ଵିମଲେନ୍ଦୁସମଂ ଵକ୍ତ୍ରମହୋ ରାଜସି ମନ୍ଥରେ। ଜଘନଂ ତଵ ନିର୍ମୃଷ୍ଟଂ ରଶନାଦାମଭୂଷିତମ୍
ତୁମର ମୁହଁ ନିର୍ମଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି, ମନ୍ଥରେ, ତୁମେ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ତୁମର ଚକଚକେ କମର ରତ୍ନମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।
ଜଙ୍ଘେ ଭୃଶମୁପନ୍ଯସ୍ତେ ପାଦୌ ଚ ଵ୍ଯାଯତାଵୁଭୌ। ତ୍ଵମାଯତାଭ୍ଯାଂ ସକ୍ଥିଭ୍ଯାଂ ମନ୍ଥରେ କ୍ଷୌମଵାସିନୀ
ତୁମର ଦୁଇ ଜଂଘା ଭଲଭାବେ ଗଢ଼ା, ଦୁଇ ପାଦ ଲମ୍ବା ଓ ସୁନୀତ। ମନ୍ଥରେ, କ୍ଷୌମବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ତୁମର ଜଂଘା ଅତି ଦେଖଣିଆ।
ଅଗ୍ରତୋ ମମ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ରାଜସେଽତୀଵ ଶୋଭନେ। ଆସନ୍ ଯାଃ ଶମ୍ବରେ ମାଯାଃ ସହସ୍ରମ୍ ଅସୁରାଧିପେ
ତୁମେ ଆଗରେ ଚାଲିଲେ, ଅତି ଶୋଭାମୟ ଲାଗୁଛ। ଯେପରି ଶମ୍ବର ଦେବତାଙ୍କ ପାଖରେ ହଜାର ମାୟା ଥିଲା—
ହୃଦଯେ ତେ ନିଵିଷ୍ଟାସ୍ ତା ଭୂଯଶ୍ ଚାନ୍ଯାଃ ସହସ୍ରଶଃ। ତଦେଵ ସ୍ଥଗୁ(=ପୃଷ୍ଠ-ଵକ୍ରଭାଗଃ) ଯଦ୍ ଦୀର୍ଘଂ ରଥ-ଘୋଣମ୍ ଇଵାଯତମ୍
ସେଇ ମାୟାମାନେ ତୁମ ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି, ଏବଂ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ହଜାର ମାୟା ଅଛି। ତୁମର ପିଠ ଦୀର୍ଘ ଓ ଟେଢ଼ା, ଗଡ଼ିର ଯୋକ ଭଳି।
ମତଯଃ କ୍ଷତ୍ର-ଵିଦ୍ଯାଶ୍ ଚ ମାଯାଶ୍ଚାତ୍ର ଵସନ୍ତି ତେ। ଅତ୍ର ତେଽହଂ ପ୍ରମୋକ୍ଷ୍ଯାମି ମାଲାଂ କୁବ୍ଜେ ହିରଣ୍ମଯୀମ୍
ବୁଦ୍ଧି, ରାଜନୀତି ଓ ମାୟା ସବୁ ତୁମ ଭିତରେ ବସିଛି। ଏଠାରେ, କୁବ୍ଜେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସୁନାର ମାଳା ପିନ୍ଧେଇବି।
ଅଭିଷିକ୍ତେ ଚ ଭରତେ ରାଘଵେ ଚ ଵନଂ ଗତେ। ଜାତ୍ଯେନ ଚ ସୁଵର୍ଣେନ ସୁନିଷ୍ଟପ୍ତେନ ସୁନ୍ଦରି
ବରତ ଅଭିଷେକିତ ହେଲେ ଓ ରାଘବ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ, ସୁନ୍ଦରୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଭଲ ଗଳା ସୁନା ଦେଇ ଅଳଙ୍କୃତ କରିଦେବି।
ଲବ୍ଧାର୍ଥା ଚ ପ୍ରତୀତା ଚ ଲେପଯିଷ୍ଯାମି ତେ ସ୍ଥଗୁ। ମୁଖେ ଚ ତିଲକଂ ଚିତ୍ରଂ ଜାତରୂପମଯଂ ଶୁଭମ୍
ତୁମେ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ମୁଁ ତୁମର ପିଠରେ ସୁନା ଲଗାଇଦେବି। ଏବଂ ମୁହଁରେ ଶୋଭାମୟ ରତ୍ନର ତିଳକ ଦେଇଦେବି।
କାରଯିଷ୍ଯାମି ତେ କୁବ୍ଜେ ଶୁଭାନ୍ଯାଭରଣାନି ଚ। ପରିଧାଯ ଶୁଭେ ଵସ୍ତ୍ରେ ଦେଵତେଵ ଚରିଷ୍ଯସି
ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଶୁଭ୍ର ଅଳଙ୍କାର ତିଆରି କରିଦେବି, କୁବ୍ଜେ। ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ତୁମେ ଦେବୀ ଭଳି ଚାଲିବ।
ଚନ୍ଦ୍ରମାହ୍ଵଯମାନେନ ମୁଖେନାପ୍ରତିମାନନା। ଗମିଷ୍ଯସି ଗତିଂ ମୁଖ୍ଯାଂ ଗର୍ଵଯନ୍ତୀ ଦ୍ଵିଷଜ୍ଜନେ
ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁହଁ ଓ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ସହ, ତୁମେ ମୁଖ୍ୟ ଗତିରେ ଚାଲିବ, ତୁମର ଶତ୍ରୁମାନେ ଇର୍ଷ୍ୟା କରିବେ।
ତଵାପି କୁବ୍ଜାଃ କୁବ୍ଜାଯାଃ ସର୍ଵାଭରଣଭୂଷିତାଃ। ପାଦୌ ପରିଚରିଷ୍ଯନ୍ତି ଯଥୈଵ ତ୍ଵଂ ସଦା ମମ
ତୁମ ପାଖରେ ଅନ୍ୟ କୁବ୍ଜମାନେ, ସମସ୍ତ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି, ପାଦ ସେବା କରିବେ, ଯେପରି ତୁମେ ସଦା ମୋ ପାଦ ସେବା କର।
ଇତି ପ୍ରଶସ୍ଯମାନା ସା କୈକେଯୀମିଦମବ୍ରଵୀତ୍। ଶଯାନାଂ ଶଯନେ ଶୁଭ୍ରେ ଵେଦ୍ଯାମଗ୍ନିଶିଖାମିଵ
ଏଭଳି ପ୍ରଶଂସା ପାଇ ବସିଥିବା କୈକୟୀ ଶୁଭ୍ର ଶୟନରେ ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ମନ୍ଥରାକୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଗତୋଦକେ ସେତୁବନ୍ଧୋ ନ କଲ୍ଯାଣି ଵିଧୀଯତେ। ଉତ୍ତିଷ୍ଠ କୁରୁ କଲ୍ଯାଣଂ ରାଜାନମନୁଦର୍ଶଯ
ପାଣି ଶୁଖିଗଲେ ସେତୁ ବ୍ୟର୍ଥ, ଶୁଭେ। ଉଠ, ଭଲ କାମ କର, ରାଜାଙ୍କୁ ଖୋଜ।
ତଥା ପ୍ରୋତ୍ସାହିତା ଦେଵୀ ଗତ୍ଵା ମନ୍ଥରଯା ସହ। କ୍ରୋଧାଗାରଂ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀ ସୌଭାଗ୍ଯମଦଗର୍ଵିତା
ଏଭଳି ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ, ଭାଗ୍ୟରେ ଅଭିମାନ ନଥିବା ଏବଂ ବଡ଼ ଆଖି ଥିବା ରାଣୀ ମନ୍ଥରା ସହ କ୍ରୋଧଗୃହକୁ ଗଲେ।
ଅନେକଶତସାହସ୍ରଂ ମୁକ୍ତାହାରଂ ଵରାଙ୍ଗନା। ଅଵମୁଚ୍ଯ ଵରାର୍ହାଣି ଶୁଭାନ୍ଯାଭରଣାନି ଚ
ସେ ସ୍ତ୍ରୀ, ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଳଙ୍କାର ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ଅନେକ ଶତ ହଜାର ମୁକ୍ତାମାଳା ଓ ଶୁଭ୍ର ଅଳଙ୍କାର ଖୋଲିଦେଲେ।
ତଦା ହେମୋପମା ତତ୍ର କୁବ୍ଜାଵାକ୍ଯଵଶଂଗତା। ସଂଵିଶ୍ଯ ଭୂମୌ କୈକେଯୀ ମନ୍ଥରାମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ସେତେବେଳେ ସୁନା ପରି ଦେହର ମାଲିକା, କୁଞ୍ଜରୀଙ୍କ କଥାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, କୈକେୟୀ ସେଠାରେ ଭୂମିରେ ବସିଲେ ଏବଂ ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଇହ ଵା ମାଂ ମୃତାଂ କୁବ୍ଜେ ନୃପାଯାଵେଦଯିଷ୍ଯସି। ଵନଂ ତୁ ରାଘଵେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଭରତଃ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯତେ କ୍ଷିତିମ୍
ହେ କୁଞ୍ଜରୀ, ତୁମେ ଏଠାରେ ମୋତେ ମୃତ ହେବା ବୋଲି ରାଜାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଇପାର, କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ରାଘବ ବନକୁ ଯିବେ, ତେବେ ଭରତ ରାଜ୍ୟ ପାଇବେ।
ସୁଵର୍ଣେନ ନ ମେ ହ୍ଯର୍ଥୋ ନ ରତ୍ନୈର୍ନ ଚ ଭୋଜନୈଃ। ଏଷ ମେ ଜୀଵିତସ୍ଯାନ୍ତୋ ରାମୋ ଯଦ୍ଯଭିଷିଚ୍ଯତେ
ମୋତେ ସୁନା, ମଣି, କିମ୍ବା ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନର କୌଣସି ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ଯଦି ରାମଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରାଯିବ, ତେବେ ଏହି ମୋ ଜୀବନର ଶେଷ।
ତତଃ ପୁନସ୍ତାଂ ମହିଷୀଂ ମହୀକ୍ଷିତୋ ଵଚୋଭିରତ୍ଯର୍ଥମହାପରାକ୍ରମୈଃ। ଉଵାଚ କୁବ୍ଜା ଭରତସ୍ଯ ମାତରଂ ହିତଂ ଵଚୋ ରାମମୁପେତ୍ଯ ଚାହିତମ୍
ତାପରେ କୁଞ୍ଜରୀ ମନ୍ଥରା ଏକଦମ ଦୃଢ଼ ଓ ନିଷ୍ଠୁର କଥାରେ ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀ, ଭରତଙ୍କ ମା' କୈକେୟୀଙ୍କୁ ରାମ ସମ୍ପର୍କରେ କେତେକ ଉପକାରୀ ଓ କେତେକ ଅପକାରୀ ପରାମର୍ଶ ଦେଲେ।
ପ୍ରପତ୍ସ୍ଯତେ ରାଜ୍ଯମିଦଂ ହି ରାଘଵୋ ଯଦି ଧ୍ରୁଵଂ ତ୍ଵଂ ସସୁତା ଚ ତପ୍ସ୍ଯସେ। ତତୋ ହି କଲ୍ଯାଣି ଯତସ୍ଵ ତତ୍ ତଥା ଯଥା ସୁତସ୍ତେ ଭରତୋଽଭିଷେକ୍ଷ୍ଯତେ
ଯଦି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ରାଘବ ପାଇଯିବେ, ତେବେ ତୁମେ ଓ ତୁମ ପୁଅ ଦୁଃଖ ପାଇବ; ତେଣୁ ହେ ଶୁଭେ, ଏପରି ଚେଷ୍ଟା କର, ଯେଉଁଠି ତୁମ ପୁଅ ଭରତଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରାଯିବ।
ତଥାତିଵିଦ୍ଧା ମହିଷୀତି କୁବ୍ଜଯା ସମାହତା ଵାଗିଷୁଭିର୍ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ। ଵିଧାଯ ହସ୍ତୌ ହୃଦଯେଽତିଵିସ୍ମିତା ଶଶଂସ କୁବ୍ଜାଂ କୁପିତା ପୁନଃ ପୁନଃ
କୁଞ୍ଜରୀଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଥାରେ ଗଭୀର ଭାବେ ଆହତ ହୋଇ, ରାଣୀ ପୁନିପୁନି ହୃଦୟରେ ହାତ ରଖି ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହୋଇ, ରେଗି ହେବା ସହ କୁଞ୍ଜରୀଙ୍କୁ ଆଉ ଆଉ ଦୁଃଖ କଥା କହିଲେ।
ଯମସ୍ଯ ଵା ମାଂ ଵିଷଯଂ ଗତାମିତୋ ନିଶମ୍ଯ କୁବ୍ଜେ ପ୍ରତିଵେଦଯିଷ୍ଯସି। ଵନଂ ଗତେ ଵା ସୁଚିରାଯ ରାଘଵେ ସମୃଦ୍ଧକାମୋ ଭରତୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ମୁଁ ଏଠାରୁ ଯମର ଲୋକକୁ ଚଳିଗଲେ, ତୁମେ ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି ଖବର ଦେବ; କିମ୍ବା ଯଦି ରାଘବ ବହୁଦିନ ପାଇଁ ବନକୁ ଚଳିଯିବେ, ତେବେ ଭରତ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ସଫଳ ହେବେ।
ଅହଂ ହି ନୈଵାସ୍ତରଣାନି ନ ସ୍ରଜୋ ନ ଚନ୍ଦନଂ ନାଞ୍ଜନପାନଭୋଜନମ୍। ନ କିଂଚିଦିଚ୍ଛାମି ନ ଚେହ ଜୀଵନଂ ନ ଚେଦିତୋ ଗଚ୍ଛତି ରାଘଵୋ ଵନମ୍
ମୁଁ ନା ଶୋଇବା ପାଇଁ ବିଛାନା, ନା ମାଳା, ନା ଚନ୍ଦନ, ନା ଅଞ୍ଜନ, ନା ଖାଦ୍ୟ ପାନ କିଛି ଚାହେଁନି; ଯଦି ଏଠାରୁ ରାଘବ ବନକୁ ଯିବେନି, ତେବେ ଏଠି ମୋତେ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ।
ଅଥୈଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଵଚନଂ ସୁଦାରୁଣଂ ନିଧାଯ ସର୍ଵାଭରଣାନି ଭାମିନୀ। ଅସଂସ୍କୃତାମାସ୍ତରଣେନ ମେଦିନୀଂ ତଦାଧିଶିଶ୍ଯେ ପତିତେଵ କିଂନରୀ
ଏପରି ଭୟଙ୍କର କଥା କହି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାଣୀ ସମସ୍ତ ଗହନା ଖୋଲି ଦେଲେ ଏବଂ ଅସଜ୍ଜିତ ଭୂମିରେ ଶୋଇ ପଡିଲେ, ଯେପରି ଦେବକନ୍ୟା ଅଚାନକ ଖସିପଡିଥାଏ।
ଉଦୀର୍ଣସଂରମ୍ଭତମୋଵୃତାନନା ତଦାଵମୁକ୍ତୋତ୍ତମମାଲ୍ଯଭୂଷଣା। ନରେନ୍ଦ୍ରପତ୍ନୀ ଵିମନା ବଭୂଵ ସା ତମୋଵୃତା ଦ୍ଯୌରିଵ ମଗ୍ନତାରକା
ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧର ଅନ୍ଧକାରରେ ମୁହଁ ଢାକାଯାଇଥିବା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଳା ଓ ଗହନା ବିଛିଡ଼ି ଦେଇଥିବା, ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀ ମନମନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଯେପରି ତାରା ଲୁଚିଯାଇଥିବା ଅନ୍ଧାର ଆକାଶ।
thumb|ଦଶମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦଶମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଦଶମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଵିଦର୍ଶିତା ଯଦା ଦେଵୀ କୁବ୍ଜଯା ପାପଯା ଭୃଶମ୍। ତଦା ଶେତେ ସ୍ମ ସା ଭୂମୌ ଦିଗ୍ଧଵିଦ୍ଧେଵ କିଂନରୀ
ଯେତେବେଳେ ଦୁଷ୍ଟ କୁଞ୍ଜରୀ ରାଣୀଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିଲେ, ସେ ଭୂମିରେ ଏପରି ଶୋଇ ପଡିଲେ, ଯେପରି ବିଷରେ ଆହତ ହୋଇଥିବା ଦେବକନ୍ୟା।
(4) ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ମନସା କୃତ୍ଯଂ ସା ସମ୍ଯଗିତି ଭାମିନୀ। ମନ୍ଥରାଯୈ ଶନୈଃ ସର୍ଵମାଚଚକ୍ଷେ ଵିଚକ୍ଷଣା
ଭାବିବା ପରେ, ଯାହା କରିବା ଉଚିତ ଭଲ ଭାବି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାଣୀ ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ।
ସା ଦୀନା ନିଶ୍ଚଯଂ କୃତ୍ଵା ମନ୍ଥରାଵାକ୍ଯମୋହିତା। ନାଗକନ୍ଯେଵ ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ଦୀର୍ଘମୁଷ୍ଣଂ ଚ ଭାମିନୀ
ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇ, ମନ୍ଥରାଙ୍କ କଥାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାଣୀ ନାଗକନ୍ୟା ପରି ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ଉଷ୍ଣ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ।
ମୁହୂର୍ତଂ ଚିନ୍ତଯାମାସ ମାର୍ଗମାତ୍ମସୁଖାଵହମ୍। ସା ସୁହୃଚ୍ଚାର୍ଥକାମା ଚ ତଂ ନିଶମ୍ଯ ଵିନିଶ୍ଚଯମ୍
କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ସେ ନିଜ ସୁଖ ପାଇଁ କେଉଁ ଉପାୟ ହେବ ଭାବିଲେ; ମନ୍ଥରାଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ଶୁଣି, ନିଜ ଓ ବନ୍ଧୁଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ସେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ।
ବଭୂଵ ପରମପ୍ରୀତା ସିଦ୍ଧିଂ ପ୍ରାପ୍ଯେଵ ମନ୍ଥରା। ଅଥ ସା ରୁଷିତା ଦେଵୀ ସମ୍ଯକ୍ କୃତ୍ଵା ଵିନିଶ୍ଚଯମ୍
ମନ୍ଥରା ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଯିବା ପରି ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ; ଏହାପରେ ରାଣୀ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ନିଜ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଦୃଢ଼ କଲେ।