯଶାଃ
ଯିଏ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଖୁସି ଦେବାର ଯୋଗ୍ୟ, ସେ ନିଜକୁ ସଂଯମରେ ରଖି, ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେ ମହାନ୍ୟ ମହିମାଶାଳୀ କୈକେୟୀଙ୍କ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ପାଣ୍ଡୁରାଭ୍ରମ୍ ଇଵାକାଶଂ ରାହୁଯୁକ୍ତଂ ନିଶାକରଃ। ଶୁକ-ବର୍ହିସମାଯୁକ୍ତଂ କ୍ରୌଞ୍ଚହଂସରୁତାଯୁତମ୍
ଏହା ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଧଳା ମେଘରେ ଆକାଶ, ରାହୁ ଧରିଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମା, ମୟୂର ଓ ବର୍ଣ୍ଣପକ୍ଷୀ ଭରିଥିବା, କଞ୍ଚ ଓ ହଂସର ଡାକରେ ଗଞ୍ଜାମିତ।
ଵାଦିତ୍ରରଵସଙ୍ଘୁଷ୍ଟଂ କୁବ୍ଜାଵାମନିକାଯୁତମ୍। ଲତାଗୃହୈଶ୍ଚିତ୍ରଗୃହୈଶ୍ଚମ୍ପକାଶୋକଶୋଭିତୈଃ
ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ଧ୍ୱନିରେ ଗଞ୍ଜାମିତ, କୁବ୍ଜ ଓ ବାମନୀ ଦାସୀମାନେ ଥିଲେ, ଲତାମଣ୍ଡପ ଓ ଚିତ୍ରିତ ଘର, ଚମ୍ପକ ଓ ଅଶୋକ ଗଛରେ ଶୋଭିତ।
ଦାନ୍ତରାଜତସୌଵର୍ଣଵେଦିକାଭିଃ ସମାଯୁତମ୍। ନିତ୍ଯପୁଷ୍ପଫଲୈର୍ଵୃକ୍ଷୈର୍ଵାପୀଭିରୁପଶୋଭିତମ୍
ଦାନ୍ତ, ରୂପା ଓ ସୁନାର ମଞ୍ଚରେ ସଜିଥିଲା, ସଦା ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଉଥିବା ଗଛ ଓ ଜଳାଶୟରେ ଶୋଭିତ।
ଦାନ୍ତରାଜତସୌଵର୍ଣୈଃ ସଂଵୃତଂ ପରମାସନୈଃ। ଵିଵିଧୈରନ୍ନପାନୈଶ୍ଚ ଭକ୍ଷ୍ଯୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈରପି
ଦାନ୍ତ, ରୂପା ଓ ସୁନାର ଉତ୍ତମ ଆସନରେ ଢାକାଯାଇଥିଲା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ ଓ ମିଠା ମଣ୍ଡାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଉପପନ୍ନଂ ମହାର୍ହୈଶ୍ଚ ଭୂଷଣୈସ୍ତ୍ରିଦିଵୋପମମ୍। ସ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ମହାରାଜଃ ସ୍ଵମନ୍ତଃପୁରମୃଦ୍ଧିମତ୍
ମୂଲ୍ୟବାନ ଗହନାରେ ଶୋଭିତ, ସ୍ୱର୍ଗ ଭବନ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଏଭଳି ମହାରାଜା ନିଜର ଧନଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ନ ଦଦର୍ଶ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ରାଜା କୈକେଯୀଂ ଶଯନୋତ୍ତମେ। ସ କାମବଲସଂଯୁକ୍ତୋ ରତ୍ଯର୍ଥୀ ମନୁଜାଧିପଃ
ମହାରାଜା ଉତ୍ତମ ଶୟନରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ସେ ଆଶା ଓ ରତିର ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଭରିଥିଲେ, ମାନବ ସମ୍ରାଟ୍ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିଲେ।
ଅପଶ୍ଯନ୍ ଦଯିତାଂ ଭାର୍ଯାଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଵିଷସାଦ ଚ। ନହି ତସ୍ଯ ପୁରା ଦେଵୀ ତାଂ ଵେଲାମତ୍ଯଵର୍ତତ
ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ନ ଦେଖି, ସେ ପଚାରିଲେ ଓ ମନ ଭାଙ୍ଗିଗଲେ; କାରଣ, ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଣୀ କେବେ ଏମିତି ସମୟରେ ଦୂରେ ରହିନଥିଲେ।
ନ ଚ ରାଜା ଗୃହଂ ଶୂନ୍ଯଂ ପ୍ରଵିଵେଶ କଦାଚନ। ତତୋ ଗୃହଗତୋ ରାଜା କୈକେଯୀଂ ପର୍ଯପୃଚ୍ଛତ
ମହାରାଜା କେବେ ଖାଲି ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିନଥିଲେ; ତେଣୁ ଘରକୁ ଯାଇ, ରାଜା କୈକେୟୀ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।
ଯଥାପୁରମ୍ ଅଵିଜ୍ଞାଯ ସ୍ଵାର୍ଥଲିପ୍ସୁମ୍ ଅପଣ୍ଡିତାମ୍। ପ୍ରତିହାରୀ ତ୍ଵଥୋଵାଚ ସଂତ୍ରସ୍ତା ତୁ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ
ପୂର୍ବବତ୍ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଲାଭ ଓ ଅବିବେକ ବିଷୟରେ ଅଜ୍ଞାନରେ ଥିବା, ରାଜା ପଚାରିଲେ; କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱାରପାଳୀ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ।
ଦେଵ ଦେଵୀ ଭୃଶଂ କ୍ରୁଦ୍ଧା କ୍ରୋଧାଗାରମଭିଦ୍ରୁତା। ପ୍ରତୀହାର୍ଯା ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜା ପରମଦୁର୍ମନାଃ
“ପ୍ରଭୁ, ରାଣୀ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କ୍ରୋଧ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ।” ଦ୍ୱାରପାଳୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଗଭୀର ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ଵିଷସାଦ ପୁନର୍ଭୂଯୋ ଲୁଲିତଵ୍ଯାକୁଲେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। ତତ୍ର ତାଂ ପତିତାଂ ଭୂମୌ ଶଯାନାମତଥୋଚିତାମ୍
ସେ ପୁଣି ମନମନେ ଭାଙ୍ଗିଗଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା; ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା, ଅଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ଶୋଇଥିବା ଦେଖିଲେ।
ପ୍ରତପ୍ତ ଇଵ ଦୁଃଖେନ ସୋଽପଶ୍ଯଜ୍ଜଗତୀପତିଃ। ସ ଵୃଦ୍ଧସ୍ତରୁଣୀଂ ଭାର୍ଯାଂ ପ୍ରାଣେଭ୍ଯୋଽପି ଗରୀଯସୀମ୍
ଧରଣୀପତି ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିବା ପରି ଦେଖିଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ଯୁବତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପ୍ରାଣଠାରୁ ବି ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
ଅପାପଃ ପାପସଂକଲ୍ପାଂ ଦଦର୍ଶ ଧରଣୀତଲେ। ଲତାମିଵ ଵିନିଷ୍କୃତ୍ତାଂ ପତିତାଂ ଦେଵତାମିଵ
ନିଜେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଯାହାର ମନ ଦୁଷ୍ଟ ବିଚାରରେ ଲଗିଥିଲା—ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ଯେପରି କଟାଯାଇଥିବା ଲତା, କିମ୍ବା ତଳି ପଡ଼ିଥିବା ଦେବୀ।
କିନ୍ନରୀମିଵ ନିର୍ଧୂତାଂ ଚ୍ଯୁତାମ୍ ଅପ୍ସରସଂ ଯଥା। ମାଯାମ୍ ଇଵ ପରିଭ୍ରଷ୍ଟାଂ ହରିଣୀମ୍ ଇଵ ସଂଯତାମ୍
ଯେପରି ତ୍ୟାଗିତ କିନ୍ନରୀ, କିମ୍ବା ତଳି ପଡ଼ିଥିବା ଅପ୍ସରା, ମାୟା ହରାଇଯିବା ପରି, କିମ୍ବା ଧରି ପକା ହରିଣୀ।
କରେଣୁମ୍ ଇଵ ଦିଗ୍ଧେନ ଵିଦ୍ଧାଂ ମୃଗଯୁନା ଵନେ। ମହାଗଜ ଇଵାରଣ୍ଯେ ସ୍ନେହାତ୍ ପରମଦୁଃଖିତାମ୍
ଯେପରି ଅରଣ୍ୟରେ ଶିକାରୀଙ୍କ ବିଷାକ୍ତ ବାଣରେ ଆହତ ହୋଇଥିବା ମହିଳା ହାତୀ, ସେ ଏଭଳି ପଡ଼ିଥିଲେ, ଭଲପାଇବାରୁ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ, ଯେପରି ଅରଣ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ।
ପରିମୃଜ୍ଯ ଚ ପାଣିଭ୍ଯାମଭିସଂତ୍ରସ୍ତଚେତନଃ। କାମୀ କମଲପତ୍ରାକ୍ଷୀମୁଵାଚ ଵନିତାମିଦମ୍
ହାତରେ ମୁହଁ ପୁଞ୍ଜି, ଭୟଭୀତ ଓ ଚିନ୍ତିତ ମନେ, ଆଶାକ୍ତ ରାଜା ନିଳପଦ୍ମ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ମହିଳାକୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ନ ତେଽହମଭିଜାନାମି କ୍ରୋଧମାତ୍ମନି ସଂଶ୍ରିତମ୍। ଦେଵି କେନାଭିଯୁକ୍ତାସି କେନ ଵାସି ଵିମାନିତା
ମୁଁ ତୁମରେ କୌଣସି କ୍ରୋଧ ରହିଛି ବୋଲି ଜାଣିନି, ଦେବୀ। କିଏ ତୁମକୁ ଅଭିଯୋଗ କଲା, କିଏ ତୁମକୁ ଅପମାନ କଲା?
ଯଦିଦଂ ମମ ଦୁଃଖାଯ ଶେଷେ କଲ୍ଯାଣି ପାଂସୁଷୁ। ଭୂମୌ ଶେଷେ କିମର୍ଥଂ ତ୍ଵଂ ମଯି କଲ୍ଯାଣଚେତସି
ଓ ଶୁଭେ, ମୋ ମନ ତୁମ ଭଲରେ ଲାଗିଥିବା ବେଳେ, ତୁମେ ପାଉଡ଼ି ମାଟିରେ ଶୋଇ ମୋତେ ଏତେ ଦୁଃଖ କାହିଁକି ଦେଉଛ?
ଭୂତୋପହତଚିତ୍ତେଵ ମମ ଚିତ୍ତପ୍ରମାଥିନି। ସନ୍ତି ମେ କୁଶଲା ଵୈଦ୍ଯାସ୍ତ୍ଵଭିତୁଷ୍ଟାଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ
ମନେ ହୁଏ କିଛି ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତି ତୁମ ମନକୁ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ କରିଛି, ଯାହା ମୋ ହୃଦୟକୁ ଅସ୍ଥିର କରିଅଛି। ମୋ ପାଖରେ ଦକ୍ଷ ଚିକିତ୍ସକ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ କ୍ଷମା।
ସୁଖିତାଂ ତ୍ଵାଂ କରିଷ୍ଯନ୍ତି ଵ୍ଯାଧିମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଭାମିନି। କସ୍ଯ ଵାପି ପ୍ରିଯଂ କାର୍ଯଂ କେନ ଵା ଵିପ୍ରିଯଂ କୃତମ୍
ସେମାନେ ତୁମକୁ ପୁନି ସୁଖୀ କରିଦେବେ। ଓ ଭାମିନୀ, କେଉଁ ରୋଗ ତୁମକୁ ଭୋଗାଇଛି, କିମ୍ବା କେଉଁ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛ, କିମ୍ବା କିଏ ତୁମକୁ କଷ୍ଟ ଦେଇଛି?
କଃ ପ୍ରିଯଂ ଲଭତାମଦ୍ଯ କୋ ଵା ସୁମହଦପ୍ରିଯମ୍। ମା ରୌତ୍ସୀର୍ମା ଚ କାର୍ଷୀସ୍ତ୍ଵଂ ଦେଵି ସମ୍ପରିଶୋଷଣମ୍
ଆଜି କିଏ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ପାଇଛି, କିଏ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଛି? ଦେବୀ, ତୁମେ ଦୁଃଖ କରନି, ନିଜକୁ ଏପରି ଶୋଷଣ କରନି।
ଅଵଧ୍ଯୋ ଵଧ୍ଯତାଂ କୋ ଵା ଵଧ୍ଯଃ କୋ ଵା ଵିମୁଚ୍ଯତାମ୍। ଦରିଦ୍ରଃ କୋ ଭଵେଦାଢ୍ଯୋ ଦ୍ରଵ୍ଯଵାନ୍ ଵାପ୍ଯକିଂଚନଃ
ଯେଉଁ ମଣିଷ ମରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେକୁ ମରାଯିବା ଉଚିତ କି? ଯେଉଁ ମଣିଷ ମରିବା ଉଚିତ, ସେକୁ ଛାଡ଼ିଦିଆଯିବା ଉଚିତ କି? ଯେଉଁ ଦରିଦ୍ର ଅଛି, ସେକୁ ଧନୀ କରିଦିଆଯିବା ଉଚିତ କି? ଯେଉଁ ଧନୀ ଅଛି, ସେକୁ ଦରିଦ୍ର କରିଦିଆଯିବା ଉଚିତ କି?
ଅହଂ ଚ ହି ମଦୀଯାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ତଵ ଵଶାନୁଗାଃ। ନ ତେ କଂଚିଦଭିପ୍ରାଯଂ ଵ୍ଯାହନ୍ତୁମହମୁତ୍ସହେ
ମୁଁ ଓ ମୋ ସମସ୍ତ ଜନ, ସବୁ ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଛି। ମୁଁ ତୁମ କୌଣସି ଇଚ୍ଛାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିପାରିବି ନାହିଁ।
ଆତ୍ମନୋ ଜୀଵିତେନାପି ବ୍ରୂହି ଯନ୍ମନସି ସ୍ଥିତମ୍। ବଲମାତ୍ମନି ଜାନନ୍ତୀ ନ ମାଂ ଶଙ୍କିତୁମର୍ହସି
ମୋ ଜୀବନ ଦେଇ ବି, ମନରେ ଯାହା ଅଛି, କହ। ମୋ ଶକ୍ତି ଜାଣି, ତୁମେ ମୋ ଉପରେ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
କରିଷ୍ଯାମି ତଵ ପ୍ରୀତିଂ ସୁକୃତେନାପି ତେ ଶପେ। ଯାଵଦାଵର୍ତତେ ଚକ୍ରଂ ତାଵତୀ ମେ ଵସୁଂଧରା
ମୁଁ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି, ମୋ କର୍ମର ଶପଥ ଦେଉଛି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମୟର ଚକ୍ର ଘୁଞ୍ଚିବ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ପୃଥିବୀ ମୋର।