ଉତ୍ତମେନାଭିସଂଯୁକ୍ତା ହର୍ଷେଣାର୍ଥପରା ସତୀ। ରାମମାତା ଧନଂ କିଂ ନୁ ଜନେଭ୍ଯଃ ସମ୍ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦରେ ଲିନ ହୋଇ, ଲାଭ ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ରାମଙ୍କର ମାଆ — କଣ ଧନ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ବଣ୍ଟନ କରୁଛନ୍ତି?
ଅତିମାତ୍ରଂ ପ୍ରହର୍ଷଃ କିଂ ଜନସ୍ଯାସ୍ଯ ଚ ଶଂସ ମେ। କାରଯିଷ୍ଯତି କିଂ ଵାପି ସମ୍ପ୍ରହୃଷ୍ଟୋ ମହୀପତିଃ
ଏହି ଅତ୍ୟଧିକ ଆନନ୍ଦର କାରଣ କଣ? ମୁଁକୁ କହ, ଖୁସିରେ ଭରିଥିବା ରାଜା କଣ କରିବେ?
ଵିଦୀର୍ଯମାଣା ହର୍ଷେଣ ଧାତ୍ରୀ ତୁ ପରଯା ମୁଦା। ଆଚଚକ୍ଷେଽଥ କୁବ୍ଜାଯୈ ଭୂଯସୀଂ ରାଘଵେ ଶ୍ରିଯମ୍
ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ଭରି ଯାଇଥିବା ଧାତ୍ରୀ, ମହା ଖୁସିରେ, ତାପରେ କୁଞ୍ଜାକୁ ରାଘବଙ୍କ ପାଇଁ ଆସୁଥିବା ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟ ବିଷୟରେ କହିଲା।
ଶ୍ଵଃ ପୁଷ୍ଯେଣ ଜିତକ୍ରୋଧଂ ଯୌଵରାଜ୍ଯେନ ଚାନଘମ୍। ରାଜା ଦଶରଥୋ ରାମମଭିଷେକ୍ତା ହି ରାଘଵମ୍
କାଳି ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ରାମଙ୍କୁ — ଯିଏ କ୍ରୋଧକୁ ଜିତିଛନ୍ତି ଓ ଦୋଷ ନାହିଁ — ଯୁବରାଜ ଭାବେ ଅଭିଷେକ କରିବେ।
ଧାତ୍ର୍ଯାସ୍ତୁ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୁବ୍ଜା କ୍ଷିପ୍ରମମର୍ଷିତଃ। କୈଲାସଶିଖରାକାରାତ୍ ପ୍ରାସାଦାଦଵରୋହତ
ଧାତ୍ରୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କୁଞ୍ଜା ତୁରନ୍ତ ରାଗି ଉଠିଲା, କୈଳାସ ପର୍ବତର ଶିଖର ପରି ଉଚ୍ଚ ରାଜପ୍ରାସାଦରୁ ତଳକୁ ଉତରିଲା।
ସା ଦହ୍ଯମାନା କ୍ରୋଧେନ ମନ୍ଥରା ପାପଦର୍ଶିନୀ। ଶଯାନାମେଵ କୈକେଯୀମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
କ୍ରୋଧରେ ଜଳି ଉଠି, ଦୁଷ୍ଟତା ଦେଖିପାରିଥିବା ମନ୍ଥରା, ଶୟାନା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲା।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ମୂଢେ କିଂ ଶେଷେ ଭଯଂ ତ୍ଵାମଭିଵର୍ତତେ। ଉପପ୍ଲୁତମଘୌଘେନ ନାତ୍ମାନମଵବୁଧ୍ଯସେ
ଉଠ, ମୂଢ଼ା! କାହିଁକି ଶୁଇ ରହିଛୁ? ତୁମ ଉପରେ ବିପଦ ଆସୁଛି। ଦୁଃଖର ଝଡ଼ରେ ଡୁବି ଯାଇଛୁ, ତୁମେ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନି ପାରୁନାହିଁ।
ଅନିଷ୍ଟେ ସୁଭଗାକାରେ ସୌଭାଗ୍ଯେନ ଵିକତ୍ଥସେ। ଚଲଂ ହି ତଵ ସୌଭାଗ୍ଯଂ ନଦ୍ଯାଃ ସ୍ରୋତ ଇଵୋଷ୍ଣଗେ
ଅନିଷ୍ଟରେ ମଧୁର ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ତୁମେ ଗର୍ବ କରୁଛ, ତୁମ ଭାଗ୍ୟ ଅସ୍ଥିର, ଗରମ ଋତୁର ନଦୀର ଧାରା ପରି।
ଏଵମୁକ୍ତା ତୁ କୈକେଯୀ ରୁଷ୍ଟଯା ପରୁଷଂ ଵଚଃ। କୁବ୍ଜଯା ପାପଦର୍ଶିନ୍ଯା ଵିଷାଦମଗମତ୍ ପରମ୍
ଏଭଳି କୁଞ୍ଜାଙ୍କ ରାଗି ଓ କଠୋର କଥା ଶୁଣି, କୈକେୟୀ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ଗଲା।
କୈକେଯୀ ତ୍ଵବ୍ରଵୀତ୍ କୁବ୍ଜାଂ କଚ୍ଚିତ୍ କ୍ଷେମଂ ନ ମନ୍ଥରେ। ଵିଷଣ୍ଣଵଦନାଂ ହି ତ୍ଵାଂ ଲକ୍ଷଯେ ଭୃଶଦୁଃଖିତାମ୍
କୈକେୟୀ କୁଞ୍ଜାକୁ କହିଲା, 'ମନ୍ଥରା, ସବୁ ଠିକ୍ ଅଛି କି? ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ତୁମ ମୁହଁ ଦୁଃଖରେ ଭରି ଅଛି, ବହୁତ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛ।'
ମନ୍ଥରା ତୁ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୈକେଯ୍ଯା ମଧୁରାକ୍ଷରମ୍। ଉଵାଚ କ୍ରୋଧସଂଯୁକ୍ତା ଵାକ୍ଯଂ ଵାକ୍ଯଵିଶାରଦା
କୈକେୟୀଙ୍କ ମୃଦୁ କଥା ଶୁଣି, କଥାରେ ଦକ୍ଷ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଥିବା ମନ୍ଥରା ଉତ୍ତର ଦେଲା।
ସା ଵିଷଣ୍ଣତରା ଭୂତ୍ଵା କୁବ୍ଜା ତସ୍ଯାଂ ହିତୈଷିଣୀ। ଵିଷାଦଯନ୍ତୀ ପ୍ରୋଵାଚ ଭେଦଯନ୍ତୀ ଚ ରାଘଵମ୍
ଅଧିକ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, କୁଞ୍ଜା ତାଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ଦୁଃଖ ଦେବାକୁ ଓ ରାଘବଙ୍କୁ ଦୂର କରିବାକୁ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲା।
ଅକ୍ଷଯଂ ସୁମହଦ୍ ଦେଵି ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ତ୍ଵଦ୍ଵିନାଶନମ୍। ରାମଂ ଦଶରଥୋ ରାଜା ଯୌଵରାଜ୍ଯେଽଭିଷେକ୍ଷ୍ଯତି
ହେ ଦେବୀ, ତୁମ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ଓ ଅନନ୍ତ ବିପଦ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି: ରାଜା ଦଶରଥ ରାମଙ୍କୁ ଯୁବରାଜ ଭାବେ ଅଭିଷେକ କରିବେ।
ସାସ୍ମ୍ଯଗାଧେ ଭଯେ ମଗ୍ନା ଦୁଃଖଶୋକସମନ୍ଵିତା। ଦହ୍ଯମାନାନଲେନେଵ ତ୍ଵଦ୍ଧିତାର୍ଥମିହାଗତା
ମୁଁ ଗଭୀର ଭୟରେ ଡୁବି ଅଛି, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭରି ଯାଇଛି, ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିବା ପରି ଅନୁଭବ କରୁଛି, ତୁମ ଭଲ ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି।
ତଵ ଦୁଃଖେନ କୈକେଯି ମମ ଦୁଃଖଂ ମହଦ୍ ଭଵେତ୍। ତ୍ଵଦ୍ଵୃଦ୍ଧୌ ମମ ଵୃଦ୍ଧିଶ୍ଚ ଭଵେଦିହ ନ ସଂଶଯଃ
କୈକେୟୀ, ତୁମ ଦୁଃଖ ମୋର ବଡ଼ ଦୁଃଖ ହେବ; ତୁମ ଅବନତି ମୋର ଅବନତି, ତୁମ ଉନ୍ନତି ମୋର ଉନ୍ନତି — ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ନରାଧିପକୁଲେ ଜାତା ମହିଷୀ ତ୍ଵଂ ମହୀପତେଃ। ଉଗ୍ରତ୍ଵଂ ରାଜଧର୍ମାଣାଂ କଥଂ ଦେଵି ନ ବୁଧ୍ଯସେ
ରାଜାଙ୍କ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ତୁମେ ରାଜାଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ରାଣୀ; ଦେବୀ, ରାଜଧର୍ମର କଠିନତା କିପରି ତୁମେ ବୁଝିନାହିଁ?
ଧର୍ମଵାଦୀ ଶଠୋ ଭର୍ତା ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଵାଦୀ ଚ ଦାରୁଣଃ। ଶୁଦ୍ଧଭାଵେନ ଜାନୀଷେ ତେନୈଵମତିସଂଧିତା
ତୁମର ସ୍ୱାମୀ ଧର୍ମର କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ ଚତୁର ଓ ଚାଳାକ, ମୁହଁରେ ମୃଦୁ କଥା କହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନରେ କଠୋର। ତୁମେ ସରଳ ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କୁ ଭରସା କରିଛ, ଏହିପରି ଭାବେ ତୁମେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଠକିଯାଇଛ।
ଉପସ୍ଥିତଃ ପ୍ରଯୁଞ୍ଜାନସ୍ତ୍ଵଯି ସାନ୍ତ୍ଵମନର୍ଥକମ୍। ଅର୍ଥେନୈଵାଦ୍ଯ ତେ ଭର୍ତା କୌସଲ୍ଯାଂ ଯୋଜଯିଷ୍ଯତି
ସେ ଏବେ ତୁମ ପାଖକୁ ଖାଲି ଆଶ୍ୱାସନ ନେଇଁ ଆସିଛି, କିନ୍ତୁ ଆସଲେ ତୁମ ସ୍ୱାମୀ ଆଜି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସମୃଦ୍ଧି ସହିତ ଏକତ୍ର କରିବେ।
ଅପଵାହ୍ଯ ତୁ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ଭରତଂ ତଵ ବନ୍ଧୁଷୁ। କାଲ୍ଯେ ସ୍ଥାପଯିତା ରାମଂ ରାଜ୍ଯେ ନିହତକଣ୍ଟକେ
ସେ ଦୁଷ୍ଟ ମନର ଲୋକ, ତୁମ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଭରତଙ୍କୁ ଦୂରେ କରି, ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ବାଧା ଦୂର କରି ରାଜ୍ୟରେ ବସାଇଦେବେ।
ଶତ୍ରୁଃ ପତିପ୍ରଵାଦେନ ମାତ୍ରେଵ ହିତକାମ୍ଯଯା। ଆଶୀଵିଷ(=ସର୍ପ) ଇଵାଙ୍ଗେନ ବାଲେ ପରିଧୃତସ୍ତ୍ଵଯା
ଶତ୍ରୁ ଯେଉଁଠି ସ୍ୱାମୀର ଭେଷ ଧରିଥାଏ, ଓ ମାତା ଯେଉଁଠି ଭଲ ଚାହାଏ ବୋଲି ଦେଖାଏ, ସେଠି ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ସର୍ପକୁ ଶିଶୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିବା ପରି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଧରିଛ।
ଯଥା ହି କୁର୍ଯାଚ୍ଛତ୍ରୁର୍ଵା ସର୍ପୋ ଵା ପ୍ରତ୍ଯୁପେକ୍ଷିତଃ। ରାଜ୍ଞା ଦଶରଥେନାଦ୍ଯ ସପୁତ୍ରା ତ୍ଵଂ ତଥା କୃତା
ଯେପରି ଏକ ଶତ୍ରୁ କିମ୍ବା ଅବହେଳିତ ସର୍ପ କରିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଦିନ ରାଜା ଦଶରଥ ତୁମେ ଓ ତୁମ ପୁଅ ସହିତ ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି।
ପାପେନାନୃତସାନ୍ତ୍ଵେନ ବାଲେ ନିତ୍ଯଂ ସୁଖୋଚିତା। ରାମଂ ସ୍ଥାପଯତା ରାଜ୍ଯେ ସାନୁବନ୍ଧା ହତା ହ୍ଯସି
ହେ ମୂର୍ଖ, ସଦା ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ତୁମେ, ଏହି ପାପୀ ମିଥ୍ୟା ମିଠା କଥା କହି ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ବସାଇ ତୁମେ ଓ ତୁମ ବନ୍ଧୁମାନେ ସମେତ ନଶ୍ଟ ହେଉଛ।
ସା ପ୍ରାପ୍ତକାଲଂ କୈକେଯି କ୍ଷିପ୍ରଂ କୁରୁ ହିତଂ ତଵ। ତ୍ରାଯସ୍ଵ ପୁତ୍ରମାତ୍ମାନଂ ମାଂ ଚ ଵିସ୍ମଯଦର୍ଶନେ
ତେଣୁ, ହେ କୈକେୟୀ, ଏହି ସଠିକ ସମୟରେ ତୁମ ଭଲ ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କର; ତୁମ ପୁଅ, ନିଜେ ଓ ମୋତେ — ଯିଏ ଏହା ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି — ଉଦ୍ଧାର କର।
ମନ୍ଥରାଯା ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶଯନାତ୍ ସା ଶୁଭାନନା। ଉତ୍ତସ୍ଥୌ ହର୍ଷସମ୍ପୂର୍ଣା ଚନ୍ଦ୍ରଲେଖେଵ ଶାରଦୀ
ମନ୍ଥରାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ ଥିବା ଜଣେ ମହିଳା ଶଯ୍ୟାରୁ ଉଠିଲେ, ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇ, ଶରଦ ଋତୁର ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ପରି ଦେଖାଗଲେ।
ଅତୀଵ ସା ତୁ ସଂତୁଷ୍ଟା କୈକେଯୀ ଵିସ୍ମଯାନ୍ଵିତା। ଦିଵ୍ଯମାଭରଣଂ ତସ୍ଯୈ କୁବ୍ଜାଯୈ ପ୍ରଦଦୌ ଶୁଭମ୍
କୈକେୟୀ ବହୁତ ଖୁସି ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେହି କୁବ୍ଜା ମହିଳାକୁ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଅଳଙ୍କାର ଦେଲେ।
ଦତ୍ତ୍ଵା ତ୍ଵାଭରଣଂ ତସ୍ଯୈ କୁବ୍ଜାଯୈ ପ୍ରମଦୋତ୍ତମା। କୈକେଯୀ ମନ୍ଥରାଂ ହୃଷ୍ଟା ପୁନରେଵାବ୍ରଵୀଦିଦମ୍
ସେହି କୁବ୍ଜାକୁ ଅଳଙ୍କାର ଦେଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠା କୈକେୟୀ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ପୁଣିଥରେ ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଇଦଂ ତୁ ମନ୍ଥରେ ମହ୍ଯମାଖ୍ଯାତଂ ପରମଂ ପ୍ରିଯମ୍। ଏତନ୍ମେ ପ୍ରିଯମାଖ୍ଯାତଂ କିଂ ଵା ଭୂଯଃ କରୋମି ତେ
"ମନ୍ଥରେ, ତୁମେ ମୋତେ ଯେଉଁ ଖୁସି ଖବର ଦେଲ, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ। ଏହା ଛଡ଼ା ଆଉ କଣ କରିପାରିବି, କହ, କାରଣ ତୁମେ ମୋତେ ଏତେ ଖୁସି ଦେଲ।"
ରାମେ ଵା ଭରତେ ଵାହଂ ଵିଶେଷଂ ନୋପଲକ୍ଷଯେ। ତସ୍ମାତ୍ ତୁଷ୍ଟାସ୍ମି ଯଦ୍ ରାଜା ରାମଂ ରାଜ୍ଯେଽଭିଷେକ୍ଷ୍ଯତି
"ମୁଁ ରାମ ଓ ଭରତ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ତଫାତ୍ ଦେଖୁନି; ତେଣୁ ରାଜା ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବେ ବୋଲି ମୁଁ ଖୁସି।"
ନ ମେ ପରଂ କିଂଚିଦିତୋ ଵରଂ ପୁନଃ ପ୍ରିଯଂ ପ୍ରିଯାର୍ହେ ସୁଵଚଂ ଵଚୋଽମୃତମ୍। ତଥା ହ୍ଯଵୋଚସ୍ତ୍ଵମତଃ ପ୍ରିଯୋତ୍ତରଂ ଵରଂ ପରଂ ତେ ପ୍ରଦଦାମି ତଂ ଵୃଣୁ
"ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ ଆଉ କୌଣସି ଦାନ ମୋ ପାଇଁ ନାହିଁ। ତୁମେ, ଯିଏ ପ୍ରେମ ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଏତେ ମିଠା ଓ ପ୍ରିୟ କଥା କହିଛ, ମଧୁ ପରି। ତୁମେ ଏଭଳି କଥା କହିଥିବାରୁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦାନ ଦେଉଛି — ଯାହା ଚାହଁ, ତାହା ମାଗ।"
thumb|ଅଷ୍ଟମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଷ୍ଟମ ସର୍ଗ ଶୁଣ।