ଇତି ପ୍ରଶସ୍ଯମାନା ସା କୈକେଯୀମିଦମବ୍ରଵୀତ୍। ଶଯାନାଂ ଶଯନେ ଶୁଭ୍ରେ ଵେଦ୍ଯାମଗ୍ନିଶିଖାମିଵ
ଏଭଳି ପ୍ରଶଂସା ପାଇ ବସିଥିବା କୈକୟୀ ଶୁଭ୍ର ଶୟନରେ ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ମନ୍ଥରାକୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଗତୋଦକେ ସେତୁବନ୍ଧୋ ନ କଲ୍ଯାଣି ଵିଧୀଯତେ। ଉତ୍ତିଷ୍ଠ କୁରୁ କଲ୍ଯାଣଂ ରାଜାନମନୁଦର୍ଶଯ
ପାଣି ଶୁଖିଗଲେ ସେତୁ ବ୍ୟର୍ଥ, ଶୁଭେ। ଉଠ, ଭଲ କାମ କର, ରାଜାଙ୍କୁ ଖୋଜ।
ତଥା ପ୍ରୋତ୍ସାହିତା ଦେଵୀ ଗତ୍ଵା ମନ୍ଥରଯା ସହ। କ୍ରୋଧାଗାରଂ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀ ସୌଭାଗ୍ଯମଦଗର୍ଵିତା
ଏଭଳି ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ, ଭାଗ୍ୟରେ ଅଭିମାନ ନଥିବା ଏବଂ ବଡ଼ ଆଖି ଥିବା ରାଣୀ ମନ୍ଥରା ସହ କ୍ରୋଧଗୃହକୁ ଗଲେ।
ଅନେକଶତସାହସ୍ରଂ ମୁକ୍ତାହାରଂ ଵରାଙ୍ଗନା। ଅଵମୁଚ୍ଯ ଵରାର୍ହାଣି ଶୁଭାନ୍ଯାଭରଣାନି ଚ
ସେ ସ୍ତ୍ରୀ, ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଳଙ୍କାର ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ଅନେକ ଶତ ହଜାର ମୁକ୍ତାମାଳା ଓ ଶୁଭ୍ର ଅଳଙ୍କାର ଖୋଲିଦେଲେ।
ତଦା ହେମୋପମା ତତ୍ର କୁବ୍ଜାଵାକ୍ଯଵଶଂଗତା। ସଂଵିଶ୍ଯ ଭୂମୌ କୈକେଯୀ ମନ୍ଥରାମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ସେତେବେଳେ ସୁନା ପରି ଦେହର ମାଲିକା, କୁଞ୍ଜରୀଙ୍କ କଥାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, କୈକେୟୀ ସେଠାରେ ଭୂମିରେ ବସିଲେ ଏବଂ ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଇହ ଵା ମାଂ ମୃତାଂ କୁବ୍ଜେ ନୃପାଯାଵେଦଯିଷ୍ଯସି। ଵନଂ ତୁ ରାଘଵେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଭରତଃ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯତେ କ୍ଷିତିମ୍
ହେ କୁଞ୍ଜରୀ, ତୁମେ ଏଠାରେ ମୋତେ ମୃତ ହେବା ବୋଲି ରାଜାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଇପାର, କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ରାଘବ ବନକୁ ଯିବେ, ତେବେ ଭରତ ରାଜ୍ୟ ପାଇବେ।
ସୁଵର୍ଣେନ ନ ମେ ହ୍ଯର୍ଥୋ ନ ରତ୍ନୈର୍ନ ଚ ଭୋଜନୈଃ। ଏଷ ମେ ଜୀଵିତସ୍ଯାନ୍ତୋ ରାମୋ ଯଦ୍ଯଭିଷିଚ୍ଯତେ
ମୋତେ ସୁନା, ମଣି, କିମ୍ବା ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନର କୌଣସି ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ଯଦି ରାମଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରାଯିବ, ତେବେ ଏହି ମୋ ଜୀବନର ଶେଷ।
ତତଃ ପୁନସ୍ତାଂ ମହିଷୀଂ ମହୀକ୍ଷିତୋ ଵଚୋଭିରତ୍ଯର୍ଥମହାପରାକ୍ରମୈଃ। ଉଵାଚ କୁବ୍ଜା ଭରତସ୍ଯ ମାତରଂ ହିତଂ ଵଚୋ ରାମମୁପେତ୍ଯ ଚାହିତମ୍
ତାପରେ କୁଞ୍ଜରୀ ମନ୍ଥରା ଏକଦମ ଦୃଢ଼ ଓ ନିଷ୍ଠୁର କଥାରେ ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀ, ଭରତଙ୍କ ମା' କୈକେୟୀଙ୍କୁ ରାମ ସମ୍ପର୍କରେ କେତେକ ଉପକାରୀ ଓ କେତେକ ଅପକାରୀ ପରାମର୍ଶ ଦେଲେ।
ପ୍ରପତ୍ସ୍ଯତେ ରାଜ୍ଯମିଦଂ ହି ରାଘଵୋ ଯଦି ଧ୍ରୁଵଂ ତ୍ଵଂ ସସୁତା ଚ ତପ୍ସ୍ଯସେ। ତତୋ ହି କଲ୍ଯାଣି ଯତସ୍ଵ ତତ୍ ତଥା ଯଥା ସୁତସ୍ତେ ଭରତୋଽଭିଷେକ୍ଷ୍ଯତେ
ଯଦି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ରାଘବ ପାଇଯିବେ, ତେବେ ତୁମେ ଓ ତୁମ ପୁଅ ଦୁଃଖ ପାଇବ; ତେଣୁ ହେ ଶୁଭେ, ଏପରି ଚେଷ୍ଟା କର, ଯେଉଁଠି ତୁମ ପୁଅ ଭରତଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରାଯିବ।
ତଥାତିଵିଦ୍ଧା ମହିଷୀତି କୁବ୍ଜଯା ସମାହତା ଵାଗିଷୁଭିର୍ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ। ଵିଧାଯ ହସ୍ତୌ ହୃଦଯେଽତିଵିସ୍ମିତା ଶଶଂସ କୁବ୍ଜାଂ କୁପିତା ପୁନଃ ପୁନଃ
କୁଞ୍ଜରୀଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଥାରେ ଗଭୀର ଭାବେ ଆହତ ହୋଇ, ରାଣୀ ପୁନିପୁନି ହୃଦୟରେ ହାତ ରଖି ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହୋଇ, ରେଗି ହେବା ସହ କୁଞ୍ଜରୀଙ୍କୁ ଆଉ ଆଉ ଦୁଃଖ କଥା କହିଲେ।
ଯମସ୍ଯ ଵା ମାଂ ଵିଷଯଂ ଗତାମିତୋ ନିଶମ୍ଯ କୁବ୍ଜେ ପ୍ରତିଵେଦଯିଷ୍ଯସି। ଵନଂ ଗତେ ଵା ସୁଚିରାଯ ରାଘଵେ ସମୃଦ୍ଧକାମୋ ଭରତୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ମୁଁ ଏଠାରୁ ଯମର ଲୋକକୁ ଚଳିଗଲେ, ତୁମେ ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି ଖବର ଦେବ; କିମ୍ବା ଯଦି ରାଘବ ବହୁଦିନ ପାଇଁ ବନକୁ ଚଳିଯିବେ, ତେବେ ଭରତ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ସଫଳ ହେବେ।
ଅହଂ ହି ନୈଵାସ୍ତରଣାନି ନ ସ୍ରଜୋ ନ ଚନ୍ଦନଂ ନାଞ୍ଜନପାନଭୋଜନମ୍। ନ କିଂଚିଦିଚ୍ଛାମି ନ ଚେହ ଜୀଵନଂ ନ ଚେଦିତୋ ଗଚ୍ଛତି ରାଘଵୋ ଵନମ୍
ମୁଁ ନା ଶୋଇବା ପାଇଁ ବିଛାନା, ନା ମାଳା, ନା ଚନ୍ଦନ, ନା ଅଞ୍ଜନ, ନା ଖାଦ୍ୟ ପାନ କିଛି ଚାହେଁନି; ଯଦି ଏଠାରୁ ରାଘବ ବନକୁ ଯିବେନି, ତେବେ ଏଠି ମୋତେ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ।
ଅଥୈଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଵଚନଂ ସୁଦାରୁଣଂ ନିଧାଯ ସର୍ଵାଭରଣାନି ଭାମିନୀ। ଅସଂସ୍କୃତାମାସ୍ତରଣେନ ମେଦିନୀଂ ତଦାଧିଶିଶ୍ଯେ ପତିତେଵ କିଂନରୀ
ଏପରି ଭୟଙ୍କର କଥା କହି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାଣୀ ସମସ୍ତ ଗହନା ଖୋଲି ଦେଲେ ଏବଂ ଅସଜ୍ଜିତ ଭୂମିରେ ଶୋଇ ପଡିଲେ, ଯେପରି ଦେବକନ୍ୟା ଅଚାନକ ଖସିପଡିଥାଏ।
ଉଦୀର୍ଣସଂରମ୍ଭତମୋଵୃତାନନା ତଦାଵମୁକ୍ତୋତ୍ତମମାଲ୍ଯଭୂଷଣା। ନରେନ୍ଦ୍ରପତ୍ନୀ ଵିମନା ବଭୂଵ ସା ତମୋଵୃତା ଦ୍ଯୌରିଵ ମଗ୍ନତାରକା
ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧର ଅନ୍ଧକାରରେ ମୁହଁ ଢାକାଯାଇଥିବା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଳା ଓ ଗହନା ବିଛିଡ଼ି ଦେଇଥିବା, ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀ ମନମନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଯେପରି ତାରା ଲୁଚିଯାଇଥିବା ଅନ୍ଧାର ଆକାଶ।
thumb|ଦଶମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦଶମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଦଶମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଵିଦର୍ଶିତା ଯଦା ଦେଵୀ କୁବ୍ଜଯା ପାପଯା ଭୃଶମ୍। ତଦା ଶେତେ ସ୍ମ ସା ଭୂମୌ ଦିଗ୍ଧଵିଦ୍ଧେଵ କିଂନରୀ
ଯେତେବେଳେ ଦୁଷ୍ଟ କୁଞ୍ଜରୀ ରାଣୀଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିଲେ, ସେ ଭୂମିରେ ଏପରି ଶୋଇ ପଡିଲେ, ଯେପରି ବିଷରେ ଆହତ ହୋଇଥିବା ଦେବକନ୍ୟା।
(4) ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ମନସା କୃତ୍ଯଂ ସା ସମ୍ଯଗିତି ଭାମିନୀ। ମନ୍ଥରାଯୈ ଶନୈଃ ସର୍ଵମାଚଚକ୍ଷେ ଵିଚକ୍ଷଣା
ଭାବିବା ପରେ, ଯାହା କରିବା ଉଚିତ ଭଲ ଭାବି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାଣୀ ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ।
ସା ଦୀନା ନିଶ୍ଚଯଂ କୃତ୍ଵା ମନ୍ଥରାଵାକ୍ଯମୋହିତା। ନାଗକନ୍ଯେଵ ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ଦୀର୍ଘମୁଷ୍ଣଂ ଚ ଭାମିନୀ
ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇ, ମନ୍ଥରାଙ୍କ କଥାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାଣୀ ନାଗକନ୍ୟା ପରି ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ଉଷ୍ଣ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ।
ମୁହୂର୍ତଂ ଚିନ୍ତଯାମାସ ମାର୍ଗମାତ୍ମସୁଖାଵହମ୍। ସା ସୁହୃଚ୍ଚାର୍ଥକାମା ଚ ତଂ ନିଶମ୍ଯ ଵିନିଶ୍ଚଯମ୍
କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ସେ ନିଜ ସୁଖ ପାଇଁ କେଉଁ ଉପାୟ ହେବ ଭାବିଲେ; ମନ୍ଥରାଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ଶୁଣି, ନିଜ ଓ ବନ୍ଧୁଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ସେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ।
ବଭୂଵ ପରମପ୍ରୀତା ସିଦ୍ଧିଂ ପ୍ରାପ୍ଯେଵ ମନ୍ଥରା। ଅଥ ସା ରୁଷିତା ଦେଵୀ ସମ୍ଯକ୍ କୃତ୍ଵା ଵିନିଶ୍ଚଯମ୍
ମନ୍ଥରା ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଯିବା ପରି ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ; ଏହାପରେ ରାଣୀ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ନିଜ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଦୃଢ଼ କଲେ।
ସଂଵିଵେଶାବଲା ଭୂମୌ ନିଵେଶ୍ଯ ଭ୍ରୁକୁଟିଂ ମୁଖେ। ତତଶ୍ଚିତ୍ରାଣି ମାଲ୍ଯାନି ଦିଵ୍ଯାନ୍ଯାଭରଣାନି ଚ
ସେ, ଦୁଃଖରେ ଅଶକ୍ତ ହୋଇ, ଭୂମିରେ ଶୋଇ ପଡିଲେ, ମୁହଁରେ ଭୃକୁଟି ଚିଢ଼ିଲେ; ତାପରେ ତାଙ୍କର ଚମତ୍କାର ମାଳା ଓ ଦିବ୍ୟ ଗହନା—
ଅପଵିଦ୍ଧାନି କୈକେଯ୍ଯା ତାନି ଭୂମିଂ ପ୍ରପେଦିରେ। ତଯା ତାନ୍ଯ୍ ଅପଵିଦ୍ଧାନି ମାଲ୍ଯାନ୍ଯ୍ ଆଭରଣାନି ଚ
କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ଖୋଲି ଦିଆଯାଇଥିବା ସେହି ସମସ୍ତ ମାଳା ଓ ଗହନା ଭୂମିରେ ପଡିଗଲା; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଥିଲା।
ଅଶୋଭଯନ୍ତ ଵସୁଧାଂ ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଯଥା ନଭଃ। କ୍ରୋଧାଗାରେ ଚ ପତିତା ସା ବଭୌ ମଲିନାମ୍ବରା
ସେ କ୍ରୋଧର ଘରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପୋଷାକ ମେଳା ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏହା ଭୂମିକୁ ଅପରିଷ୍କୃତ କରିଦେଉଥିଲା, ଯେପରି ତାରାମାନେ ଆକାଶକୁ ଅଶୋଭନ କରନ୍ତି।
ଏକଵେଣୀଂ ଦୃଢାଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ଗତସତ୍ତ୍ଵେଵ କିଂନରୀ। ଆଜ୍ଞାପ୍ଯ ତୁ ମହାରାଜୋ ରାଘଵସ୍ଯାଭିଷେଚନମ୍
ତାଙ୍କର କେଶ ଏକ ଗଠିଆ ଚୁଟିରେ ଭଲଭାବେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲା, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେଉଁଠି ଜୀବନ ନାହିଁ ଏମିତି କିଛି କିନ୍ନରୀ। ଏହି ସମୟରେ ମହାରାଜା ରାଘବଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ।
ପ୍ରିଯାର୍ହାଂ ପ୍ରିଯମାଖ୍ଯାତୁଂ ଵିଵେଶାନ୍ତଃପୁରଂ ଵଶୀ। ସ କୈକେଯ୍ଯା ଗୃହଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ମହାଯଶାଃ
ଯିଏ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଖୁସି ଦେବାର ଯୋଗ୍ୟ, ସେ ନିଜକୁ ସଂଯମରେ ରଖି, ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେ ମହାନ୍ୟ ମହିମାଶାଳୀ କୈକେୟୀଙ୍କ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ପାଣ୍ଡୁରାଭ୍ରମ୍ ଇଵାକାଶଂ ରାହୁଯୁକ୍ତଂ ନିଶାକରଃ। ଶୁକ-ବର୍ହିସମାଯୁକ୍ତଂ କ୍ରୌଞ୍ଚହଂସରୁତାଯୁତମ୍
ଏହା ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଧଳା ମେଘରେ ଆକାଶ, ରାହୁ ଧରିଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମା, ମୟୂର ଓ ବର୍ଣ୍ଣପକ୍ଷୀ ଭରିଥିବା, କଞ୍ଚ ଓ ହଂସର ଡାକରେ ଗଞ୍ଜାମିତ।
ଵାଦିତ୍ରରଵସଙ୍ଘୁଷ୍ଟଂ କୁବ୍ଜାଵାମନିକାଯୁତମ୍। ଲତାଗୃହୈଶ୍ଚିତ୍ରଗୃହୈଶ୍ଚମ୍ପକାଶୋକଶୋଭିତୈଃ
ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ଧ୍ୱନିରେ ଗଞ୍ଜାମିତ, କୁବ୍ଜ ଓ ବାମନୀ ଦାସୀମାନେ ଥିଲେ, ଲତାମଣ୍ଡପ ଓ ଚିତ୍ରିତ ଘର, ଚମ୍ପକ ଓ ଅଶୋକ ଗଛରେ ଶୋଭିତ।
ଦାନ୍ତରାଜତସୌଵର୍ଣଵେଦିକାଭିଃ ସମାଯୁତମ୍। ନିତ୍ଯପୁଷ୍ପଫଲୈର୍ଵୃକ୍ଷୈର୍ଵାପୀଭିରୁପଶୋଭିତମ୍
ଦାନ୍ତ, ରୂପା ଓ ସୁନାର ମଞ୍ଚରେ ସଜିଥିଲା, ସଦା ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଉଥିବା ଗଛ ଓ ଜଳାଶୟରେ ଶୋଭିତ।
ଦାନ୍ତରାଜତସୌଵର୍ଣୈଃ ସଂଵୃତଂ ପରମାସନୈଃ। ଵିଵିଧୈରନ୍ନପାନୈଶ୍ଚ ଭକ୍ଷ୍ଯୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈରପି
ଦାନ୍ତ, ରୂପା ଓ ସୁନାର ଉତ୍ତମ ଆସନରେ ଢାକାଯାଇଥିଲା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ ଓ ମିଠା ମଣ୍ଡାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଉପପନ୍ନଂ ମହାର୍ହୈଶ୍ଚ ଭୂଷଣୈସ୍ତ୍ରିଦିଵୋପମମ୍। ସ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ମହାରାଜଃ ସ୍ଵମନ୍ତଃପୁରମୃଦ୍ଧିମତ୍
ମୂଲ୍ୟବାନ ଗହନାରେ ଶୋଭିତ, ସ୍ୱର୍ଗ ଭବନ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଏଭଳି ମହାରାଜା ନିଜର ଧନଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।