ଯମସ୍ଯ ଵା ମାଂ ଵିଷଯଂ ଗତାମିତୋ ନିଶମ୍ଯ କୁବ୍ଜେ ପ୍ରତିଵେଦଯିଷ୍ଯସି। ଵନଂ ଗତେ ଵା ସୁଚିରାଯ ରାଘଵେ ସମୃଦ୍ଧକାମୋ ଭରତୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ମୁଁ ଏଠାରୁ ଯମର ଲୋକକୁ ଚଳିଗଲେ, ତୁମେ ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି ଖବର ଦେବ; କିମ୍ବା ଯଦି ରାଘବ ବହୁଦିନ ପାଇଁ ବନକୁ ଚଳିଯିବେ, ତେବେ ଭରତ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ସଫଳ ହେବେ।
ଅହଂ ହି ନୈଵାସ୍ତରଣାନି ନ ସ୍ରଜୋ ନ ଚନ୍ଦନଂ ନାଞ୍ଜନପାନଭୋଜନମ୍। ନ କିଂଚିଦିଚ୍ଛାମି ନ ଚେହ ଜୀଵନଂ ନ ଚେଦିତୋ ଗଚ୍ଛତି ରାଘଵୋ ଵନମ୍
ମୁଁ ନା ଶୋଇବା ପାଇଁ ବିଛାନା, ନା ମାଳା, ନା ଚନ୍ଦନ, ନା ଅଞ୍ଜନ, ନା ଖାଦ୍ୟ ପାନ କିଛି ଚାହେଁନି; ଯଦି ଏଠାରୁ ରାଘବ ବନକୁ ଯିବେନି, ତେବେ ଏଠି ମୋତେ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ।
ଅଥୈଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଵଚନଂ ସୁଦାରୁଣଂ ନିଧାଯ ସର୍ଵାଭରଣାନି ଭାମିନୀ। ଅସଂସ୍କୃତାମାସ୍ତରଣେନ ମେଦିନୀଂ ତଦାଧିଶିଶ୍ଯେ ପତିତେଵ କିଂନରୀ
ଏପରି ଭୟଙ୍କର କଥା କହି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାଣୀ ସମସ୍ତ ଗହନା ଖୋଲି ଦେଲେ ଏବଂ ଅସଜ୍ଜିତ ଭୂମିରେ ଶୋଇ ପଡିଲେ, ଯେପରି ଦେବକନ୍ୟା ଅଚାନକ ଖସିପଡିଥାଏ।
ଉଦୀର୍ଣସଂରମ୍ଭତମୋଵୃତାନନା ତଦାଵମୁକ୍ତୋତ୍ତମମାଲ୍ଯଭୂଷଣା। ନରେନ୍ଦ୍ରପତ୍ନୀ ଵିମନା ବଭୂଵ ସା ତମୋଵୃତା ଦ୍ଯୌରିଵ ମଗ୍ନତାରକା
ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧର ଅନ୍ଧକାରରେ ମୁହଁ ଢାକାଯାଇଥିବା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଳା ଓ ଗହନା ବିଛିଡ଼ି ଦେଇଥିବା, ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀ ମନମନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଯେପରି ତାରା ଲୁଚିଯାଇଥିବା ଅନ୍ଧାର ଆକାଶ।
thumb|ଦଶମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦଶମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଦଶମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଵିଦର୍ଶିତା ଯଦା ଦେଵୀ କୁବ୍ଜଯା ପାପଯା ଭୃଶମ୍। ତଦା ଶେତେ ସ୍ମ ସା ଭୂମୌ ଦିଗ୍ଧଵିଦ୍ଧେଵ କିଂନରୀ
ଯେତେବେଳେ ଦୁଷ୍ଟ କୁଞ୍ଜରୀ ରାଣୀଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିଲେ, ସେ ଭୂମିରେ ଏପରି ଶୋଇ ପଡିଲେ, ଯେପରି ବିଷରେ ଆହତ ହୋଇଥିବା ଦେବକନ୍ୟା।
(4) ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ମନସା କୃତ୍ଯଂ ସା ସମ୍ଯଗିତି ଭାମିନୀ। ମନ୍ଥରାଯୈ ଶନୈଃ ସର୍ଵମାଚଚକ୍ଷେ ଵିଚକ୍ଷଣା
ଭାବିବା ପରେ, ଯାହା କରିବା ଉଚିତ ଭଲ ଭାବି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାଣୀ ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ।
ସା ଦୀନା ନିଶ୍ଚଯଂ କୃତ୍ଵା ମନ୍ଥରାଵାକ୍ଯମୋହିତା। ନାଗକନ୍ଯେଵ ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ଦୀର୍ଘମୁଷ୍ଣଂ ଚ ଭାମିନୀ
ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇ, ମନ୍ଥରାଙ୍କ କଥାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାଣୀ ନାଗକନ୍ୟା ପରି ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ଉଷ୍ଣ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ।
ମୁହୂର୍ତଂ ଚିନ୍ତଯାମାସ ମାର୍ଗମାତ୍ମସୁଖାଵହମ୍। ସା ସୁହୃଚ୍ଚାର୍ଥକାମା ଚ ତଂ ନିଶମ୍ଯ ଵିନିଶ୍ଚଯମ୍
କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ସେ ନିଜ ସୁଖ ପାଇଁ କେଉଁ ଉପାୟ ହେବ ଭାବିଲେ; ମନ୍ଥରାଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ଶୁଣି, ନିଜ ଓ ବନ୍ଧୁଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ସେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ।
ବଭୂଵ ପରମପ୍ରୀତା ସିଦ୍ଧିଂ ପ୍ରାପ୍ଯେଵ ମନ୍ଥରା। ଅଥ ସା ରୁଷିତା ଦେଵୀ ସମ୍ଯକ୍ କୃତ୍ଵା ଵିନିଶ୍ଚଯମ୍
ମନ୍ଥରା ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଯିବା ପରି ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ; ଏହାପରେ ରାଣୀ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ନିଜ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଦୃଢ଼ କଲେ।
ସଂଵିଵେଶାବଲା ଭୂମୌ ନିଵେଶ୍ଯ ଭ୍ରୁକୁଟିଂ ମୁଖେ। ତତଶ୍ଚିତ୍ରାଣି ମାଲ୍ଯାନି ଦିଵ୍ଯାନ୍ଯାଭରଣାନି ଚ
ସେ, ଦୁଃଖରେ ଅଶକ୍ତ ହୋଇ, ଭୂମିରେ ଶୋଇ ପଡିଲେ, ମୁହଁରେ ଭୃକୁଟି ଚିଢ଼ିଲେ; ତାପରେ ତାଙ୍କର ଚମତ୍କାର ମାଳା ଓ ଦିବ୍ୟ ଗହନା—
ଅପଵିଦ୍ଧାନି କୈକେଯ୍ଯା ତାନି ଭୂମିଂ ପ୍ରପେଦିରେ। ତଯା ତାନ୍ଯ୍ ଅପଵିଦ୍ଧାନି ମାଲ୍ଯାନ୍ଯ୍ ଆଭରଣାନି ଚ
କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ଖୋଲି ଦିଆଯାଇଥିବା ସେହି ସମସ୍ତ ମାଳା ଓ ଗହନା ଭୂମିରେ ପଡିଗଲା; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଥିଲା।
ଅଶୋଭଯନ୍ତ ଵସୁଧାଂ ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଯଥା ନଭଃ। କ୍ରୋଧାଗାରେ ଚ ପତିତା ସା ବଭୌ ମଲିନାମ୍ବରା
ସେ କ୍ରୋଧର ଘରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପୋଷାକ ମେଳା ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏହା ଭୂମିକୁ ଅପରିଷ୍କୃତ କରିଦେଉଥିଲା, ଯେପରି ତାରାମାନେ ଆକାଶକୁ ଅଶୋଭନ କରନ୍ତି।
ଏକଵେଣୀଂ ଦୃଢାଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ଗତସତ୍ତ୍ଵେଵ କିଂନରୀ। ଆଜ୍ଞାପ୍ଯ ତୁ ମହାରାଜୋ ରାଘଵସ୍ଯାଭିଷେଚନମ୍
ତାଙ୍କର କେଶ ଏକ ଗଠିଆ ଚୁଟିରେ ଭଲଭାବେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲା, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେଉଁଠି ଜୀବନ ନାହିଁ ଏମିତି କିଛି କିନ୍ନରୀ। ଏହି ସମୟରେ ମହାରାଜା ରାଘବଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ।
ପ୍ରିଯାର୍ହାଂ ପ୍ରିଯମାଖ୍ଯାତୁଂ ଵିଵେଶାନ୍ତଃପୁରଂ ଵଶୀ। ସ କୈକେଯ୍ଯା ଗୃହଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ମହାଯଶାଃ
ଯିଏ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଖୁସି ଦେବାର ଯୋଗ୍ୟ, ସେ ନିଜକୁ ସଂଯମରେ ରଖି, ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେ ମହାନ୍ୟ ମହିମାଶାଳୀ କୈକେୟୀଙ୍କ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ପାଣ୍ଡୁରାଭ୍ରମ୍ ଇଵାକାଶଂ ରାହୁଯୁକ୍ତଂ ନିଶାକରଃ। ଶୁକ-ବର୍ହିସମାଯୁକ୍ତଂ କ୍ରୌଞ୍ଚହଂସରୁତାଯୁତମ୍
ଏହା ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଧଳା ମେଘରେ ଆକାଶ, ରାହୁ ଧରିଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମା, ମୟୂର ଓ ବର୍ଣ୍ଣପକ୍ଷୀ ଭରିଥିବା, କଞ୍ଚ ଓ ହଂସର ଡାକରେ ଗଞ୍ଜାମିତ।
ଵାଦିତ୍ରରଵସଙ୍ଘୁଷ୍ଟଂ କୁବ୍ଜାଵାମନିକାଯୁତମ୍। ଲତାଗୃହୈଶ୍ଚିତ୍ରଗୃହୈଶ୍ଚମ୍ପକାଶୋକଶୋଭିତୈଃ
ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ଧ୍ୱନିରେ ଗଞ୍ଜାମିତ, କୁବ୍ଜ ଓ ବାମନୀ ଦାସୀମାନେ ଥିଲେ, ଲତାମଣ୍ଡପ ଓ ଚିତ୍ରିତ ଘର, ଚମ୍ପକ ଓ ଅଶୋକ ଗଛରେ ଶୋଭିତ।
ଦାନ୍ତରାଜତସୌଵର୍ଣଵେଦିକାଭିଃ ସମାଯୁତମ୍। ନିତ୍ଯପୁଷ୍ପଫଲୈର୍ଵୃକ୍ଷୈର୍ଵାପୀଭିରୁପଶୋଭିତମ୍
ଦାନ୍ତ, ରୂପା ଓ ସୁନାର ମଞ୍ଚରେ ସଜିଥିଲା, ସଦା ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଉଥିବା ଗଛ ଓ ଜଳାଶୟରେ ଶୋଭିତ।
ଦାନ୍ତରାଜତସୌଵର୍ଣୈଃ ସଂଵୃତଂ ପରମାସନୈଃ। ଵିଵିଧୈରନ୍ନପାନୈଶ୍ଚ ଭକ୍ଷ୍ଯୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈରପି
ଦାନ୍ତ, ରୂପା ଓ ସୁନାର ଉତ୍ତମ ଆସନରେ ଢାକାଯାଇଥିଲା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ ଓ ମିଠା ମଣ୍ଡାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଉପପନ୍ନଂ ମହାର୍ହୈଶ୍ଚ ଭୂଷଣୈସ୍ତ୍ରିଦିଵୋପମମ୍। ସ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ମହାରାଜଃ ସ୍ଵମନ୍ତଃପୁରମୃଦ୍ଧିମତ୍
ମୂଲ୍ୟବାନ ଗହନାରେ ଶୋଭିତ, ସ୍ୱର୍ଗ ଭବନ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଏଭଳି ମହାରାଜା ନିଜର ଧନଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ନ ଦଦର୍ଶ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ରାଜା କୈକେଯୀଂ ଶଯନୋତ୍ତମେ। ସ କାମବଲସଂଯୁକ୍ତୋ ରତ୍ଯର୍ଥୀ ମନୁଜାଧିପଃ
ମହାରାଜା ଉତ୍ତମ ଶୟନରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ସେ ଆଶା ଓ ରତିର ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଭରିଥିଲେ, ମାନବ ସମ୍ରାଟ୍ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିଲେ।
ଅପଶ୍ଯନ୍ ଦଯିତାଂ ଭାର୍ଯାଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଵିଷସାଦ ଚ। ନହି ତସ୍ଯ ପୁରା ଦେଵୀ ତାଂ ଵେଲାମତ୍ଯଵର୍ତତ
ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ନ ଦେଖି, ସେ ପଚାରିଲେ ଓ ମନ ଭାଙ୍ଗିଗଲେ; କାରଣ, ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଣୀ କେବେ ଏମିତି ସମୟରେ ଦୂରେ ରହିନଥିଲେ।
ନ ଚ ରାଜା ଗୃହଂ ଶୂନ୍ଯଂ ପ୍ରଵିଵେଶ କଦାଚନ। ତତୋ ଗୃହଗତୋ ରାଜା କୈକେଯୀଂ ପର୍ଯପୃଚ୍ଛତ
ମହାରାଜା କେବେ ଖାଲି ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିନଥିଲେ; ତେଣୁ ଘରକୁ ଯାଇ, ରାଜା କୈକେୟୀ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।
ଯଥାପୁରମ୍ ଅଵିଜ୍ଞାଯ ସ୍ଵାର୍ଥଲିପ୍ସୁମ୍ ଅପଣ୍ଡିତାମ୍। ପ୍ରତିହାରୀ ତ୍ଵଥୋଵାଚ ସଂତ୍ରସ୍ତା ତୁ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ
ପୂର୍ବବତ୍ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଲାଭ ଓ ଅବିବେକ ବିଷୟରେ ଅଜ୍ଞାନରେ ଥିବା, ରାଜା ପଚାରିଲେ; କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱାରପାଳୀ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ।
ଦେଵ ଦେଵୀ ଭୃଶଂ କ୍ରୁଦ୍ଧା କ୍ରୋଧାଗାରମଭିଦ୍ରୁତା। ପ୍ରତୀହାର୍ଯା ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜା ପରମଦୁର୍ମନାଃ
“ପ୍ରଭୁ, ରାଣୀ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କ୍ରୋଧ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ।” ଦ୍ୱାରପାଳୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଗଭୀର ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ଵିଷସାଦ ପୁନର୍ଭୂଯୋ ଲୁଲିତଵ୍ଯାକୁଲେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। ତତ୍ର ତାଂ ପତିତାଂ ଭୂମୌ ଶଯାନାମତଥୋଚିତାମ୍
ସେ ପୁଣି ମନମନେ ଭାଙ୍ଗିଗଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା; ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା, ଅଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ଶୋଇଥିବା ଦେଖିଲେ।
ପ୍ରତପ୍ତ ଇଵ ଦୁଃଖେନ ସୋଽପଶ୍ଯଜ୍ଜଗତୀପତିଃ। ସ ଵୃଦ୍ଧସ୍ତରୁଣୀଂ ଭାର୍ଯାଂ ପ୍ରାଣେଭ୍ଯୋଽପି ଗରୀଯସୀମ୍
ଧରଣୀପତି ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିବା ପରି ଦେଖିଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ଯୁବତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପ୍ରାଣଠାରୁ ବି ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
ଅପାପଃ ପାପସଂକଲ୍ପାଂ ଦଦର୍ଶ ଧରଣୀତଲେ। ଲତାମିଵ ଵିନିଷ୍କୃତ୍ତାଂ ପତିତାଂ ଦେଵତାମିଵ
ନିଜେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଯାହାର ମନ ଦୁଷ୍ଟ ବିଚାରରେ ଲଗିଥିଲା—ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ଯେପରି କଟାଯାଇଥିବା ଲତା, କିମ୍ବା ତଳି ପଡ଼ିଥିବା ଦେବୀ।
କିନ୍ନରୀମିଵ ନିର୍ଧୂତାଂ ଚ୍ଯୁତାମ୍ ଅପ୍ସରସଂ ଯଥା। ମାଯାମ୍ ଇଵ ପରିଭ୍ରଷ୍ଟାଂ ହରିଣୀମ୍ ଇଵ ସଂଯତାମ୍
ଯେପରି ତ୍ୟାଗିତ କିନ୍ନରୀ, କିମ୍ବା ତଳି ପଡ଼ିଥିବା ଅପ୍ସରା, ମାୟା ହରାଇଯିବା ପରି, କିମ୍ବା ଧରି ପକା ହରିଣୀ।
କରେଣୁମ୍ ଇଵ ଦିଗ୍ଧେନ ଵିଦ୍ଧାଂ ମୃଗଯୁନା ଵନେ। ମହାଗଜ ଇଵାରଣ୍ଯେ ସ୍ନେହାତ୍ ପରମଦୁଃଖିତାମ୍
ଯେପରି ଅରଣ୍ୟରେ ଶିକାରୀଙ୍କ ବିଷାକ୍ତ ବାଣରେ ଆହତ ହୋଇଥିବା ମହିଳା ହାତୀ, ସେ ଏଭଳି ପଡ଼ିଥିଲେ, ଭଲପାଇବାରୁ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ, ଯେପରି ଅରଣ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ।