ମନ୍ଥରା ତ୍ଵଭ୍ଯସୂଯ୍ଯୈନାମୁତ୍ସୃଜ୍ଯାଭରଣଂ ହି ତତ୍। ଉଵାଚେଦଂ ତତୋ ଵାକ୍ଯଂ କୋପଦୁଃଖସମନ୍ଵିତା
କିନ୍ତୁ ମନ୍ଥରା ଇର୍ଷ୍ୟାରେ ଏହି ଅଳଙ୍କାର ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଓ କ୍ରୋଧ ଓ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ହର୍ଷଂ କିମର୍ଥମସ୍ଥାନେ କୃତଵତ୍ଯସି ବାଲିଶେ। ଶୋକସାଗରମଧ୍ଯସ୍ଥଂ ନାତ୍ମାନମଵବୁଧ୍ଯସେ
"ହେ ମୂର୍ଖିଣୀ, କାହିଁକି ଅସମୟରେ ଖୁସି ହେଲୁ? ତୁମେ ଜାଣୁନାହଁ, ତୁମେ ଦୁଃଖର ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ିଛ।"
ମନସା ପ୍ରସହାମି ତ୍ଵାଂ ଦେଵି ଦୁଃଖାର୍ଦିତା ସତୀ। ଯଚ୍ଛୋଚିତଵ୍ଯେ ହୃଷ୍ଟାସି ପ୍ରାପ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଵ୍ଯସନଂ ମହତ୍
"ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହେଲି ମଧ୍ୟ ତୁମ ପାଇଁ ନିଜକୁ ରୋକିଛି, ରାଣୀ। ଏତେ ବଡ଼ ଦୁର୍ଗତି ଆସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ କାହିଁକି ଖୁସି ହେଉଛ, ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ୍?"
ଶୋଚାମି ଦୁର୍ମତିତ୍ଵଂ ତେ କା ହି ପ୍ରାଜ୍ଞା ପ୍ରହର୍ଷଯେତ୍। ଅରେଃ ସପତ୍ନୀପୁତ୍ରସ୍ଯ ଵୃଦ୍ଧିଂ ମୃତ୍ଯୋରିଵାଗତାମ୍
"ମୁଁ ତୁମର ଅବିବେକ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ। କେଉଁ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମତୀ ନାରୀ ଶତ୍ରୁ ସ୍ତ୍ରୀର ପୁଅର ବୃଦ୍ଧିରେ ଖୁସି ହେବ, ଯେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଥିବା ପରି ଲାଗେ?"
ଭରତାଦେଵ ରାମସ୍ଯ ରାଜ୍ଯସାଧାରଣାଦ୍ ଭଯମ୍। ତଦ୍ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ଵିଷଣ୍ଣାସ୍ମି ଭଯଂ ଭୀତାଦ୍ଧି ଜାଯତେ
ଭୟ ମୁଁ କେବଳ ଭରତଙ୍କୁ ନୁହେଁ, ରାମଙ୍କୁ ନେଇ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଏହି ରାଜ୍ୟ ଭାଗ ନେଇ ଭାବିଲି ମୋ ମନ ଭୟରେ ଭରିଯାଇଛି, କାରଣ ଭୟ ତ ଭୟଭୀତ ମନୁଷ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ହି ମହାବାହୂ ରାମଂ ସର୍ଵାତ୍ମନା ଗତଃ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନଶ୍ଚାପି ଭରତଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଯଥା
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ରାମଙ୍କୁ ଭଲପାଆନ୍ତି, ଏଭଳି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମଧ୍ୟ ଭରତଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯେପରି ରାମଙ୍କୁ, ସେପରି ଭଲପାଆନ୍ତି।
ପ୍ରତ୍ଯାସନ୍ନକ୍ରମେଣାପି ଭରତସ୍ଯୈଵ ଭାମିନି। ରାଜ୍ଯକ୍ରମୋ ଵିସୃଷ୍ଟସ୍ତୁ ତଯୋସ୍ତାଵଦ୍ଯଵୀଯସୋଃ
ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ନିକଟତା ଅନୁଯାୟୀ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ମିଳିବା ଉଚିତ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଦୁଇ ଛୋଟ ଭାଇଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛି।
ସୁଭଗା କିଲ କୌସଲ୍ଯା ଯସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରୋଽଭିଷେକ୍ଷ୍ଯତେ। ଯୌଵରାଜ୍ଯେନ ମହତା ଶ୍ଵଃ ପୁଷ୍ଯେଣ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମୈଃ
କୌଶଳ୍ୟା ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟବତୀ, ଯାଙ୍କ ପୁଅକୁ କାଲି ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବଡ଼ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୌବରାଜ୍ୟ ଦେବେ।
ପ୍ରାପ୍ତାଂ ଵସୁମତୀଂ ପ୍ରୀତିଂ ପ୍ରତୀତାଂ ହତଵିଦ୍ଵିଷମ୍। ଉପସ୍ଥାସ୍ଯସି କୌସଲ୍ଯାଂ ଦାସୀଵତ୍ ତ୍ଵଂ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ
ପୃଥିବୀ ଯେତେବେଳେ ଖୁସି ଓ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇ ଜିତାଯିବ ଓ ଶତ୍ରୁମାନେ ହରାଯିବେ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ହାତ ଜୋଡି ଦାସୀ ପରି କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ସେବା କରିବ।
ଏଵଂ ଚ ତ୍ଵଂ ସହାସ୍ମାଭିସ୍ତସ୍ଯାଃ ପ୍ରେଷ୍ଯା ଭଵିଷ୍ଯସି। ପୁତ୍ରଶ୍ଚ ତଵ ରାମସ୍ଯ ପ୍ରେଷ୍ଯତ୍ଵଂ ହି ଗମିଷ୍ଯତି
ଏଭଳି ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ତୁମେ ତାଙ୍କର ଚାକରି କରିବ, ଏବଂ ତୁମର ପୁଅ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କର ଚାକରି କରିବ।
ହୃଷ୍ଟାଃ ଖଲୁ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ରାମସ୍ଯ ପରମାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ। ଅପ୍ରହୃଷ୍ଟା ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ସ୍ନୁଷାସ୍ତେ ଭରତକ୍ଷଯେ
ନିଶ୍ଚୟ ରାମଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ଝିଅମାନେ ଖୁସି ହେବେ, ହେଲେ ଭରତଙ୍କ ଅଭାବରେ ତୁମର ବହୁ ଝିଅମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେବେ।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପରମପ୍ରୀତାଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତୀଂ ମନ୍ଥରାଂ ତତଃ। ରାମସ୍ଯୈଵ ଗୁଣାନ୍ ଦେଵୀ କୈକେଯୀ ପ୍ରଶଶଂସ ହ
ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ କଥା କହୁଥିବା ଦେଖି, ରାଣୀ କୈକେୟୀ ତାପରେ କେବଳ ରାମଙ୍କ ଗୁଣ କହି ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ଧମର୍ଜ୍ଞୋ ଗୁଣଵାନ୍ ଦାନ୍ତଃ କୃତଜ୍ଞଃ ସତ୍ଯଵାନ୍ ଶୁଚିଃ। ରାମୋ ରାଜସୁତୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ଯୌଵରାଜ୍ଯମତୋଽର୍ହତି
ରାଜାଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ ପୁଅ ରାମ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଗୁଣବାନ, ନିୟମିତ, କୃତଜ୍ଞ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ପବିତ୍ର; ତେଣୁ ସେ ଯୌବରାଜ୍ୟ ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
ଭ୍ରାତୄନ୍ ଭୃତ୍ଯାଂଶ୍ଚ ଦୀର୍ଘାଯୁଃ ପିତୃଵତ୍ ପାଲଯିଷ୍ଯତି। ସଂତପ୍ଯସେ କଥଂ କୁବ୍ଜେ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମାଭିଷେଚନମ୍
ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୋଇ ଭାଇମାନେ ଓ ଚାକରମାନେକୁ ବାପା ପରି ରକ୍ଷା କରିବେ; ତେବେ ମନ୍ଥରା, ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଶୁଣି ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ହେଉଛ?
ଭରତଶ୍ଚାପି ରାମସ୍ଯ ଧ୍ରୁଵଂ ଵର୍ଷଶତାତ୍ ପରମ୍। ପିତୃପୈତାମହଂ ରାଜ୍ଯମଵାପ୍ସ୍ଯତି ନରର୍ଷଭଃ
ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ, ଶତ ବର୍ଷ ପରେ ଭରତ ମଧ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାମଙ୍କୁ ନେଇ ପିତା ଓ ପୁରୁଷ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ପାଇବେ।
ସା ତ୍ଵମଭ୍ଯୁଦଯେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଦହ୍ଯମାନେଵ ମନ୍ଥରେ। ଭଵିଷ୍ଯତି ଚ କଲ୍ଯାଣେ କିମିଦଂ ପରିତପ୍ଯସେ
ଏହି ଭଲ ସମୟ ଆସିଛି, ଶୁଭ ଘଟିବାକୁ ଯାଉଛି, ତେବେ ମନ୍ଥରା, ତୁମେ ମନରେ କାହିଁକି ଜଳିଉଛ ଓ ଏହି ଭାଗ୍ୟରେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛ?
ଯଥା ଵୈ ଭରତୋ ମାନ୍ଯସ୍ତଥା ଭୂଯୋଽପି ରାଘଵଃ। କୌସଲ୍ଯାତୋଽତିରିକ୍ତଂ ଚ ମମ ଶୁଶ୍ରୂଷତେ ବହୁ
ଯେପରି ଭରତ ସମ୍ମାନ ପାଆନ୍ତି, ସେପରି ରାଘବ ତାଠାରୁ ଅଧିକ; କୌଶଳ୍ୟା ବ୍ୟତୀତ ସେ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ସେବା କରନ୍ତି।
ରାଜ୍ଯଂ ଯଦି ହି ରାମସ୍ଯ ଭରତସ୍ଯାପି ତତ୍ ତଦା। ମନ୍ଯତେ ହି ଯଥାଽଽତ୍ମାନଂ ଯଥା ଭ୍ରାତୄଂସ୍ତୁ ରାଘଵଃ
ଯଦି ରାମଙ୍କର ରାଜ୍ୟ, ତେବେ ଭରତଙ୍କର ମଧ୍ୟ; କାରଣ ରାଘବ ନିଜ ଭାଇମାନେକୁ ନିଜ ପରି ଭାବନ୍ତି।
କୈକେଯ୍ଯା ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମନ୍ଥରା ଭୃଶଦୁଃଖିତା। ଦୀର୍ଘମୁଷ୍ଣଂ ଵିନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ କୈକେଯୀମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
କୈକେୟୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମନ୍ଥରା ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଲମ୍ବା ଓ ଗରମ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ:
ଅନର୍ଥଦର୍ଶିନୀ ମୌର୍ଖ୍ଯାନ୍ନାତ୍ମାନମଵବୁଧ୍ଯସେ। ଶୋକଵ୍ଯସନଵିସ୍ତୀର୍ଣେ ମଜ୍ଜନ୍ତୀ ଦୁଃଖସାଗରେ
ତୁମେ ମୂର୍ଖତାରୁ ଦୁଃଖ ଦେଖିପାରୁନାହ, ନିଜକୁ ବୁଝିପାରୁନାହ, ଶୋକ ଓ ବିପଦର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବୁଛ।
ଭଵିତା ରାଘଵୋ ରାଜା ରାଘଵସ୍ଯ ଚ ଯଃ ସୁତଃ। ରାଜଵଂଶାତ୍ତୁ ଭରତଃ କୈକେଯି ପରିହାସ୍ଯତେ
ରାଘବ ରାଜା ହେବେ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ତା'ପରେ; କିନ୍ତୁ ଭରତ, ହେ କୈକେୟୀ, ରାଜବଂଶରୁ ବାହାରି ଦିଆଯିବେ।
ନହି ରାଜ୍ଞଃ ସୁତାଃ ସର୍ଵେ ରାଜ୍ଯେ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଭାମିନି। ସ୍ଥାପ୍ଯମାନେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ସୁମହାନନଯୋ ଭଵେତ୍
ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ରାଜ୍ୟରେ ରହନ୍ତି ନାହିଁ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଲେ ବଡ଼ ଅନ୍ୟାୟ ହେବ।
ତସ୍ମାଜ୍ଜ୍ଯେଷ୍ଠେ ହି କୈକେଯି ରାଜ୍ଯତନ୍ତ୍ରାଣି ପାର୍ଥିଵାଃ। ସ୍ଥାପଯନ୍ତ୍ଯନଵଦ୍ଯାଙ୍ଗି ଗୁଣଵତ୍ସ୍ଵିତରେଷ୍ଵପି
ଏହିପରି, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷିଣୀ, ରାଜାମାନେ ସଦା ବଡ଼ ପୁଅଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟର ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣବାନ୍ ହେଲେ ମଧ୍ୟ।
ଅସାଵତ୍ଯନ୍ତନିର୍ଭଗ୍ନସ୍ତଵ ପୁତ୍ରୋ ଭଵିଷ୍ଯତି। ଅନାଥଵତ୍ ସୁଖେଭ୍ଯଶ୍ଚ ରାଜଵଂଶାଚ୍ଚ ଵତ୍ସଲେ
ତୁମର ପୁଅ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାଙ୍ଗିଯିବ, ଅନାଥ ଭଳି ସମସ୍ତ ସୁଖ ଓ ରାଜବଂଶରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେବ, ହେ ସ୍ନେହମୟୀ।
ସାହଂ ତ୍ଵଦର୍ଥେ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତା ତ୍ଵଂ ତୁ ମାଂ ନାଵବୁଦ୍ଧ୍ଯସେ। ସପତ୍ନିଵୃଦ୍ଧୌ ଯା ମେ ତ୍ଵଂ ପ୍ରଦେଯଂ ଦାତୁମର୍ହସି
ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋତେ ଚିହ୍ନିପାରୁନାହାଁ; ସହପତ୍ନୀ ଉପରେ ତୁମ ଲାଭ ବଢ଼ାଇବାରେ ଯେ ମୋର ଯେତେକି ଅଂଶ ଅଛି, ତାହାର ଫଳ ଦେବା ଉଚିତ।
ଧ୍ରୁଵଂ ତୁ ଭରତଂ ରାମଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ରାଜ୍ଯମକଣ୍ଟକମ୍। ଦେଶାନ୍ତରଂ ନାଯଯିତା ଲୋକାନ୍ତରମଥାପି ଵା
ନିଶ୍ଚିତ, ଯେତେବେଳେ ରାମ ଅବିରୋଧିତ ରାଜ୍ୟ ପାଇବେ, ସେ ବରତଙ୍କୁ ଦୂର ଦେଶକୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ପଠାଇଦେବେ।
ବାଲ ଏଵ ତୁ ମାତୁଲ୍ଯଂ ଭରତୋ ନାଯିତସ୍ତ୍ଵଯା। ସଂନିକର୍ଷାଚ୍ଚ ସୌହାର୍ଦଂ ଜାଯତେ ସ୍ଥାଵରେଷ୍ଵିଵ
ବରତ ଛୁଆଁ ଥିବାବେଳେ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ମାମାଘରେ ରଖିନଥିଲ; ନିକଟତା ଦ୍ୱାରା ମଧୁର ସମ୍ପର୍କ ହୁଏ, ଅଚଳ ଜିନିଷମାନେ ମଧ୍ୟ।
ଭରତାନୁଵଶାତ୍ ସୋଽପି ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ତତ୍ସମଂ ଗତଃ। ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ହି ଯଥା ରାମଂ ତଥାଯଂ ଭରତଂ ଗତଃ
ବରତଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଶତୃଘ୍ନ ମଧ୍ୟ ସେଇପରି ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି; ଯେପରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ରହନ୍ତି, ସେପରି ଶତୃଘ୍ନ ବରତଙ୍କ ପଛରେ ରହନ୍ତି।
ଶ୍ରୂଯତେ ହି ଦ୍ରୁମଃ କଶ୍ଚିଚ୍ଛେତ୍ତଵ୍ଯୋ ଵନଜୀଵନୈଃ। ସଂନିକର୍ଷାଦିଷୀକାଭିର୍ମୋଚିତଃ ପରମାଦ୍ ଭଯାତ୍
ଶୁଣାଯାଏ ଯେ, କିଛି ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବନ୍ତମାନେ କାଟିବାକୁ ଥିବା ଗଛକୁ, ନିକଟତା ଦ୍ୱାରା ଭୟରେ ତୀରମାନେ ଶାଖା ଛିଣିଦିଅନ୍ତି।
ଗୋପ୍ତା ହି ରାମଂ ସୌମିତ୍ରିର୍ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚାପି ରାଘଵଃ। ଅଶ୍ଵିନୋରିଵ ସୌଭ୍ରାତ୍ରଂ ତଯୋର୍ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତମ୍
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବେ, ରାଘବ ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବେ; ତାଙ୍କର ଭାଇପାଇଁ ସ୍ନେହ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯେପରି ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟଙ୍କର।