ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୁନିଗଣାଃ ସର୍ଵେ ପାର୍ଥିଵାଶ୍ଚ ମହୌଜସଃ । ପିବନ୍ତ ଇଵ ଚକ୍ଷୁର୍ଭ୍ଯାଂ ରାଜାନଂ ଗାଯକୌ ଚ ତୌ ।। ୭.୯୪.
ମୁନିମାନେ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାମାନେ, ରାଜା ଓ ଦୁଇ ଗାୟକଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପିଇବା ପରି ଦେଖିଲେ।
ଊଚୁଃ ପରସ୍ପରଂ ଚେଦଂ ସର୍ଵ ଏଵ ସମନ୍ତତଃ । ଉଭୌ ରାମସ୍ଯ ସଦୃଶୌ ବିମ୍ବାଦ୍ବିମ୍ବମିଵୋତ୍ଥିତୌ ।। ୭.୯୪.
ସମସ୍ତେ ଚାରିପାଖରେ ଏହିପରି କହିଲେ: 'ଏ ଦୁଇଜଣ ରାମଙ୍କ ପରି, ଯେପରି ଏକ ଛବିରୁ ଅନ୍ୟ ଛବି ଉପଜିଛି।'
ଜଟିଲୌ ଯଦି ନ ସ୍ଯାତାଂ ନ ଵଲ୍କଲଧରୌ ଯଦି । ଵିଶେଷଂ ନାଧିଗଚ୍ଛାମୋ ଗାଯତୋ ରାଘଵସ୍ଯ ଚ ।। ୭.୯୪.
ଯଦି ଏମାନେ ଜଟା ଓ ଭାଲକଲ ପିନ୍ଧିନାହାନ୍ତି, ତେବେ ରାଘବଙ୍କ ଗାୟକଙ୍କୁ ଏମାନେ ସହିତ କିଛି ଭିନ୍ନତା ଦେଖିପାରିବା ନୁହେଁ।
ତେଷାଂ ସଂଵଦତାମେଵଂ ଶ୍ରୋତଽଣାଂ ହର୍ଷଵର୍ଧନମ୍ । ଗେଯଂ ପ୍ରଚକ୍ରତୁସ୍ତତ୍ର ତାଵୁଭୌ ମୁନିଦାରକୌ ।। ୭.୯୪.
ଏମାନେ ଏପରି କଥା କହିବା ସମୟରେ, ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇ, ଦୁଇ ମୁନିଶିଶୁ ଏଠାରେ ଗୀତ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ମଧୁରଂ ଗାନ୍ଧର୍ଵମତିମାନୁଷମ୍ । ନ ଚ ତୃପ୍ତିଂ ଯଯୁଃ ସର୍ଵେ ଶ୍ରୋତାରୋ ଗାନସମ୍ପଦା ।। ୭.୯୪.
ତାପରେ ମଧୁର ଦିବ୍ୟ ଗାନ୍ଧର୍ବ ଗୀତ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଏବଂ ଶ୍ରୋତାମାନେ ଗୀତର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାରେ କେବେ ତୃପ୍ତି ହେଲେନାହିଁ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତମାଦିତଃ ପୂର୍ଵସର୍ଗଂ ନାରଦଦର୍ଶିତମ୍ । ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ସର୍ଗାଂଶ୍ଚ ଯାଵଦ୍ଵିଂଶତ୍ଯଗାଯତାମ୍ ।। ୭.୯୪.
ସେମାନେ ଆରମ୍ଭରୁ, ନାରଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇଥିବା ପୂର୍ବ ସର୍ଗ ଗାଇ, ପ୍ରଥମ ଠାରୁ କ୍ରମେ କୁଡି ସର୍ଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗାଇଲେ।
ତତୋ ଽପରାହ୍ଣସମଯେ ରାଘଵଃ ସମଭାଷତ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଂଶତିସର୍ଗାଂସ୍ତାନ୍ଭ୍ରାତରଂ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲଃ ।। ୭.୯୪.
ତାପରେ ବିକାଳ ସମୟରେ ଭାଇ ପ୍ରତି ଅତି ଆଦର ରଖିଥିବା ରାଘବ, ସେହି କୁଶୀଳବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥିବା ଏହି କୁଳିଶ ଶ୍ରବଣ କରି, ନିଜ ଭାଇଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଅଷ୍ଟାଦଶସହସ୍ରାଣି ସୁଵର୍ଣସ୍ଯ ମହାତ୍ମନୋଃ । ପ୍ରଯଚ୍ଛ ଶୀଘ୍ରଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଯଦନ୍ଯଦଭିକାଙ୍କ୍ଷିତମ୍ । ଦଦୌ ଶୀଘ୍ରଂ ସ କାକୁତ୍ସ୍ଥୋ ବାଲଯୋର୍ଵୈ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍ ।। ୭.୯୪.
କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଏହି ଦୁଇ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଏଠାରେ ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟାଦଶ ହଜାର ସୁନା ଦେଇଦିଅ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ କିଛି ଇଚ୍ଛା ଥିଲେ ସେହି ମଧ୍ୟ ପୂରଣ କର। କାକୁତ୍ସ୍ଥ ତୁରନ୍ତ ଦୁଇ ଶିଶୁଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଇଦେଲେ।
ଦୀଯମାନଂ ସୁଵର୍ଣଂ ତୁ ନାଗୃହ୍ଣୀତାଂ କୁଶୀଲଵୌ । ଊଚତୁଶ୍ଚ ମହାତ୍ମାନୌ କିମନେନେତି ଵିସ୍ମିତୌ ।। ୭.୯୪.
କୁଶ ଓ ଲବ, ସୁନା ଦିଆଯାଉଥିବା ସମୟରେ ନେଇନଥିଲେ; ଏହି ଦୁଇ ମହାନ ଶିଶୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ କହିଲେ, 'ଏହାର କଣ ଉପଯୋଗ?'
ଵନ୍ଯେନ ଫଲମୂଲେନ ନିରତୌ ଵନଵାସିନୌ । ସୁଵର୍ଣେନ ହିରଣ୍ଯେନ କିଂ କରିଷ୍ଯାଵହେ ଵନେ ।। ୭.୯୪.
ଅମେ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଛୁ, ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଛୁ; ଏଠି ସୁନା କିମ୍ବା ଧନ ଦେଇ ଆମେ କଣ କରିବୁ?
ତଥା ତଯୋଃ ପ୍ରବ୍ରୁଵତୋଃ କୌତୂହଲସମନ୍ଵିତାଃ । ଶ୍ରୋତାରଶ୍ଚୈଵ ରାମଶ୍ଚ ସର୍ଵ ଏଵ ସୁଵିସ୍ମିତାଃ ।। ୭.୯୪.
ଏଭଳି କଥା କହୁଥିବା ସମୟରେ, ଦୁଇ ଶିଶୁ ଉତ୍ସୁକତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଥିଲେ; ଶୁଣୁଥିବା ସମସ୍ତେ ଓ ରାମ ମଧ୍ୟ ଭଲଭାବେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଗଲେ।
ତସ୍ଯ ଚୈଵାଗମଂ ରାମଃ କାଵ୍ଯସ୍ଯ ଶ୍ରୋତୁମୁତ୍ସୁକଃ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ତୌ ମହାତେଜାସ୍ତାଵୁଭୌ ମୁନିଦାରକୌ ।। ୭.୯୪.
ସେହି କବିତାର ଆରମ୍ଭ ଶୁଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଥିବା ରାମ, ଦୁଇ ମୁନିଶିଶୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
କିମ୍ପ୍ରମାଣମିଦଂ କାଵ୍ଯଂ କା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ମହାତ୍ମନଃ । କର୍ତା କାଵ୍ଯସ୍ଯ ମହତଃ କ୍ଵ ଚାସୌ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ ।। ୭.୯୪.
ଏହି କବିତାର ମାପ କଣ? ଏହାର ଭିତି କ'ଣ, ମହାନ ଶିଶୁମାନେ? ଏହି ବଡ଼ କବିତାର ରଚୟିତା କିଏ, ଏବଂ ସେ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?
ପୃଚ୍ଛନ୍ତଂ ରାଘଵଂ ଵାକ୍ଯମୂଚତୁର୍ମୁନିଦାରକୌ ।। ୭.୯୪.
ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଥିବା ରାଘବଙ୍କୁ, ଦୁଇ ମୁନିଶିଶୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଵାଲ୍ମୀକିର୍ଭଗଵାନ୍କର୍ତା ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ଯଜ୍ଞସଂଵିଧମ୍ । ଯେନେଦଂ ଚରିତଂ ତୁଭ୍ଯମଶେଷଂ ସମ୍ପ୍ରଦର୍ଶିତମ୍ ।। ୭.୯୪.
ଭଗବାନ ବାଲ୍ମୀକି ଏହି କବିତାର ରଚୟିତା; ସେ ଯଜ୍ଞ ସଭାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ସେ ତୁମେ ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଦେଖିଛ।
ସନ୍ନିବଦ୍ଧଂ ହି ଶ୍ଲୋକାନାଂ ଚତୁର୍ଵିଶତ୍ସହସ୍ରକମ୍ । ଉପାଖ୍ଯାନଶତଂ ଚୈଵ ଭାର୍ଗଵେଣ ତପସ୍ଵିନା ।। ୭.୯୪.
ଭାର୍ଗବ ତପସ୍ବୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଏହି କବିତା ଚବିଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଓ ଏକ ଶତ ଉପାଖ୍ୟାନରେ ରଚିତ ହୋଇଛି।
ଆଦିପ୍ରଭୃତି ଵୈ ରାଜନ୍ପଞ୍ଚସର୍ଗଶତାନି ଚ । କାଣ୍ଡାନି ଷଟ୍ କୃତାନୀହ ସୋତ୍ତରାଣି ମହାତ୍ମନା । କୃତାନି ଗୁରୁଣାସ୍ମାକମୃଷିଣା ଚରିତଂ ତଵ ।। ୭.୯୪.
ରାଜା, ଆରମ୍ଭରୁ ନିମନ୍ତେ, ଏଠାରେ ପାଞ୍ଚ ଶତ ସର୍ଗ ଓ ଛଅଟି କାଣ୍ଡ, ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡ ସହିତ, ଆମ ଗୁରୁ ଋଷି ତୁମ କଥାକୁ ରଚିଛନ୍ତି।
ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଽ ଽଜୀଵିତଂ ଯାଵତ୍ତାଵତ୍ସର୍ଵସ୍ଯ ଵର୍ତତେ ।। ୭.୯୪.
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ଅଛି, ସମସ୍ତଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଚାଲିଥାଏ।
ସୋତ୍ତରାଣି ମହାତ୍ମନା । ଯଦି ବୁଦ୍ଧିଃ କୃତା ରାଜଞ୍ଛ୍ରଵଣାଯ ମହାରଥ । କର୍ମାନ୍ତରେ କ୍ଷଣୀଭୂତସ୍ତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ସହାନୁଜଃ ।। ୭.୯୪.
ହେ ରାଜା, ଯଦି ମହାନ ଆତ୍ମା ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ସମାପ୍ତ ହୋଇଛି, ତେବେ ତୁମ ଭାଇ ସହିତ ଏହା ଶୁଣ।
ବାଢମିତ୍ଯବ୍ରଵୀଦ୍ରାମସ୍ତୌ ଚାନୁଜ୍ଞାପ୍ଯ ରାଘଵମ୍ । ପ୍ରହୃଷ୍ଟୌ ଜଗ୍ମତୁଃ ସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ରାସ୍ତେ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ ।। ୭.୯୪.
ରାମ 'ଠିକ ଅଛି' ବୋଲି କହିଲେ, ଏବଂ ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ, ଦୁଇ ଶିଶୁ ଆନନ୍ଦରେ ମୁନିମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇଗଲେ।
ରାମୋ ଽପି ମୁନିଭିଃ ସାର୍ଧଂ ପାର୍ଥିଵୈଶ୍ଚ ମହାତ୍ମଭିଃ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଦ୍ଗୀତିମାଧୁର୍ଯଂ କର୍ମଶାଲାମୁପାଗମତ୍ ।। ୭.୯୪.
ରାମ, ମୁନିମାନେ ଓ ମହାନ ରାଜାମାନେ ସହିତ, ସେହି ଗୀତର ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ ଶୁଣି, କାର୍ଯ୍ୟ ଶାଳାକୁ ଯାଇଲେ।
ଶୁଶ୍ରାଵ ତତ୍ତାଲଲଯୋପପନ୍ନଂ ସର୍ଗାନ୍ଵିତଂ ସ ସ୍ଵରଶବ୍ଦଯୁକ୍ତମ୍ । ତନ୍ତ୍ରୀଲଯଵ୍ଯଞ୍ଜନଯୋଗଯୁକ୍ତଂ କୁଶୀଲଵାଭ୍ଯାଂ ପରିଗୀଯମାନମ୍ ।। ୭.୯୪.
ସେ ଏହି ଗୀତ ଶୁଣିଲେ, ଯାହା ତାଳ ଓ ଲୟରେ ଭରିଥିଲା, ସର୍ଗ ଯୁକ୍ତ ଥିଲା, ସ୍ବର ଓ ଶବ୍ଦରେ ଅନୁସୂତି ଥିଲା, ତାନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଲୟର ମିଶ୍ରଣରେ ଦକ୍ଷ ଭାବରେ, କୁଶ ଓ ଲବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗାଯାଉଥିଲା।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦୁତ୍ତରକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଚଉନବେ ତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା, ଯାହା ବାଲ୍ମୀକି ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ପ୍ରଥମ ମହାକାବ୍ୟ।
ରାମୋ ବହୂନ୍ଯହାନ୍ଯେଵଂ ତଦ୍ଗୀତଂ ପରମଂ ଶୁଭମ୍ । ଶୁଶ୍ରାଵ ମୁନିଭିଃ ସାର୍ଧଂ ପାର୍ଥିଵୈଃ ସହ ଵାନରୈଃ ।। ୭.୯୫.
ରାମ, ଅନେକ ଦିନ ଧରି, ମୁନିମାନେ, ରାଜାମାନେ ଓ ବାନରମାନେ ସହିତ, ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଶୁଭ ଗୀତ ଶୁଣିଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ଗୀତେ ତୁ ଵିଜ୍ଞାଯ ସୀତାପୁତ୍ରୌ କୁଶୀଲଵୌ । ତସ୍ଯାଃ ପରିଷଦୋ ମଧ୍ଯେ ରାମୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । ଦୂତାଞ୍ଛୁଦ୍ଧସମାଚାରାନାହୂଯାତ୍ମମନୀଷଯା ।। ୭.୯୫.
ସେ ଗୀତରେ ସୀତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ କୁଶ ଓ ଲବଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି, ରାମ ଏକାଠି ହୋଇଥିବା ସଭାର ମଧ୍ୟରେ କହିଲେ । ସେ ନିଜ ମନରେ ଭଲ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ଦୂତମାନେକୁ ଡାକିଲେ ।
ମଦ୍ଵଚୋ ବ୍ରୂତ ଗଚ୍ଛଧ୍ଵମିତୋ ଭଗଵତୋ ଽନ୍ତିକମ୍ ।। ୭.୯୫.
ମୋର କଥା କହି, ଏଠାରୁ ଯାଅ ଏବଂ ପୂଜ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚ ।
ପରିଷଦୋ ମଧ୍ଯେ ରାମୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । ଯଦି ଶୁଦ୍ଧସମାଚାରା ଯଦି ଵା ଵୀତକଲ୍ମଷା । କରୋତ୍ଵିହାତ୍ମନଃ ଶୁଦ୍ଧିମନୁମାନ୍ଯ ମହାମୁନିମ୍ ।। ୭.୯୫.
ସଭାର ମଧ୍ୟରେ ରାମ କହିଲେ— ଯଦି ସେମାନେ ଭଲ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ଯଦି ସେମାନେ ପାପରୁ ଦୂରେ, ତେବେ ମହାମୁନିଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଏଠାରେ ନିଜ ପବିତ୍ରତା ପ୍ରମାଣ କରନ୍ତୁ ।
ଛନ୍ଦଂ ମୁନେଶ୍ଚ ଵିଜ୍ଞାଯ ସୀତାଯାଶ୍ଚ ମନୋଗତମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯଯଂ ଦାତୁକାମାଯାସ୍ତତଃ ଶଂସତ ମେ ଲଘୁ ।। ୭.୯୫.
ମୁନିଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଓ ସୀତାଙ୍କ ମନର ଭାବ ବୁଝି, ନିଶ୍ଚିନ୍ତ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ତୁରନ୍ତ ମୋତେ ଖବର ଦିଅ ।
ଶ୍ଵଃ ପ୍ରଭାତେ ତୁ ଶପଥଂ ମୈଥିଲୀ ଜନକାତ୍ମଜା । କରୋତୁ ପରିଷନ୍ମଧ୍ଯେ ଶୋଧନାର୍ଥଂ ମମୈଵ ଚ ।। ୭.୯୫.
ଆସନ୍ତା କାଲି ସକାଳେ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ମୈଥିଲୀ ସଭାର ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ଓ ମୋର ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ଶପଥ ନିଅନ୍ତୁ ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ର଼ାଗଵସ୍ଯୈତଦ୍ଵଚଃ ପରମମଦ୍ଭୁତମ୍ । ଦୂତାଃ ସମ୍ପ୍ରଯଯୁର୍ବାଟଂ ଯତ୍ରାସ୍ତେ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ ।। ୭.୯୫.
ରାଘବଙ୍କ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଶୁଣି, ଦୂତମାନେ ତୁରନ୍ତ ଯେଉଁଠାରେ ମହାମୁନି ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଗଲେ ।