ନ ହି ଶକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଭୂଯୋ ମନ୍ଯୁଂ ଧାରଯିତୁଂ ହୃଦି । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଘୋରସଙ୍କାଶଂ ଵାକ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଚିନ୍ତଯାମାସ ମନସା ତସ୍ଯ ଵାକ୍ଯସ୍ଯ ନିଶ୍ଚଯମ୍ ।। ୭.୧୦୫.
'ମୁଁ ଏବେ ମୋର ମନରେ ରୋଷ ଧରିପାରିବିନାହିଁ।' ଏହି ଭୟଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଉଦ୍ବେଗ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଚିନ୍ତାରେ ପକାଇଦେଲା, ସେ ମନେମନେ ଏହି କଥାର ଅର୍ଥ ଭାବିଲେ।
ଏକସ୍ଯ ମରଣଂ ମେ ଽସ୍ତୁ ମା ଭୂତ୍ସର୍ଵଵିନାଶନମ୍ । ଇତି ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ରାଘଵାଯ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍ ।। ୭.୧୦୫.
'ମୋ ପାଇଁ ଜଦି ଗୋଟିଏଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଶ ହେବାଠାରୁ ଭଲ।' ଏପରି ଭାବି, ସେ ରାଘବଙ୍କୁ ସମ୍ବାଦ ଦେଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମଃ କାଲଂ ଵିସୃଜ୍ଯ ଚ । ନିସ୍ସୃତ୍ଯ ତ୍ଵରିତଂ ରାଜା ଅତ୍ରେଃ ପୁତ୍ରଂ ଦଦର୍ଶ ହ ।। ୭.୧୦୫.
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟକୁ ଛାଡ଼ି, ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ବାହାରି, ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ସୋ ଽଭିଵାଦ୍ଯ ମହାତ୍ମାନଂ ଜ୍ଵଲନ୍ତମିଵ ତେଜସା । କିଂ କାର୍ଯମିତି କାକୁତ୍ସ୍ଥଃ କୃତାଞ୍ଜଲିରଭାଷତ ।। ୭.୧୦୫.
ସେ, ଅଗ୍ନି ପରି ତେଜସ୍ବୀ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ, କାକୁତ୍ସ୍ଥ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, 'କଣ କରିବି?'
ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ରାଘଵେଣୋକ୍ତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୁନିଵରଃ ପ୍ରଭୁମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯାହ ରାମଂ ଦୁର୍ଵାସାଃ ଶ୍ରୂଯତାଂ ଧର୍ମଵତ୍ସଲ ।। ୭.୧୦୫.
ରାଘବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁର୍ବାସା ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ହେ ଧର୍ମପ୍ରିୟ, ମୋ କଥା ଶୁଣ।'
ଅଦ୍ଯ ଵର୍ଷସହସ୍ରସ୍ଯ ସମାପ୍ତିସ୍ତପସୋ ମମ । ସୋ ଽହଂ ଭୋଜନମିଚ୍ଛାମି ଯଥାସିଦ୍ଧଂ ତଵାନଘ ।। ୭.୧୦୫.
'ଆଜି ମୋର ହଜାର ବର୍ଷର ତପସ୍ୟା ସମାପ୍ତ ହେଲା। ତେଣୁ, ହେ ନିର୍ମଳ ମନ୍ତ, ତୁମେ ଯେପରି ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଛ, ମୁଁ ସେଇ ଭୋଜନ ଚାହେଁ।'
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ରାଜା ରାଘଵଃ ପ୍ରୀତମାନସଃ । ଭୋଜନଂ ମୁନିମୁଖ୍ଯାଯ ଯଥାସିଦ୍ଧମୁପାହରତ୍ ।। ୭.୧୦୫.
ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ରାଘବ ରାଜା ଆନନ୍ଦରେ ମନ ଭରି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଯେପରି ଖାଦ୍ୟ ଥିଲା, ସେଇପରି ଭୋଜନ ଦେଇଲେ।
ସ ତୁ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତଦନ୍ନମମୃତୋପମମ୍ । ସାଧୁ ରାମେତି ସମ୍ଭାଷ୍ଯ ସ୍ଵମାଶ୍ରମମୁପାଗମତ୍ ।। ୭.୧୦୫.
ସେ ମହାମୁନି ମଧୁର ଓ ଅମୃତ ସମାନ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରି, ‘ଶାବାଶ ରାମ’ ବୋଲି କହି, ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ ।
ତସ୍ମିନ୍ ଗତେ ମୁନିଵରେ ସ୍ଵାଶ୍ରମଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣାଗ୍ରଜଃ । ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ କାଲଵାକ୍ଯାନି ତତୋ ଦୁଃଖମୁପାଗମତ୍ ।। ୭.୧୦୫.
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ରାମ କାଳଙ୍କ କଥା ମନେପକାଇ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ ।
ଦୁଃଖେନ ଚ ସୁସନ୍ତପ୍ତଃ ସ୍ମୃତ୍ଵା ତଦ୍ଘୋରଦର୍ଶନମ୍ । ଅଵାଙ୍ମୁଖୋ ଦୀନମନା ଵ୍ଯାହର୍ତୁଂ ନ ଶଶାକ ହ ।। ୭.୧୦୫.
ସେ ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ମନେପକାଇ ଦୁଃଖରେ ଭାରି ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ମୁଖ ନମାଇ ମନ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ ।
ତତୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯ କାଲଵାକ୍ଯାନି ରାଘଵଃ । ନୈତଦସ୍ତୀତି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ତୂଷ୍ଣୀମାସୀନ୍ମହାଯଶାଃ ।। ୭.୧୦୫.
ତାପରେ, ରାଘବ କାଳଙ୍କ କଥା ଭଲଭାବେ ବୁଝି, ‘ଏହିପରି ହେବା ଦରକାର’ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଶାନ୍ତ ଭାବେ ବସିରହିଲେ ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦୁତ୍ତରକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚୋତ୍ତରଶତତମଃ ସର୍ଗଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣରେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଲେଖା ପବିତ୍ର ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚୋତ୍ତରଶତତମ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା ।
ଅଵାଙ୍ମୁଖମଥୋ ଦୀନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୋମମିଵାପ୍ଲୁତମ୍ । ରାଘଵଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଵାକ୍ଯଂ ହୃଷ୍ଟୋ ମଧୁରମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୭.୧୦୬.
ଅବସାନ ଓ ଦୁଃଖିତ ରାଘବଙ୍କୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଢାକିଯିବା ପରି ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଖୁସି ହୋଇ ମିଠା କଥା କହିଲେ ।
ନ ସଂତାପଂ ମହାବାହୋ ମଦର୍ଥଂ କର୍ତୁମର୍ହସି । ପୂର୍ଵନିର୍ମାଣବଦ୍ଧା ହି କାଲସ୍ଯ ଗତିରୀଦୃଶୀ ।। ୭.୧୦୬.
ହେ ମହାବାହୁ, ମୋ ପାଇଁ ଆପଣ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । କାଳର ଚଳାଚଳ ପୂର୍ବରୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ଏହିପରି ଘଟିବା ନିଶ୍ଚିତ ।
ଜହି ମାଂ ସୌମ୍ଯ ଵିସ୍ରବ୍ଧଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ପରିପାଲଯ । ହୀନପ୍ରତିଜ୍ଞାଃ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ପ୍ରଯାନ୍ତି ନରକଂ ନରାଃ ।। ୭.୧୦୬.
ହେ ସାନ୍ତ ଭାଇ, ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ, ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରନ୍ତୁ । ଯେମାନେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି ।
ଯଦି ପ୍ରୀତିର୍ମହାରାଜ ଯଦ୍ଯନୁଗ୍ରାହ୍ଯତା ମଯି । ଜହି ମାଂ ନିର୍ଵିଶଙ୍କସ୍ତ୍ଵଂ ଧର୍ମଂ ଵର୍ଧଯ ରାଘଵ ।। ୭.୧୦୬.
ହେ ମହାରାଜ, ଯଦି ମୋପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଓ କୃପା ଅଛି, ତେବେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ, ଧର୍ମକୁ ବଢ଼ାନ୍ତୁ, ହେ ରାଘବ ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ତଥୋକ୍ତସ୍ତୁ ରାମଃ ପ୍ରଚଲିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ମନ୍ତ୍ରିଣଃ ସମୁପାନୀଯ ତଥୈଵ ଚ ପୁରୋଧସମ୍ ।। ୭.୧୦୬.
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ସେ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ରାଜପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଡାକିଲେ ।
ଅବ୍ରଵୀଚ୍ଚ ତଦା ଵୃତ୍ତଂ ତେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ସ ରାଘଵଃ । ଦୁର୍ଵାସୋଭିଗମଂ ଚୈଵ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ତାପସସ୍ଯ ଚ ।। ୭.୧୦୬.
ସେଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଘବ ସମସ୍ତ ଘଟଣା, ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଆଗମନ ଓ ତାପସଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ବିଷୟରେ କହିଦେଲେ ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ମନ୍ତ୍ରିଣଃ ସର୍ଵେ ସୋପାଧ୍ଯାଯାଃ ସମାସତ । ଵସିଷ୍ଠସ୍ତୁ ମହାତେଜା ଵାକ୍ଯମେତଦୁଵାଚ ହ ।। ୭.୧୦୬.
ଏହି କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଉପାଧ୍ୟାୟମାନେ ବସିଗଲେ । ତାପରେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ —
ଦୃଷ୍ଟମେତନ୍ମହାବାହୋ କ୍ଷଯଂ ତେ ରୋମହର୍ଷଣମ୍ । ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଵିଯୋଗଶ୍ଚ ତଵ ରାମ ମହାଯଶଃ ।। ୭.୧୦୬.
ହେ ମହାବାହୁ, ଏହା ତୁମ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ଓ ଚମକ ଦେଇବା ଘଟଣା । ଏହି ହେଉଛି ତୁମେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ହରାଇବାର ଦୁଃଖ ।
ତ୍ଯଜୈନଂ ବଲଵାନ୍କାଲୋ ମା ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ଵୃଥା କୃତାଃ । ଵିନଷ୍ଟାଯାଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଯାଂ ଧର୍ମୋ ଽପି ଚ ଲଯଂ ଵ୍ରଜେତ୍ ।। ୭.୧୦୬.
ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କର, କାଳର ଶକ୍ତି ବହୁତ । ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେବ ।
ତତୋ ଧର୍ମେ ଵିନଷ୍ଟେ ତୁ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ସଚରାଚରମ୍ । ସଦେଵର୍ଷିଗଣଂ ସର୍ଵଂ ଵିନଶ୍ଯେତ୍ତୁ ନ ସଂଶଯଃ ।। ୭.୧୦୬.
ଧର୍ମ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ, ଚଳାଚଳ ଜନ୍ତୁ, ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ସବୁ ନିଶ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବେ ।
ସ ତ୍ଵଂ ପୁରୁଷଶାର୍ଦୂଲ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସ୍ଯାଭିପାଲନାତ୍ । ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଵିନା ଚାଦ୍ଯ ଜଗତ୍ସ୍ଵସ୍ଥଂ କୁରୁଷ୍ଵ ହ ।। ୭.୧୦୬.
ସେଉଁଥିରୁ, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତିନି ଲୋକର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆଜି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନା ମଧ୍ୟ ଏହି ସଂସାରକୁ ନିୟମିତ କର ।
ତେଷାଂ ତତ୍ସମଵେତାନାଂ ଵାକ୍ଯଂ ଧର୍ମାର୍ଥସଂହିତମ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପରିଷଦୋ ମଧ୍ଯେ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୭.୧୦୬.
ସମସ୍ତଙ୍କ ଏହି ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଭରିଥିବା କଥା ଶୁଣି, ସଭାର ମଧ୍ୟରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ —
ଵିସର୍ଜଯେ ତ୍ଵାଂ ସୌମିତ୍ରେ ମା ଭୂଦ୍ଧର୍ମଵିପର୍ଯଯଃ । ତ୍ଯାଗୋ ଵଧୋ ଵା ଵିହିତଃ ସାଧୂନାଂ ତୂଭଯଂ ସମମ୍ ।। ୭.୧୦୬.
ହେ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି, ଯେଣିଏ ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ ନ ହେଉ । ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ କିମ୍ବା ବଧ — ଦୁହିଁ ସମାନ ।
ରାମେଣ ଭାଷିତେ ଵାକ୍ଯେ ବାଷ୍ପଵ୍ଯାକୁଲିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ତ୍ଵରିତଂ ପ୍ରାଯାତ୍ସ୍ଵଗୃହଂ ନ ଵିଵେଶ ହ ।। ୭.୧୦୬.
ରାମଙ୍କର କଥା ଶୁଣିବା ପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ଭିଜି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଭରିଗଲା। ସେ ତୁରନ୍ତ ନିଜ ଘରକୁ ଯାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ନାହିଁ।
ସ ଗତ୍ଵା ସରଯୂତୀରମୁପସ୍ପୃଶ୍ଯ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ । ନିଗୃହ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ରୋତାଂସି ନିଃଶ୍ଵାସଂ ନ ମୁମୋଚ ହ ।। ୭.୧୦୬.
ସେ ସରୟୂ ନଦୀର କୂଳକୁ ଯାଇ, ଶୁଦ୍ଧି କରି, ହାତ ଜୋଡି ଦଉଡି ଦେଲେ। ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଶ୍ୱାସ ଛାଡିଲେ ନାହିଁ।
ଅନିଃଶ୍ଵସନ୍ତଂ ଯୁକ୍ତଂ ତଂ ସଶକ୍ରାଃ ସାପ୍ସରୋଗଣାଃ । ଦେଵାଃ ସର୍ଷିଗଣାଃ ସର୍ଵେ ପୁଷ୍ପୈରଭ୍ଯକିରଂସ୍ତଦା ।। ୭.୧୦୬.
ସେ ଶ୍ୱାସ ଅଟକାଇ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଦଉଡି ଦେଇଥିବାବେଳେ, ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଅପ୍ସରାମାନେ ଏବଂ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଫୁଲରେ ଭରିଦେଲେ।
ଅଦୃଶ୍ଯଂ ସର୍ଵମନୁଜୈଃ ସଶରୀରଂ ମହାବଲମ୍ । ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଶକ୍ରସ୍ତ୍ରିଦିଵଂ ସଂଵିଵେଶ ହ ।। ୭.୧୦୬.
ମଣିଷମାନେ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଶରୀର ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପର ଲୋକକୁ ନେଇଯାଇଲେ।
ତତୋ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚତୁର୍ଭାଗମାଗତଂ ସୁରସତ୍ତମାଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରମୁଦିତାଃ ସର୍ଵେ ଽପୂଜଯନ୍ ସମହର୍ଷଯଃ ।। ୭.୧୦୬.
ତାପରେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଚତୁର୍ଥ ଅଂଶ ଆସିଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଦେବତା ଏବଂ ଋଷିମାନେ ଖୁସିରେ ଏକସାଥି ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ।