ସମେତ୍ଯ ତେ ମନ୍ତ୍ରଯିତୁଂ ସମତାଗତବୁଦ୍ଧଯଃ। ଊଚୁଶ୍ଚ ମନସା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵୃଦ୍ଧଂ ଦଶରଥଂ ନୃପମ୍
ସମସ୍ତେ ଏକତା ଭାବରେ ଏକାଠି ହୋଇ ଆଲୋଚନା କରି, ମନରେ ଭାବି, ବୃଦ୍ଧ ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅନେକଵର୍ଷସାହସ୍ରୋ ଵୃଦ୍ଧସ୍ତ୍ଵମସି ପାର୍ଥିଵ। ସ ରାମଂ ଯୁଵରାଜାନମଭିଷିଞ୍ଚସ୍ଵ ପାର୍ଥିଵମ୍
ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଅନେକ ବର୍ଷ ଅତିକ୍ରମ କରିଛ; ଏହିପରି, ରାମଙ୍କୁ ଯୁବରାଜ ଭାବେ ଅଭିଷେକ କର।
ଇଚ୍ଛାମୋ ହି ମହାବାହୁଂ ରଘୁଵୀରଂ ମହାବଲମ୍। ଗଜେନ ମହତା ଯାନ୍ତଂ ରାମଂ ଛତ୍ରାଵୃତାନନମ୍
ଆମେ ଚାହୁଁ ଯେ, ବିର ରଘୁବଂଶୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ, ବଡ଼ ହାତୀରେ ଚଢ଼ି, ରାଜାସନ୍ତାପରେ ମୁହଁ ଢାକି ଆସୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ।
ଇତି ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜା ତେଷାଂ ମନଃପ୍ରିଯମ୍। ଅଜାନନ୍ନିଵ ଜିଜ୍ଞାସୁରିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ସେମାନଙ୍କ ମନକୁ ଖୁସି ଦେଇଥିବା ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା, ଅଜଣା ଭାବରେ ଅଧିକ ଜାଣିବାକୁ ଚାହି, ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵୈତଦ୍ ଵଚନଂ ଯନ୍ମେ ରାଘଵଂ ପତିମିଚ୍ଛଥ। ରାଜାନଃ ସଂଶଯୋଽଯଂ ମେ ତଦିଦଂ ବ୍ରୂତ ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ତୁମେ ରଘୁବଂଶୀଙ୍କୁ ନାଥ ଭାବେ ଚାହୁଛ, ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମୋର ଏକ ସନ୍ଦେହ ଉପଜିଛି; ତେଣୁ ସତ୍ୟ କଥା କହ।
କଥଂ ନୁ ମଯି ଧର୍ମେଣ ପୃଥିଵୀମନୁଶାସତି। ଭଵନ୍ତୋ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛନ୍ତି ଯୁଵରାଜଂ ମହାବଲମ୍
ମୁଁ ଧର୍ମରେ ଭୂମି ଶାସନ କରୁଥିବାବେଳେ, ତୁମେ କାହିଁକି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୁବରାଜକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଛ?
ତେ ତମୂଚୁର୍ମହାତ୍ମାନଃ ପୌରଜାନପଦୈଃ ସହ। ବହଵୋ ନୃପ କଲ୍ଯାଣଗୁଣାଃ ସନ୍ତି ସୁତସ୍ଯ ତେ
ତାପରେ ସେ ମହାତ୍ମାମାନେ, ପୌର ଓ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ସହିତ, କହିଲେ: 'ହେ ରାଜା, ତୁମ ପୁଅ ଅନେକ ଶୁଭ ଗୁଣରେ ଭରିଆ।'
ଗୁଣାନ୍ ଗୁଣଵତୋ ଦେଵ ଦେଵକଲ୍ପସ୍ଯ ଧୀମତଃ। ପ୍ରିଯାନାନନ୍ଦନାନ୍ କୃତ୍ସ୍ନାନ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମୋଽଦ୍ଯ ତାନ୍ଶୃଣୁ
ହେ ଦେବ, ଆମେ ଏବେ ତୁମ ପୁଅଙ୍କର ସମସ୍ତ ଗୁଣ — ପ୍ରିୟ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ — ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା; ତୁମେ ଶୁଣ।
ଦିଵ୍ଯୈର୍ଗୁଣୈଃ ଶକ୍ରସମୋ ରାମଃ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମଃ। ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁଭ୍ଯୋଽପି ସର୍ଵେଭ୍ଯୋ ହ୍ଯତିରିକ୍ତୋ ଵିଶାମ୍ପତେ
ଦିବ୍ୟ ଗୁଣରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମାନ, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରତାପରେ ଅଟୁଟ ରାମ, ଏହି ଜନମାନ୍ୟର ମହାରାଜ, ସମସ୍ତ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଗୋତ୍ରୀୟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି ।
ରାମଃ ସତ୍ପୁରୁଷୋ ଲୋକେ ସତ୍ଯଃ ସତ୍ଯପରାଯଣଃ। ସାକ୍ଷାଦ୍ ରାମାଦ୍ ଵିନିର୍ଵୃତ୍ତୋ ଧର୍ମଶ୍ଚାପି ଶ୍ରିଯା ସହ
ରାମ ଏହି ଜଗତରେ ଏକ ଉତ୍ତମ ମନୁଷ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ; ନିଜେ ରାମ ଠାରୁ ଧର୍ମ ଓ ଶ୍ରୀ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି ।
ପ୍ରଜାସୁଖତ୍ଵେ ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଵସୁଧାଯାଃ କ୍ଷମାଗୁଣୈଃ। ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ବୃହସ୍ପତେସ୍ତୁଲ୍ଯୋ ଵୀର୍ଯେ ସାକ୍ଷାଚ୍ଛଚୀପତେଃ
ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେବାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି, ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ପୃଥିବୀ ସମାନ, ବୁଦ୍ଧିରେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପରି, ଶକ୍ତିରେ ଶଚୀପତିଙ୍କ ସମାନ ।
ଧର୍ମଜ୍ଞଃ ସତ୍ଯସଂଧଶ୍ଚ ଶୀଲଵାନନସୂଯକଃ। କ୍ଷାନ୍ତଃ ସାନ୍ତ୍ଵଯିତା ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଃ କୃତଜ୍ଞୋ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ଧର୍ମ ଜଣା, ଶବ୍ଦରେ ସତ୍ୟ, ଶୀଳବାନ, ଦ୍ୱେଷ ନଥିବା, ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ, ମୃଦୁ ଭାଷୀ, କୃତଜ୍ଞ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଥିବା ।
ମୃଦୁଶ୍ଚ ସ୍ଥିରଚିତ୍ତଶ୍ଚ ସଦା ଭଵ୍ଯୋଽନସୂଯକଃ। ପ୍ରିଯଵାଦୀ ଚ ଭୂତାନାଂ ସତ୍ଯଵାଦୀ ଚ ରାଘଵଃ
ମୃଦୁ ଓ ଦୃଢ ଚିତ୍ତ, ସଦା ମୂଲ୍ୟବାନ ଓ ଦ୍ୱେଷ ନଥିବା; ରାଘବ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଭାଷା କହନ୍ତି ଓ ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି ।
ବହୁଶ୍ରୁତାନାଂ ଵୃଦ୍ଧାନାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାମୁପାସିତା। ତେନାସ୍ଯେହାତୁଲା କୀର୍ତିର୍ଯଶସ୍ତେଜଶ୍ଚ ଵର୍ଧତେ
ବହୁ ଶ୍ରୁତ ବୃଦ୍ଧ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସେ ସେବା କରନ୍ତି; ଏହିପରି ତାଙ୍କର ଅଦ୍ୱିତୀୟ କୀର୍ତି, ଯଶ ଓ ତେଜ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିଯାଉଛି ।
ଦେଵାସୁରମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ସର୍ଵାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଵିଶାରଦଃ। ସମ୍ଯଗ୍ ଵିଦ୍ଯାଵ୍ରତସ୍ନାତୋ ଯଥାଵତ୍ ସାଙ୍ଗଵେଦଵିତ୍
ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ; ସଠିକ ଭାବରେ ଜ୍ଞାନ ଓ ବ୍ରତରେ ଦୀକ୍ଷିତ, ଭଳି ଭାବରେ ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ଶାଖା ଜଣା ।
ଗାନ୍ଧର୍ଵେ ଚ ଭୁଵି ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ବଭୂଵ ଭରତାଗ୍ରଜଃ। କଲ୍ଯାଣାଭିଜନଃ ସାଧୁରଦୀନାତ୍ମା ମହାମତିଃ
ଭୂମିରେ ଗାନ୍ଧର୍ବ କଳାରେ ଭରତଙ୍କ ଭାଇ ସର୍ବୋତ୍ତମ ହେଲେ; ଉତ୍ତମ କୁଳର, ସାଧୁ, ଦୁଃଖ ନଥିବା ମନ, ମହାବୁଦ୍ଧି ।
ଦ୍ଵିଜୈରଭିଵିନୀତଶ୍ଚ ଶ୍ରେଷ୍ଠୈର୍ଧର୍ମାର୍ଥନୈପୁଣୈଃ। ଯଦା ଵ୍ରଜତି ସଂଗ୍ରାମଂ ଗ୍ରାମାର୍ଥେ ନଗରସ୍ଯ ଵା
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥରେ ଦକ୍ଷ ଦ୍ୱିଜମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଛନ୍ତି; ଗ୍ରାମ କିମ୍ବା ନଗର ପାଇଁ ସେ ଯେତେବେଳେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯାଆନ୍ତି ।
ଗତ୍ଵା ସୌମିତ୍ରିସହିତୋ ନାଵିଜିତ୍ଯ ନିଵର୍ତତେ। ସଂଗ୍ରାମାତ୍ ପୁନରାଗତ୍ଯ କୁଞ୍ଜରେଣ ରଥେନ ଵା
ସୌମିତ୍ରିଙ୍କ ସହ ଯିବା ପରେ ସେ କଦାପି ଅଜୟ ହୋଇ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ; ଯୁଦ୍ଧରୁ ଫେରିଲେ, ହାତୀ କିମ୍ବା ରଥରେ ।
ପୌରାନ୍ ସ୍ଵଜନଵନ୍ନିତ୍ଯଂ କୁଶଲଂ ପରିପୃଚ୍ଛତି। ପୁତ୍ରେଷ୍ଵଗ୍ନିଷୁ ଦାରେଷୁ ପ୍ରେଷ୍ଯଶିଷ୍ଯଗଣେଷୁ ଚ
ସେ ସମସ୍ତ ପୌରବାସୀଙ୍କୁ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ ଭଳି ସଦା କୁଶଳ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି; ପୁଅ, ଅଗ୍ନି, ଜନାନୀ, ଦାସ ଓ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ।
ନିଖିଲେନାନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଚ ପିତା ପୁତ୍ରାନିଵୌରସାନ୍। ଶୁଶ୍ରୂଷନ୍ତେ ଚ ଵଃ ଶିଷ୍ଯାଃ କଚ୍ଚିଦ୍ ଵର୍ମସୁ ଦଂଶିତାଃ
ପିତା ନିଜ ପୁଅଙ୍କୁ ଯେପରି ଅନୁକ୍ରମରେ ସବୁ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେପରି ରାମ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି; 'ତୁମର ଶିଷ୍ୟମାନେ ସେବା କରୁଛନ୍ତି କି? ତୁମେ ବାର୍ମାରେ ସୁରକ୍ଷିତ କି?'
ଇତି ଵଃ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ସଦା ରାମୋଽଭିଭାଷତେ। ଵ୍ଯସନେଷୁ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଭୃଶଂ ଭଵତି ଦୁଃଖିତଃ
ଏପରି ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ ଭଳି ରାମ ସଦା ତୁମେମାନେ ସହ କଥା କହନ୍ତି; ଲୋକଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ସେ ଗଭୀର ଭାବରେ ବିଷାଦ ହେଉଛନ୍ତି ।
ଉତ୍ସଵେଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ପିତେଵ ପରିତୁଷ୍ଯତି। ସତ୍ଯଵାଦୀ ମହେଷ୍ଵାସୋ ଵୃଦ୍ଧସେଵୀ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ସମସ୍ତ ଉତ୍ସବରେ ସେ ପିତା ଭଳି ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି; ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି, ମହାଧନୁର୍ଧର, ବୃଦ୍ଧମାନେ ସେବା କରନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଛନ୍ତି ।
ସ୍ମିତପୂର୍ଵାଭିଭାଷୀ ଚ ଧର୍ମଂ ସର୍ଵାତ୍ମନାଶ୍ରିତଃ। ସମ୍ଯଗ୍ଯୋକ୍ତା ଶ୍ରେଯସାଂ ଚ ନ ଵିଗୃହ୍ଯକଥାରୁଚିଃ
ସେ ସ୍ମିତ ଦେଇ କଥା କହନ୍ତି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରନ୍ତି; ଭଲ ଓ ଠିକ୍ କଥା କହନ୍ତି, ବିବାଦ ଭଳି କଥାରେ ରୁଚି ନାହିଁ ।
ଉତ୍ତରୋତ୍ତରଯୁକ୍ତୌ ଚ ଵକ୍ତା ଵାଚସ୍ପତିର୍ଯଥା। ସୁଭ୍ରୂରାଯତତାମ୍ରାକ୍ଷଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ ଵିଷ୍ଣୁରିଵ ସ୍ଵଯମ୍
ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଉତ୍ତରରେ ସେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପରି କଥା କହନ୍ତି; ସୁନ୍ଦର ଭୃକ୍କୁଟି ଓ ବିସ୍ତୃତ ତାମ୍ର ଚକ୍ଷୁ, ନିଜେ ବିଷ୍ଣୁ ଭଳି ।
ରାମୋ ଲୋକାଭିରାମୋଽଯଂ ଶୌର୍ଯଵୀର୍ଯପରାକ୍ରମୈଃ। ପ୍ରଜାପାଲନସଂଯୁକ୍ତୋ ନ ରାଗୋପହତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ରାମ ଏହି ଜଗତରେ ପ୍ରିୟ, ସୌର୍ୟ, ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରତାପରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ରାଗରେ ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କଦାପି ଅଭିଭୂତ ହୁଏନାହିଁ ।
ଶକ୍ତସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମପ୍ଯେଷ ଭୋକ୍ତୁଂ କିଂ ନୁ ମହୀମିମାମ୍। ନାସ୍ଯ କ୍ରୋଧଃ ପ୍ରସାଦଶ୍ଚ ନିରର୍ଥୋଽସ୍ତି କଦାଚନ
ତିନି ଲୋକକୁ ଭୋଗ କରିବାକୁ ସେ ସମର୍ଥ, ତେଣୁ ଏହି ପୃଥିବୀ ପାଇଁ କଣ କଥା; ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଓ କୃପା କଦାପି ଅର୍ଥହୀନ ନୁହେଁ ।
ହନ୍ତ୍ଯେଷ ନିଯମାଦ୍ ଵଧ୍ଯାନଵଧ୍ଯେଷୁ ନ କୁପ୍ଯତି। ଯୁନକ୍ତ୍ଯର୍ଥୈଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟଶ୍ଚ ତମସୌ ଯତ୍ର ତୁଷ୍ଯତି
ସେ ନିୟମରେ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଅପରାଧୀ ନୁହେଁ ଲୋକଙ୍କୁ କ୍ରୋଧ କରେନି। ସେ ଆନନ୍ଦରେ ଧନ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ଅଛି, ସେଠି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିଥାଏ।
ଦାନ୍ତୈଃ ସର୍ଵପ୍ରଜାକାନ୍ତୈଃ ପ୍ରୀତିସଂଜନନୈର୍ନୃଣାମ୍। ଗୁଣୈର୍ଵିରୋଚତେ ରାମୋ ଦୀପ୍ତଃ ସୂର୍ଯ ଇଵାଂଶୁଭିଃ
ରାମ ନିଜ ଗୁଣରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ସଂଯମୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ଦେବାର ଉତ୍ସ। ସେ ଜଣେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକେ।
ତମେଵଂଗୁଣସମ୍ପନ୍ନଂ ରାମଂ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମମ୍। ଲୋକପାଲୋପମଂ ନାଥମକାମଯତ ମେଦିନୀ
ଏପରି ଗୁଣରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରତାପରେ ଅଟୁଟ, ଏବଂ ଲୋକପାଳଙ୍କ ପରି ରକ୍ଷକ ରାମକୁ ମେଦିନୀ ନିଜ ନାଥ ଭାବରେ ଚାହିଲା।
ଵତ୍ସଃ ଶ୍ରେଯସି ଜାତସ୍ତେ ଦିଷ୍ଟ୍ଯାସୌ ତଵ ରାଘଵଃ। ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ପୁତ୍ରଗୁଣୈର୍ଯୁକ୍ତୋ ମାରୀଚ ଇଵ କଶ୍ଯପଃ
ଶିଶୁ, ତୁମେ ଭାଗ୍ୟବାନ୍ ଯେ ତୁମର ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ହୋଇଛି; ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଏହି ରାଘବ ତୁମର, ପୁତ୍ରର ଗୁଣରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ, କାଶ୍ୟପଙ୍କୁ ମାରୀଚ ପରି।