ଉପାସାଂଚକ୍ରିରେ ସର୍ଵେ ତଂ ଦେଵା ଵାସଵଂ ଯଥା। ତେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ସ ରାଜର୍ଷିର୍ମରୁତାମିଵ ଵାସଵଃ
ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେପରି ସେମାନେ ଉପାସନା କଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ରାଜା ଋଷି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଗଲେ।
ପ୍ରାସାଦସ୍ଥୋ ଦଶରଥୋ ଦଦର୍ଶାଯାନ୍ତମାତ୍ମଜମ୍। ଗନ୍ଧର୍ଵରାଜପ୍ରତିମଂ ଲୋକେ ଵିଖ୍ଯାତପୌରୁଷମ୍
ମହଲର ଚୂଡ଼ାରେ ଦଢ଼ି ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଗାନ୍ଧର୍ବ ରାଜା ପରି ଦେଖାଯାଏ ଓ ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପରାକ୍ରମୀ।
ଦୀର୍ଘବାହୁଂ ମହାସତ୍ତ୍ଵଂ ମତ୍ତମାତଙ୍ଗଗାମିନମ୍। ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତାନନଂ ରାମମତୀଵ ପ୍ରିଯଦର୍ଶନମ୍
ଦୀର୍ଘ ବାହୁ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଗର୍ବିତ ହାତୀ ଭଳି ଚାଲିଥିବା, ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ ମଣି ପରି ମୁହଁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ବହୁତ ଭଲ ଲାଗୁଥିଲା।
ରୂପୌଦାର୍ଯଗୁଣୈଃ ପୁଂସାଂ ଦୃଷ୍ଟିଚିତ୍ତାପହାରିଣମ୍। ଘର୍ମାଭିତପ୍ତାଃ ପର୍ଜନ୍ଯଂ ହ୍ଲାଦଯନ୍ତମିଵ ପ୍ରଜାଃ
ତାଙ୍କର ରୂପ, ଉଦାରତା ଓ ଗୁଣ ଲୋକଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଓ ମନକୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଥିଲା; ତିନି ଘର୍ମରେ ପିଡ଼ିତ ଲୋକମାନେ ପରି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବର୍ଷା ପଡ଼ିଲେ ଭୂମି କେମିତି ଖୁସି ହୁଏ, ସେଭଳି ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଉଥିଲେ।
ନ ତତର୍ପ ସମାଯାନ୍ତଂ ପଶ୍ଯମାନୋ ନରାଧିପଃ। ଅଵତାର୍ଯ ସୁମନ୍ତ୍ରସ୍ତୁ ରାଘଵଂ ସ୍ଯନ୍ଦନୋତ୍ତମାତ୍
ରାମ ଆସୁଥିବା ବେଳେ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାରେ ଆପଣକୁ ତୃପ୍ତ କରିପାରୁନଥିଲେ; ଏହିପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଘବଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ରଥରୁ ଉତାରିଲେ।
ପିତୁଃ ସମୀପଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଃ ପୃଷ୍ଠତୋଽନ୍ଵଗାତ୍। ସ ତଂ କୈଲାସଶୃଙ୍ଗାଭଂ ପ୍ରାସାଦଂ ରଘୁନନ୍ଦନଃ
ପିତାଙ୍କ ସମ୍ନିପାତକୁ ଯାଉଥିବା ରାମଙ୍କ ପଛରେ ହାତ ଜୋଡି ସୁମନ୍ତ୍ର ଚାଲିଥିଲେ; ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ରାମ କୈଳାସ ପର୍ବତ ଶିଖର ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିବା ରାଜମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଆରୁରୋହ ନୃପଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ସହସା ତେନ ରାଘଵଃ। ସ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିରଭିପ୍ରେତ୍ଯ ପ୍ରଣତଃ ପିତୁରନ୍ତିକେ
ରାଘବ ତୁରନ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ସେଇ ରାଜମହଳକୁ ଚଢ଼ିଗଲେ; ହାତ ଜୋଡି ନମସ୍କାର କରି, ସେ ପିତାଙ୍କ ପାଖରେ ଯାଇ ଶିର ନମାଇଲେ।
ନାମ ସ୍ଵଂ ଶ୍ରାଵଯନ୍ ରାମୋ ଵଵନ୍ଦେ ଚରଣୌ ପିତୁଃ। ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରଣତଂ ପାର୍ଶ୍ଵେ କୃତାଞ୍ଜଲିପୁଟଂ ନୃପଃ
ରାମ ନିଜ ନାମ କହି, ପିତାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ନମସ୍କାର କଲେ; ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ହାତ ଜୋଡି ଶିର ନମାଇଥିବା ଦେଖି, ରାଜା—
ଗୃହ୍ଯାଞ୍ଜଲୌ ସମାକୃଷ୍ଯ ସସ୍ଵଜେ ପ୍ରିଯମାତ୍ମଜମ୍। ତସ୍ମୈ ଚାଭ୍ଯୁଦ୍ଯତଂ ସମ୍ଯଙ୍ମଣିକାଞ୍ଚନଭୂଷିତମ୍
ହାତ ଧରି ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ମଣି ଓ ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆସନ ଦେଲେ।
ଦିଦେଶ ରାଜା ରୁଚିରଂ ରାମାଯ ପରମାସନମ୍। ତଥାଽଽସନଵରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵ୍ଯଦୀପଯତ ରାଘଵଃ
ରାଜା ରାମଙ୍କୁ ସେଇ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନରେ ବସିବାକୁ କହିଲେ; ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆସନ ପାଇ ରାଘବ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ।
ସ୍ଵଯୈଵ ପ୍ରଭଯା ମେରୁମୁଦଯେ ଵିମଲୋ ରଵିଃ। ତେନ ଵିଭ୍ରାଜିତା ତତ୍ର ସା ସଭାପି ଵ୍ଯରୋଚତ
ନିଜ ପ୍ରଭାରେ, ମେରୁ ପର୍ବତ ଉପରେ ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସ୍ୱଚ୍ଛ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି, ସେଠାରେ ସେ ଶଭାକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିଦେଲେ।
ଵିମଲଗ୍ରହନକ୍ଷତ୍ରା ଶାରଦୀ ଦ୍ଯୌରିଵେନ୍ଦୁନା। ତଂ ପଶ୍ଯମାନୋ ନୃପତିସ୍ତୁତୋଷ ପ୍ରିଯମାତ୍ମଜମ୍
ଶରତ୍କାଳର ସ୍ୱଚ୍ଛ ଆକାଶ ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେଭଳି ସେ ଶଭା ଚମକୁଥିଲା; ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଦେଖି ରାଜା ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ।
ଅଲଂକୃତମିଵାତ୍ମାନମାଦର୍ଶତଲସଂସ୍ଥିତମ୍। ସ ତଂ ସୁସ୍ଥିତମାଭାଷ୍ଯ ପୁତ୍ରଂ ପୁତ୍ରଵତାଂ ଵରଃ
ନିଜକୁ ଏକ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଦର୍ପଣରେ ଅଳଙ୍କୃତ ଦେଖିଥିବା ପରି ଅନୁଭବ କଲେ; ତା’ପରେ ସବୁ ପିତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତାଙ୍କ ପୁଅ ସହ ବସି ଉପଦେଶ କଲେ।
ଉଵାଚେଦଂ ଵଚୋ ରାଜା ଦେଵେନ୍ଦ୍ରମିଵ କଶ୍ଯପଃ। ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଯାମସି ମେ ପତ୍ନ୍ଯାଂ ସଦୃଶ୍ଯାଂ ସଦୃଶଃ ସୁତଃ
ରାଜା କହିଲେ, କଶ୍ୟପ ଯେପରି ଦେବେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହନ୍ତି, 'ତୁମେ ମୋର ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ରାଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ; ସେପରି ଉତ୍ତମ ଓ ଉତ୍ତମ ପୁଅ ହେଉଛ।'
ଉତ୍ପନ୍ନସ୍ତ୍ଵଂ ଗୁଣଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ମମ ରାମାତ୍ମଜଃ ପ୍ରିଯଃ। ତ୍ଵଯା ଯତଃ ପ୍ରଜାଶ୍ଚେମାଃ ସ୍ଵଗୁଣୈରନୁରଞ୍ଜିତାଃ
'ତୁମେ ମୋର ପ୍ରିୟ ପୁଅ ରାମ, ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତୁମ ନିଜ ଗୁଣରେ ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ ତୁମକୁ ଭଲପାଇଛନ୍ତି।'
ତସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵଂ ପୁଷ୍ଯଯୋଗେନ ଯୌଵରାଜ୍ଯମଵାପ୍ନୁହି। କାମତସ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରକୃତ୍ଯୈଵ ନିର୍ଣୀତୋ ଗୁଣଵାନିତି
'ତେଣୁ ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ତୁମେ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ପଦ ଗ୍ରହଣ କର; କାରଣ, ସ୍ୱଭାବରେ ଓ ଇଚ୍ଛାରେ ତୁମେ ଗୁଣବାନ୍ ଭାବରେ ଚୟନ ହୋଇଛ।'
ଗୁଣଵତ୍ଯପି ତୁ ସ୍ନେହାତ୍ ପୁତ୍ର ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେ ହିତମ୍। ଭୂଯୋ ଵିନଯମାସ୍ଥାଯ ଭଵ ନିତ୍ଯଂ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
'ପୁଅ, ତୁମେ ଗୁଣବାନ୍ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋର ସ୍ନେହରୁ ତୁମ ଭଲ ପାଇଁ କିଛି କହିବି: ସଦା ବିନୟ ଧର, ଏବଂ ନିତ୍ୟ ସ୍ୱଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖ।'
କାମକ୍ରୋଧସମୁତ୍ଥାନି ତ୍ଯଜସ୍ଵ ଵ୍ଯସନାନି ଚ। ପରୋକ୍ଷଯା ଵର୍ତମାନୋ ଵୃତ୍ତ୍ଯା ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଯା ତଥା
'କାମ ଓ କ୍ରୋଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଛାଡ଼; ଗୋପନ ଓ ପ୍ରକାଶ୍ୟ ଦୁହିଁ ପ୍ରକାର ଆଚରଣରେ ଉଚିତ ଚରିତ୍ର ରଖ।'
ଅମାତ୍ଯପ୍ରଭୃତୀଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଜାଶ୍ଚୈଵାନୁରଞ୍ଜଯ। କୋଷ୍ଠାଗାରାଯୁଧାଗାରୈଃ କୃତ୍ଵା ସଂନିଚଯାନ୍ ବହୂନ୍
'ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଆପଣଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଆନନ୍ଦିତ କର; ରାଜକୋଷ ଓ ଅସ୍ତ୍ରଶାଳାରେ ବହୁ ଧନ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ସଞ୍ଚୟ କର।'
ଇଷ୍ଟାନୁରକ୍ତପ୍ରକୃତିର୍ଯଃ ପାଲଯତି ମେଦିନୀମ୍। ତସ୍ଯ ନନ୍ଦନ୍ତି ମିତ୍ରାଣି ଲବ୍ଧ୍ଵାମୃତମିଵାମରାଃ
'ଯେଉଁ ରାଜାଙ୍କ ଅନୁରାଗୀ ଓ ଭକ୍ତିଶୀଳ ପ୍ରଜା ରହିଥାଏ, ସେଉଁଥିରେ ମିତ୍ରମାନେ ଅମୃତ ପାଇଥିବା ଦେବତାମାନେ ପରି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି।'
ତସ୍ମାତ୍ ପୁତ୍ର ତ୍ଵମାତ୍ମାନଂ ନିଯମ୍ଯୈଵଂ ସମାଚର। ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ସୁହୃଦସ୍ତସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ପ୍ରିଯକାରିଣଃ
ସେଥିପାଇଁ, ପୁଅ, ତୁମେ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଏହିପରି ଆଚରଣ କର। ଏହା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ସ୍ନେହୀ ଓ ତାଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ସମସ୍ତେ—
ତ୍ଵରିତାଃ ଶୀଘ୍ରମାଗତ୍ଯ କୌସଲ୍ଯାଯୈ ନ୍ଯଵେଦଯନ୍। ସା ହିରଣ୍ଯଂ ଚ ଗାଶ୍ଚୈଵ ରତ୍ନାନି ଵିଵିଧାନି ଚ
ତାହା ପରେ ସେମାନେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଲେ। କୌସଲ୍ୟା ତାପରେ ସୁନା, ଗାଁଓ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ମୁଲ୍ୟବାନ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ବାଣ୍ଟିଦେଲେ।
ଵ୍ଯାଦିଦେଶ ପ୍ରିଯାଖ୍ଯେଭ୍ଯଃ କୌସଲ୍ଯା ପ୍ରମଦୋତ୍ତମା। ଅଥାଭିଵାଦ୍ଯ ରାଜାନଂ ରଥମାରୁହ୍ଯ ରାଘଵଃ। ଯଯୌ ସ୍ଵଂ ଦ୍ଯୁତିମଦ୍ ଵେଶ୍ମ ଜନୌଘୈଃ ପ୍ରତିପୂଜିତଃ
ସେ ଉତ୍ତମ ମହିଳା କୌସଲ୍ୟା ଏହି ସମସ୍ତ ଉପହାର ନିଜ ପ୍ରିୟ ଲୋକମାନେଠାରେ ବାଣ୍ଟିଦେଲେ। ତାପରେ, ରାମ ରାଜାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ନମସ୍କାର କରି, ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ନିଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତେ ଚାପି ପୌରା ନୃପତେର୍ଵଚସ୍ତ- ଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତଦା ଲାଭମିଵେଷ୍ଟମାଶୁ। ନରେନ୍ଦ୍ରମାମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଗୃହାଣି ଗତ୍ଵା ଦେଵାନ୍ ସମାନର୍ଚୁରଭିପ୍ରହୃଷ୍ଟାଃ
ସେଇ ସମୟରେ ସେଇ ସହରବାସୀମାନେ ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବଡ଼ ଲାଭ ମିଳିଥିବା ପରି ଖୁସି ହେଲେ। ତାପରେ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ନିଜ ଘରକୁ ଫେରି, ଆନନ୍ଦରେ ଦେବତାମାନେଠାରେ ପୂଜା କଲେ।
thumb|ଚତୁର୍ଥଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ଥଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗ ଶୁଣ।
ଗତେଷ୍ଵଥ ନୃପୋ ଭୂଯଃ ପୌରେଷୁ ସହ ମନ୍ତ୍ରିଭିଃ। ମନ୍ତ୍ରଯିତ୍ଵା ତତଶ୍ଚକ୍ରେ ନିଶ୍ଚଯଜ୍ଞଃ ସ ନିଶ୍ଚଯମ୍
ଲୋକମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ରାଜା ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ପୁନି ଆଲୋଚନା କଲେ। ତାପରେ ସେ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ନେଲେ।
ଶ୍ଵ ଏଵ ପୁଷ୍ଯୋ ଭଵିତା ଶ୍ଵୋଽଭିଷେଚ୍ଯସ୍ତୁ ମେ ସୁତଃ। ରାମୋ ରାଜୀଵପତ୍ରାକ୍ଷୋ ଯୁଵରାଜ ଇତି ପ୍ରଭୁଃ
‘ଆସନ୍ତା କାଲି ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର। ମୋ ପୁଅ ରାମ, ଯାହାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ କମଳପତ୍ର ପରି, ସେ କାଲି ମୋର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାବେ ଅଭିଷେକିତ ହେବେ,’—ଏହିପରି ରାଜା କହିଲେ।
ଅଥାନ୍ତର୍ଗୃହମାଵିଶ୍ଯ ରାଜା ଦଶରଥସ୍ତଦା। ସୂତମାମନ୍ତ୍ରଯାମାସ ରାମଂ ପୁନରିହାନଯ
ତାପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସୂତକୁ ଡାକି କହିଲେ, ‘ରାମଙ୍କୁ ପୁନି ଏଠାକୁ ଆଣ।’
ଦ୍ଵାଃସ୍ଥୈରାଵେଦିତଂ ତସ୍ଯ ରାମାଯାଗମନଂ ପୁନଃ। ଶ୍ରୁତ୍ଵୈଵ ଚାପି ରାମସ୍ତଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଶଙ୍କାନ୍ଵିତୋଽଭଵତ୍
ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ ଯେ, ତାଙ୍କୁ ପୁନି ଡାକାଯାଇଛି। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ମନରେ ଅଶାନ୍ତି ହେଲା।
ପ୍ରଵେଶ୍ଯ ଚୈନଂ ତ୍ଵରିତୋ ରାମୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍। ଯଦାଗମନକୃତ୍ଯଂ ତେ ଭୂଯସ୍ତଦ୍ବ୍ରୂହ୍ଯଶେଷତଃ
ତାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଭିତରକୁ ନେଇଯାଇ, ରାମ କହିଲେ, ‘ତୁମେ କିଏ ଏଠାକୁ ଆଣିଛ, ସେ କାହିଁକି, ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହ।’