ସ୍ଵଯୈଵ ପ୍ରଭଯା ମେରୁମୁଦଯେ ଵିମଲୋ ରଵିଃ। ତେନ ଵିଭ୍ରାଜିତା ତତ୍ର ସା ସଭାପି ଵ୍ଯରୋଚତ
ନିଜ ପ୍ରଭାରେ, ମେରୁ ପର୍ବତ ଉପରେ ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସ୍ୱଚ୍ଛ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି, ସେଠାରେ ସେ ଶଭାକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିଦେଲେ।
ଵିମଲଗ୍ରହନକ୍ଷତ୍ରା ଶାରଦୀ ଦ୍ଯୌରିଵେନ୍ଦୁନା। ତଂ ପଶ୍ଯମାନୋ ନୃପତିସ୍ତୁତୋଷ ପ୍ରିଯମାତ୍ମଜମ୍
ଶରତ୍କାଳର ସ୍ୱଚ୍ଛ ଆକାଶ ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେଭଳି ସେ ଶଭା ଚମକୁଥିଲା; ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଦେଖି ରାଜା ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ।
ଅଲଂକୃତମିଵାତ୍ମାନମାଦର୍ଶତଲସଂସ୍ଥିତମ୍। ସ ତଂ ସୁସ୍ଥିତମାଭାଷ୍ଯ ପୁତ୍ରଂ ପୁତ୍ରଵତାଂ ଵରଃ
ନିଜକୁ ଏକ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଦର୍ପଣରେ ଅଳଙ୍କୃତ ଦେଖିଥିବା ପରି ଅନୁଭବ କଲେ; ତା’ପରେ ସବୁ ପିତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତାଙ୍କ ପୁଅ ସହ ବସି ଉପଦେଶ କଲେ।
ଉଵାଚେଦଂ ଵଚୋ ରାଜା ଦେଵେନ୍ଦ୍ରମିଵ କଶ୍ଯପଃ। ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଯାମସି ମେ ପତ୍ନ୍ଯାଂ ସଦୃଶ୍ଯାଂ ସଦୃଶଃ ସୁତଃ
ରାଜା କହିଲେ, କଶ୍ୟପ ଯେପରି ଦେବେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହନ୍ତି, 'ତୁମେ ମୋର ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ରାଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ; ସେପରି ଉତ୍ତମ ଓ ଉତ୍ତମ ପୁଅ ହେଉଛ।'
ଉତ୍ପନ୍ନସ୍ତ୍ଵଂ ଗୁଣଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ମମ ରାମାତ୍ମଜଃ ପ୍ରିଯଃ। ତ୍ଵଯା ଯତଃ ପ୍ରଜାଶ୍ଚେମାଃ ସ୍ଵଗୁଣୈରନୁରଞ୍ଜିତାଃ
'ତୁମେ ମୋର ପ୍ରିୟ ପୁଅ ରାମ, ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତୁମ ନିଜ ଗୁଣରେ ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ ତୁମକୁ ଭଲପାଇଛନ୍ତି।'
ତସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵଂ ପୁଷ୍ଯଯୋଗେନ ଯୌଵରାଜ୍ଯମଵାପ୍ନୁହି। କାମତସ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରକୃତ୍ଯୈଵ ନିର୍ଣୀତୋ ଗୁଣଵାନିତି
'ତେଣୁ ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ତୁମେ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ପଦ ଗ୍ରହଣ କର; କାରଣ, ସ୍ୱଭାବରେ ଓ ଇଚ୍ଛାରେ ତୁମେ ଗୁଣବାନ୍ ଭାବରେ ଚୟନ ହୋଇଛ।'
ଗୁଣଵତ୍ଯପି ତୁ ସ୍ନେହାତ୍ ପୁତ୍ର ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେ ହିତମ୍। ଭୂଯୋ ଵିନଯମାସ୍ଥାଯ ଭଵ ନିତ୍ଯଂ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
'ପୁଅ, ତୁମେ ଗୁଣବାନ୍ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋର ସ୍ନେହରୁ ତୁମ ଭଲ ପାଇଁ କିଛି କହିବି: ସଦା ବିନୟ ଧର, ଏବଂ ନିତ୍ୟ ସ୍ୱଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖ।'
କାମକ୍ରୋଧସମୁତ୍ଥାନି ତ୍ଯଜସ୍ଵ ଵ୍ଯସନାନି ଚ। ପରୋକ୍ଷଯା ଵର୍ତମାନୋ ଵୃତ୍ତ୍ଯା ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଯା ତଥା
'କାମ ଓ କ୍ରୋଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଛାଡ଼; ଗୋପନ ଓ ପ୍ରକାଶ୍ୟ ଦୁହିଁ ପ୍ରକାର ଆଚରଣରେ ଉଚିତ ଚରିତ୍ର ରଖ।'
ଅମାତ୍ଯପ୍ରଭୃତୀଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଜାଶ୍ଚୈଵାନୁରଞ୍ଜଯ। କୋଷ୍ଠାଗାରାଯୁଧାଗାରୈଃ କୃତ୍ଵା ସଂନିଚଯାନ୍ ବହୂନ୍
'ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଆପଣଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଆନନ୍ଦିତ କର; ରାଜକୋଷ ଓ ଅସ୍ତ୍ରଶାଳାରେ ବହୁ ଧନ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ସଞ୍ଚୟ କର।'
ଇଷ୍ଟାନୁରକ୍ତପ୍ରକୃତିର୍ଯଃ ପାଲଯତି ମେଦିନୀମ୍। ତସ୍ଯ ନନ୍ଦନ୍ତି ମିତ୍ରାଣି ଲବ୍ଧ୍ଵାମୃତମିଵାମରାଃ
'ଯେଉଁ ରାଜାଙ୍କ ଅନୁରାଗୀ ଓ ଭକ୍ତିଶୀଳ ପ୍ରଜା ରହିଥାଏ, ସେଉଁଥିରେ ମିତ୍ରମାନେ ଅମୃତ ପାଇଥିବା ଦେବତାମାନେ ପରି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି।'
ତସ୍ମାତ୍ ପୁତ୍ର ତ୍ଵମାତ୍ମାନଂ ନିଯମ୍ଯୈଵଂ ସମାଚର। ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ସୁହୃଦସ୍ତସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ପ୍ରିଯକାରିଣଃ
ସେଥିପାଇଁ, ପୁଅ, ତୁମେ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଏହିପରି ଆଚରଣ କର। ଏହା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ସ୍ନେହୀ ଓ ତାଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ସମସ୍ତେ—
ତ୍ଵରିତାଃ ଶୀଘ୍ରମାଗତ୍ଯ କୌସଲ୍ଯାଯୈ ନ୍ଯଵେଦଯନ୍। ସା ହିରଣ୍ଯଂ ଚ ଗାଶ୍ଚୈଵ ରତ୍ନାନି ଵିଵିଧାନି ଚ
ତାହା ପରେ ସେମାନେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଲେ। କୌସଲ୍ୟା ତାପରେ ସୁନା, ଗାଁଓ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ମୁଲ୍ୟବାନ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ବାଣ୍ଟିଦେଲେ।
ଵ୍ଯାଦିଦେଶ ପ୍ରିଯାଖ୍ଯେଭ୍ଯଃ କୌସଲ୍ଯା ପ୍ରମଦୋତ୍ତମା। ଅଥାଭିଵାଦ୍ଯ ରାଜାନଂ ରଥମାରୁହ୍ଯ ରାଘଵଃ। ଯଯୌ ସ୍ଵଂ ଦ୍ଯୁତିମଦ୍ ଵେଶ୍ମ ଜନୌଘୈଃ ପ୍ରତିପୂଜିତଃ
ସେ ଉତ୍ତମ ମହିଳା କୌସଲ୍ୟା ଏହି ସମସ୍ତ ଉପହାର ନିଜ ପ୍ରିୟ ଲୋକମାନେଠାରେ ବାଣ୍ଟିଦେଲେ। ତାପରେ, ରାମ ରାଜାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ନମସ୍କାର କରି, ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ନିଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତେ ଚାପି ପୌରା ନୃପତେର୍ଵଚସ୍ତ- ଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତଦା ଲାଭମିଵେଷ୍ଟମାଶୁ। ନରେନ୍ଦ୍ରମାମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଗୃହାଣି ଗତ୍ଵା ଦେଵାନ୍ ସମାନର୍ଚୁରଭିପ୍ରହୃଷ୍ଟାଃ
ସେଇ ସମୟରେ ସେଇ ସହରବାସୀମାନେ ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବଡ଼ ଲାଭ ମିଳିଥିବା ପରି ଖୁସି ହେଲେ। ତାପରେ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ନିଜ ଘରକୁ ଫେରି, ଆନନ୍ଦରେ ଦେବତାମାନେଠାରେ ପୂଜା କଲେ।
thumb|ଚତୁର୍ଥଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ଥଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗ ଶୁଣ।
ଗତେଷ୍ଵଥ ନୃପୋ ଭୂଯଃ ପୌରେଷୁ ସହ ମନ୍ତ୍ରିଭିଃ। ମନ୍ତ୍ରଯିତ୍ଵା ତତଶ୍ଚକ୍ରେ ନିଶ୍ଚଯଜ୍ଞଃ ସ ନିଶ୍ଚଯମ୍
ଲୋକମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ରାଜା ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ପୁନି ଆଲୋଚନା କଲେ। ତାପରେ ସେ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ନେଲେ।
ଶ୍ଵ ଏଵ ପୁଷ୍ଯୋ ଭଵିତା ଶ୍ଵୋଽଭିଷେଚ୍ଯସ୍ତୁ ମେ ସୁତଃ। ରାମୋ ରାଜୀଵପତ୍ରାକ୍ଷୋ ଯୁଵରାଜ ଇତି ପ୍ରଭୁଃ
‘ଆସନ୍ତା କାଲି ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର। ମୋ ପୁଅ ରାମ, ଯାହାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ କମଳପତ୍ର ପରି, ସେ କାଲି ମୋର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାବେ ଅଭିଷେକିତ ହେବେ,’—ଏହିପରି ରାଜା କହିଲେ।
ଅଥାନ୍ତର୍ଗୃହମାଵିଶ୍ଯ ରାଜା ଦଶରଥସ୍ତଦା। ସୂତମାମନ୍ତ୍ରଯାମାସ ରାମଂ ପୁନରିହାନଯ
ତାପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସୂତକୁ ଡାକି କହିଲେ, ‘ରାମଙ୍କୁ ପୁନି ଏଠାକୁ ଆଣ।’
ଦ୍ଵାଃସ୍ଥୈରାଵେଦିତଂ ତସ୍ଯ ରାମାଯାଗମନଂ ପୁନଃ। ଶ୍ରୁତ୍ଵୈଵ ଚାପି ରାମସ୍ତଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଶଙ୍କାନ୍ଵିତୋଽଭଵତ୍
ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ ଯେ, ତାଙ୍କୁ ପୁନି ଡାକାଯାଇଛି। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ମନରେ ଅଶାନ୍ତି ହେଲା।
ପ୍ରଵେଶ୍ଯ ଚୈନଂ ତ୍ଵରିତୋ ରାମୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍। ଯଦାଗମନକୃତ୍ଯଂ ତେ ଭୂଯସ୍ତଦ୍ବ୍ରୂହ୍ଯଶେଷତଃ
ତାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଭିତରକୁ ନେଇଯାଇ, ରାମ କହିଲେ, ‘ତୁମେ କିଏ ଏଠାକୁ ଆଣିଛ, ସେ କାହିଁକି, ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହ।’
ତମୁଵାଚ ତତଃ ସୂତୋ ରାଜା ତ୍ଵାଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛତି। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରମାଣଂ ତତ୍ର ତ୍ଵଂ ଗମନାଯେତରାଯ ଵା
ତାପରେ ସୂତ କହିଲେ, ‘ରାଜା ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତୁମେ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛ କି ନାହିଁ, ନିଜେ ଭଲ ଭାବି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଅ।’
ଇତି ସୂତଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମୋଽପି ତ୍ଵରଯାନ୍ଵିତଃ। ପ୍ରଯଯୌ ରାଜଭଵନଂ ପୁନର୍ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ନରେଶ୍ଵରମ୍
ସୂତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଦ୍ରୁତ ଚଳିତ ହୋଇ, ପୁନି ରାଜଭବନକୁ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ।
ତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସମନୁପ୍ରାପ୍ତଂ ରାମଂ ଦଶରଥୋ ନୃପଃ। ପ୍ରଵେଶଯାମାସ ଗୃହଂ ଵିଵକ୍ଷୁଃ ପ୍ରିଯମୁତ୍ତମମ୍
ରାମ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କୁ ଭିତରକୁ ନେଇଯିବାକୁ କହିଲେ, କାରଣ ସେ ଭଲ କଥା କହିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ।
ପ୍ରଵିଶନ୍ନେଵ ଚ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାଘଵୋ ଭଵନଂ ପିତୁଃ। ଦଦର୍ଶ ପିତରଂ ଦୂରାତ୍ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ
ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାଘବ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଭବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦୂରରୁ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ହାତ ଜୋଡି ନମସ୍କାର କଲେ।
ପ୍ରଣମନ୍ତଂ ତମୁତ୍ଥାପ୍ଯ ସମ୍ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଭୂମିପଃ। ପ୍ରଦିଶ୍ଯ ଚାସନଂ ଚାସ୍ମୈ ରାମଂ ଚ ପୁନରବ୍ରଵୀତ୍
ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଥିବାବେଳେ, ଭୂପତି ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ, ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଆସନ ଦେଇ, ପୁନି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରାମ ଵୃଦ୍ଧୋଽସ୍ମି ଦୀର୍ଘାଯୁର୍ଭୁକ୍ତା ଭୋଗା ଯଥେପ୍ସିତାଃ। ଅନ୍ନଵଦ୍ଭିଃ କ୍ରତୁଶତୈର୍ଯଥେଷ୍ଟଂ ଭୂରିଦକ୍ଷିଣୈଃ
‘ରାମ, ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ଇଚ୍ଛାମୁତାବକ୍ୟ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରିଛି। ମୁଁ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଅନେକ ଯଜ୍ଞ କରିଛି ଏବଂ ବହୁ ଦାନ ଦେଇଛି।
ଜାତମିଷ୍ଟମପତ୍ଯଂ ମେ ତ୍ଵମଦ୍ଯାନୁପମଂ ଭୁଵି। ଦତ୍ତମିଷ୍ଟମଧୀତଂ ଚ ମଯା ପୁରୁଷସତ୍ତମ
‘ଆଜି ତୁମେ ମୋର ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଅପୂର୍ବ ପୁଅ। ମୁଁ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଦାନ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାମ କରିଛି।
ଅନୁଭୂତାନି ଚେଷ୍ଟାନି ମଯା ଵୀର ସୁଖାନ୍ଯପି। ଦେଵର୍ଷିପିତୃଵିପ୍ରାଣାମନୃଣୋଽସ୍ମି ତଥାଽଽତ୍ମନଃ
‘ବୀର, ମୁଁ ଜୀବନର ସମସ୍ତ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରିଛି। ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ନିଜ ପ୍ରତି ମୋର କୌଣସି ଋଣ ରହିନାହିଁ।
ନ କିଂଚିନ୍ମମ କର୍ତଵ୍ଯଂ ତଵାନ୍ଯତ୍ରାଭିଷେଚନାତ୍। ଅତୋ ଯତ୍ତ୍ଵାମହଂ ବ୍ରୂଯାଂ ତନ୍ମେ ତ୍ଵଂ କର୍ତୁମର୍ହସି
ତୋର ଅଭିଷେକ ଛଡ଼ି ମୋର କିଛି ଦାୟିତ୍ୱ ନାହିଁ; ଏହିପରି, ମୁଁ ଯାହା କହିବି, ସେହି କଥା ତୁ ମୋ ପାଇଁ କରିବାକୁ ଉଚିତ।
ଅଦ୍ଯ ପ୍ରକୃତଯଃ ସର୍ଵାସ୍ତ୍ଵାମିଚ୍ଛନ୍ତି ନରାଧିପମ୍। ଅତସ୍ତ୍ଵାଂ ଯୁଵରାଜାନମଭିଷେକ୍ଷ୍ଯାମି ପୁତ୍ରକ
ଆଜି ସମସ୍ତ ଜନମାନେ ତୁକୁ ରାଜା ଭାବରେ ଚାହୁଁଛନ୍ତି; ଏହିପରି, ପୁଆ, ମୁଁ ତୁକୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାବରେ ଅଭିଷେକ କରିବି।